Skip to main content

Full text of "[Gallikn syngrapheis Hellnikoi]. Extraits des auteurs grecs concernant la géographie et l'histoire des Gaules;"

See other formats


ΛΡ 



π^^ ^uvi '^Ητ* ' .^m•-*' 

à L• J f-kk Mr UESH^ 



; <. 






f r 





À 


r 




7 s^ 


r \^ ^ 


Λ \^- IT 


tf r^^ 

j 


^ •'a 


M- *^ 


r 






ail 


^•N 


^ç 


#:a.«J 


.ίΠ^ 


i 




^^ 


* l/sàiT -t 


Ol^l 


"^K 


4 . 'ΐΦ 'W*^ " 


• ' r^:'.»W 


f . 


44ΕΚ 


i^'^. 


.. »^ ^ :■ jf 



*^' xi it 



EXTRAITS 



AUTEURS GRECS 



IMPRIMERIE GOUVERNEUR, G. DAUPELEY 



A NOGENT-LE-ROTROU. 



• • 



ΓΑΛΛΙΚΩΝ 

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ 



EXTRAITS 

DES AUTEURS GRECS 

CONCERNANT 

LA GÉOGRAPHIE ET L'HISTOIRE 

DES GAULES 

TEXTE ET TRADUCTION NOUVELLE 

PUBLIÉS POUR LA SOCIÉTÉ DE l'hISTOIRE DE FRANGE 

PAR Edm. COUGNY 

PROFESSEUR DE RHÉTORIQUE AU LYCÉE SAINT-LOUIS 

5*t - 



TOME PREMIER. 




À PARIS 

LIBRAIRIE RENOUARD 

HENRI LOONES, SUCCESSEUR 

LIBRAIRE DE LA SOCIÉTÉ DE l'hISTOIRE DE FRANCE 
RUE DE TOURNON, N° 6 

M DCCC LXXVIll. 



<»u^2t9 



'Ή. 



■-♦.Γ 



EXTRAIT DU REGLEMENT. 

Aet. Ί4. — Le Conseil désigne les ouvrages à publier, et 
choisit les personnes les plus capables d'en préparer et d'en 
suivre la publication. 

Il nomme, pour chaque ouvrage à publier, un Commissaire 
responsable, chargé d'en surveiller l'exécution. 

Le nom de l'éditeur sera placé à la tête de chaque volume. 

Aucun volume ne pourra paraître sous le nom de la Société 
sans l'autorisation du Conseil, et s'il n'est accompagné d'une 
déclaration du Commissaire responsable, portant que le travail 
lui a paru mériter d'être publié. 



Le Commissaire responsable soussigné déclare que l'édition 
des Extraits des Auteurs Grecs concernant la geOgraphie et 
l'histoire des Gadles, préparée par M. E. Codgnt, lui a paru 
digne d'être publiée par la Socie'te' de l'Histoire de France. 

Fait à Paris, le 23 juillet Ί878. 

Signé EGGER. 



Certi^é, 
Le Secrétaire de la Société de l'Histoire de France, 
J. DESNOYERS. 



Digitized by the Internet Archive 

in 2009 witii funding from 

University of Ottawa 



Iittp://www.arcliive.org/details/galliknsyngraplie01couguoft 



PRÉFACE. 



Il y a environ un siècle et demi (1728), Dom Bouquet 
commençait son Recueil des Historiens des Gaules et de 
la France par deux volumes de textes grecs et de textes 
latins se rapportant à nos origines nationales. Ce sont les 
premiers de la grande collection intitulée aussi Rerum 
Gallicarum et Francicarum scripiores. Devenus assez 
rares, ils ont cessé d'ailleurs de répondre complètement aux 
promesses de leurs titres. Depuis leur publication, plusieurs 
documents ont été imprimés pour la première fois; d'autres, 
déjà connus, ont dû aux soins de la critique de notables 
améliorations. Le savant bénédictin avait même oublié ou 
volontairement négligé quelques textes qui ne sont pas sans 
intérêt. Il a donc paru à propos de rassembler de nouveau 
ces sources de notre histoire. Mais, comme les auteurs latins 
sont généralement très-répandus, et on peut dire presque 
dans toutes les mains, on a cru devoir se borner à reproduire 
les textes grecs en y joignant une traduction française. Ce 
recueil comprend tous ceux qui sont jusqu'à présent connus, 
notamment les inscriptions. L'ordre adopté par D. Bouquet 
a été conservé : 1° les géographes; 2° les historiens; 3° les 
philosophes, les orateurs, les poètes et les écrivains de 
genres divers. De même que, dans le Recueil des Bénédictins, 
Pausanias sera placé parmi les historiens. 



ij PRÉFACE. 

On a essayé de donner de tous ces extraits une version 
non-seulement fidèle, mais littérale. Cette qualité a semblé 
plus nécessaire ici que partout ailleurs, et cette recherche de 
l'exactitude a été appliquée à la traduction , ou pour mieux 
dire à la transcription des noms propres. A cet égard nous 
avons cru devoir aller plus loin que la plupart de nos 
devanciers; car les différentes formes sous lesquelles se 
montrent successivement ou en même temps les mêmes noms 
de peuples, de pays, etc., ne sont pas sans importance 
historique. Les observations sur des questions de cette 
nature, assez fréquentes chez les Anciens, en offrent la 
preuve. C'était même l'objet principal des Ethniques 
d'Etienne de Byzance, comme on le voit par le mince 
abrégé cpii nous reste de cet ouvrage. On ne peut, en effet, 
se rendre compte de la valeur, de l'emploi et de la filiation 
de certains mots qu'à la condition de n'en point altérer 
l'orthographe. Autrement on s'expose à faire de véritables 
anachronismes, et l'on peut attribuer indirectement à un 
auteur des opinions qui n'ont pu être les siennes, des erreurs 
qu'il n'a pas commises. 

Il n'y a pas plus de raison pour substituer aux formes 
grecques les formes latines que pour remplacer les noms 
grecs par les noms français correspondants. Qui est-ce qui 
s'aviserait aujourd'hui de rendre par le nom de Grecs tous 
les noms divers par lesquels fut désignée la race hellénique , 
Άργείοι, Argivi, 'Αχαιοί, AchceioMAchivi, Δαναοί, Danai, 
et plus tard "Ελληνες .^ . . . Nous regrettons même de n'avoir pas 
été partout aussi scrupuleux à cet égard que nous l'aurions 
voulu. Le désir de ne pas froisser des habitudes invétérées, 
la crainte de paraître rechercher la singularité nous ont 
arrêté quelquefois. Ainsi nous aurions dû écrire Romées ou 
Romœi au lieu de Romains, pour bien montrer à ceux 



PRÉFACE. iij 

mêmes qui ne savent pas le grec que les citoyens de Rome 
(Ρώμη) ne portaient pas chez les Grecs exactement le nom 
qu'ils se donnaient eux-mêmes, comme ils ne laissaient pas 
aux Hellènes leur nom national, et les désignaient sous 
celui de Grœci, Γραικοί, très-ancien peut-être, mais devenu 
de bonne heure d'un usage extrêmement rare dans l'Hellade. 
Nous aurions dû aussi transcrire le nom grec du Rhin, 
Ρήνος, en latin Rhenus, non pas sous la forme commune 
chez nous, mais sous celles de Rhèn ou de Rhène, qui aurait 
permis de voir tout de suite la raison du dérivé Rhénan, 
Rhénane, déjà usité dans l'antiquité. Mais nous avons écrit 
le Rhodan (le Rhône) à cause de la ville de Rhodanusie 
située sur ses bords*. Nous avons écrit aussi les Elvetties, 
Έλουήττιοι, les Pannonies, les Ligyes, Παννόνιοι, Λίγυες, et 
non les Helvètes, les Pannoniens, les Ligures, etc. Ces 
différentes formes sont des faits que ne dédaignent ni la 
géographie, ni l'histoire, ni la philologie. 

Nos anciens auteurs nous ont donné parfois l'exemple de 
cette fidélité scrupuleuse. Bonaventure Des Périers n'a pas 
hésité à écrire les Brettans^ au lieu des Bretons; nous 
avons fait comme lui^. Nous aurions dû l'imiter dans la 
traduction de certains noms de villes, tels que Λούγδουνον, 
Lugdunum*. Au lieu de garder la terminaison latine, ce 
qui ne doit se faire que pour éviter une équivoque ou une 
cacophonie, nous aurions pu écrire Lugdun, d'autant mieux 

1. Etienne de Byz. s. v. — Cf. Strabon IV, i, 5, Ρόη, Ρ6δη, d'après 
Pline, 111, 5. 

2. Discours non plus mélancholigues que divers, ch. XVII. Cf. ch. IV, 
le nom du roi Brettan, dont l'île a pris le sien. 

3. Nous avons dit de même avec Strabon la Brettanique pour la 
Bretagne : il est à remarquer que l'abrèviateur a remplacé partout 
ce nom par celui de Breiania ou même de Grande -Bretanie, 
Μεγάλη Βρετανία, usité de son temps (8' siècle). 

4. Bonav. Des Périers, th. ch. VI. 



IV PREFACE. 

que cette forme nous est rendue familière par les noms de 
villes où nous la trouvons encore : Issoudun, Loudun, 
Verdun, etc. Mais, bien que Cicéron, P. Mêla, Pline 
écrivent Massiliensis, Narbonensis, nous avons dit avec 
Strabon la Massaliotide , la Narbonitide, etc., avec 
Ptolémée, la Narbônèsie, Ναρβωνησία, etc., et quand ce 
dernier transcrit plus exactement encore les noms latins, 
Κολωνία Άγριππινηνσίς , Colonia Agrippinensis , par 
exemple, nous avons fait de même. 

C'est d'après les mêmes principes que nous avons employé 
les voyelles doubles œ, œ pour figurer les diphthongues 
grecques ai, oi, au lieu de les remplacer, comme on le fait 
souvent, par é ou è. 

Pour les noms propres d'origine grecque, admettant les 
terminaisons françaises consacrées par l'usage , nous avons 
écrit Éphore, Gléarque, Artémidore, Eratosthène, etc.; 
mais aux transcriptions latines Archélaùs, Parthénius, etc., 
nous avons préféré les formes grecques Archélaos, Parthé- 
nios, etc.^ De même pour les noms féminins, tous ceux qui 
sont terminés en η, comme Πυρήνη, Σινώπη, ont été figurés 
par un è^ Pyrènè, Sinôpè, et nous avons réservé Ve muet 
pour la terminaison des noms féminins en a, quand nous 
n'avons pas cru devoir leur laisser leur forme originelle. 

C'est par suite du même l'espect pour les moindres rensei- 
gnements que peut utiliser la science, que nous avons donné, 
surtout pour les noms propres, les principales variantes des 
manuscrits, et les différentes formes sous lesquelles ils se 
présentent dans les auteurs grecs ou latins. Enfin, nous 

1. C'est donc par une erreur d'habitude qu'en deux ou trois 
endroits nous avons laissé passer Apollonius, Posidonius, etc. 

2. On devra donc corriger d'après ces règles toutes les formes 
françaises qui y seraient contraires, comme, p. 73, Aristarché pour 
Aristarchè, etc. 



PREFACE. V 

avons disposé, autant que possible, ces documents divers 
dans l'ordre des temps, en rapprochant toutefois des écri- 
vains anciens les scholiastes qui les ont commentés. Nous 
ne nous'-sommes pas contenté d'indiquer brièvement à la 
première page de chaque extrait, avec le nom de l'auteur, 
l'époque où il a vécu, nous avons donné à la fin du volume 
une table chronologique qui permet de voir d'un coup d'œil 
toute la suite des traditions relatives aux peuples Celtes ou 
Galates. Tous ces détails, nous ne l'ignorons pas, soulèvent 
bien des questions : nous n'avions pas à les examiner, 
encore moins à les résoudre ; notre tâche était plus simple ; 
mais, ne pouvant les éviter de parti-pris, nous les avons 
quelquefois indiquées ; quelquefois aussi nous avons résumé 
les opinions des savants sur certains points importants ; le 
plus souvent nous nous sommes borné à préparer avec tout 
le soin possible des matériaux pour les études historiques. 

E. C. 

Versailles, juillet 1878. 



vA 



PREMIERE PARTIE 

LES GÉOGRAPHES 



ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ 

Της οίκου(Λένης Περιήγησις. 



69 Π<:$ντος μέν πρώτιστος 'Ιβηρικός 

74 Τόνδε μιετεκδέχεται Γαλάτης ρόος, ένθα τε γαία 
Μασσαλίη τετάνυσται, έπίστροφον ορ[Λον έχουσα. 
*Εξε{ης δ'έπΐ τοίσι Λιγυστιας έλκεται άλριη 

288 Τοις δ'επι (Ίβήροις) Πυρηναΐον ορός καΐ δώ[χατα 
άγχόθι πηγάων καλλιρρ($ου Ήριδάνοιο, [Κελτών, 

2190 οδ ποτ' έπι προχοησιν έρη[Λα(ην άνα νύκτα 
Ήλιάδες κώκυσαν, οδυρ6[Αεναι Φαέθοντα • 
κεϊθι δέ Κελτών παίδες, ύφή(Λενοι α?γε{ροισι, 
δάκρυ' άριέλγονται χρυσαυγέος ήλέκτροιο. 
Τάν δέ μ.εθ' έξεέης Τυρσηνίδος ήθεα γαίης • 

2195 της δέ πράς άντολίην αναφαίνεται "Αλπιος αρχή, 
της δια [χεσσατίης κατασύρεται ύδατα ΐ^ήνου 
υστάτιον ποτι χευ{Λα βορειάδος 'Α|Λαριτρίτης. 

570 "Αγχι δέ (νήσων των Βρετανίδων) νησίδων έτερος 

[πόρος, έ'νθα γυναίκες 
ανδρών άντιπέρηθεν άγαυών Άρ.νιτάων 
δρνύμεναι τελέουσι κατά νόμ,ον ιερά Βάκχω, 

1. Var. : ν. 76, έρχεται. 

2. Var. : ν. 289, πυλάων. '^ 



DENYS LE PÉRIÉGÈTE^ 

Description de la [terre] habitée. 



V. 69. La mer d'Ibérie se présente tout d'abord 

V. 74. Puis lui succèdent les ondes Galatiques, où 
s'étend la terre de Massalie, avec son port contourné ^ 
A la suite se déploie la mer Ligystique 

V. 2188. Après eux (les Ibères), c'est le mont 
Pyrènée et les demeures des Celtes, près des sources 
de l'Eridan aux belles eaux. Sur ses bords jadis dans 
la nuit solitaire, les Héliades gémissantes pleuraient 
Phaéton, et là, les enfants des Celtes, assis sous les 
peupliers, recueillent les larmes de l'ambre qui a l'éclat 
de l'or. A la suite sont les demeures de la terre Tyr- 
sénide (Tyrrhénienne) , à l'orient de laquelle on voit 
commencer l'Alpe, et du milieu d'elle les eaux du 
Rhin roulent au bout (du monde), vers les flots de la 
boréale Amphitrite. 

V. 570. Près (des îles Brétanides) , il est un autre 
groupe d'îlots, et sur la côte opposée, les femmes des 
braves Amnites ^ célèbrent en des transports conformes 



1. I" siècle av. J.-G. — Originaire de Bithynie (?). 

2. Gomp. Strab., liv. IV, ch. i, 4. 

3. Gomp. Strab., liv. IV, ch. ii, 1. 



4 ΔΙΟΝΤΣΙΟΤ. — ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ ΠΑΡΕΚΒΟΛΑΙ. 

στεψά[χεναι κισσοϊο (χελαμιφύλλοιο κορύ[χβοις, 
έννύχιαι • παταγης δέ λιγύθροος ορνυται r\yj\. 
575 Ούχ ο'^τω Θρήικος έπ' ήοσιν Άψίνθοιο. 

Βιστονίδες καλέουσιν έρίβρομον Εφαφιώτην, 
ούδ' οίίτω συν παισι (χελανδίνην άνα Γάγγην 
ΊνδοΙ κώ[Λον άγουσιν έριβρε(Λέτη Διονύσω, 
ώς κεΐνον κατά χώρον άνευάζουσι γυναίκες. 



Ευσταθίου Παρεκβολαί*. 

69. "Οτι δ Ιβηρικός κί^λιτος Ευρώπης έστιν αρχή και 
Λιβύης • (χέσος γάρ, φησιν, ελίσσεται ά(Λφοτέρων 

74. Τον δέ [Λετεκδέχεται Γαλάτης ρους, ήτοι ih Γαλα- 

τικον πέλαγος. .* Ίστέον δέ δ'τι τδν άπδ των Γαλατών 

ονο(Λαζ($[/.ενον Γαλάτην ρουν ήτοι τήν Γαλατικήν θάλασσαν 
Κελτογαλάται παροικουσι, και δ'τι λέγονται ήττονες ακρά- 
του οί Γαλάται είναι. Λέγεται δέ οίίτω καλεΐσθαι άπο 
Γαλάτου τίνος υίου 'Απόλλωνος. 

• 

75. "Οτι και ή Μασσαλία Γαλατική έστι, Φωκεϊς δέ 
ώκησαν αυτήν, ο\ έκ της έ'ω φυγόντες τήν του Κύρου δου- 
λείαν. Και δ'τι δ'ρμι,ον ή Μασσαλία έχει έπίστροφον, 8 εστί 
περιφερή, περίδρομι.ον καΐ καρ,πύλον, ή οδ επιστρέφονται οί 
ναυτιλλόμι,ενοι. 'Αγαθός γαρ τοις Μασσαλιώταις λΐ[χήν δ 

Λακύδων Φασι δέ τους Μασσαλιεϊς εύδοκιμιήσαί ποτέ 

περί τε δργανοποιίαν καΐ ναυτικήν παρασκευήν. "Εστι δέ 
ου μόνον χώρα Μασσαλία, άλλα καΐ πόλις Λιγύων περί 

1. Eustatlip, χιι° sièclo. 



DENYS LE PÉRIÉGÈTE. — COMMENT. d'eUSTATHE. 5 

au rite les fêtes de Bacchos, elles sont couronnées de 
corymbes de lierre , et c'est pendant la nuit , et de là 
s'élève un bruit, des sons éclatants. Non, même dans 
la Thrace , sur les'rives de Γ Apsinthe , les Bistonides 
n'invoquent pas ainsi le frémissant Iraphiotès; non, le 
long du Gange aux noirs tourbillons, les Indiens avec 
leurs enfants ne mènent pas la danse sacrée du fré- 
missant Dionysos, comme en cette contrée les femmes 
crient : Evan ! 



Commentaire d'Eustathe. φ^- 

m 

V. 69. Le golfe Ibérique est le commencement de 
l'Europe et de la Libye : et en effet, dit-il, il se creuse 
entre elles deux. 

V. 74. A ce golfe succède l'eau Galate, c'est-à-dire 

la mer Galatique Or il faut savoir que près de cette 

eau Galate, appelée ainsi du nom des Galates, près de 
cette mer Galatique habitent les Celtogalates, et ces 
Galates , à ce qu'on dit , sont adonnés au vin : on dit 
aussi que ce nom leur vient d'un certain Galates, fils 
d'Apollon. 

V. 75. Massalie aussi est Galate. — Or, elle fut 
fondée par des Phocéens qui fuyaient loin de l'Orient 
le joug de Cyrus. — Massalie a un port contourné, — 
c'est-à-dire circulaire, rond, recourbé sur lui-même ; 
ou bien cette épithète peut venir de ce que les naviga- 
teurs se tournent , επιστρέφονται (se dirigent) , vers ce 

port, qui est bon : il se nomme Lacydon On dit 

qu'autrefois les Massaliens étaient célèbres comme 
mécaniciens et ingénieurs de constructions navales. — 
Massalie n'est pas seulement une contrée, c'est aussi 



6 ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ ΙΙΑΡΕΚΒΟΛΑΙ. 

που τήν Κελτικήν, έτυμολογουμι,ένη άπο του μ,άσσαι, 
δ εστίν έκδήσαι, Αίολικώς, και άπ6 τίνος άλιέως. Προσ- 
πλέων γάρ, φασιν, δ των αποίκων Φωκαέων κυβερνήτης 
καΐ ίδών έκεΐ αλιέα, έκέλευσε μάσσαι, ήτοι δήσαι, το 
άπόγαιον πείσμα • δ'θεν και ή π(5λις Μασσαλία, παρά τό 
μάσσειν και τον αλιέα. 



76. "Οτι μετά τους Μασσαλιώτας οί Λίγυες, ους 
Λιγυστίνους ό Λυκ^φρων καλεί ^. 'Ονομάζονται δε ούτως 
άπο Λίγυος άνδρος, ος τον Ήρακλέα έκώλυεν εις τάς 
Γηρυ(ίνου βους άπι^ντα • δ'τε καί φασιν οΊ μύθοι ως έπέλιπε 
μέν τδν Ήρακλέα παν άμυντήριον βέλος, ό δε ηύξατο τω 
Διι έπαμυναι • κάκεινος άναγαγών νεφέλην λίθους άνωθεν 
δσεν, εξ ών και το λίθινον πέδον μεταξύ Μασσαλίας και 
Ρηγίνης*, μεστον χειροπληθών λίθων, ους υπο κεραυνών 
συνεχών ή τυφωνικών αναθυμιάσεων διαρραγήναί φασιν οί 
σοφοί, και έκ πλακώδους συνεχείας κατακερματισθήναι ζίς 
μικρά, τον μυθον αφέντες ληρειν ά θέλει. 



2|81 . "Αποικοι δέ τούτων (τών της Εύρώττης Ιβήρων) 
οί έώοι "Ιβηρες , ώς και τών Ευρωπαίων Γαλατών οι 

ΆσιανοΙ οι περί τήν "Αγκυραν Κελτος καΐ "Ιβηρ, 

παίδες Ήρακλέος άπδ βαρβάρου γυναικός, έξ ών τα έθνη 
οί Κελτοι καΐ οί "Ιβηρες. 



1. ν. 1355-1356. Άγυλλαν Λύσονϊτιν είσεκώμασαν (Τυρρηνοί) 

δεινήν Λιγυστίνοισι, κ. τ. λ. 

2. ί^ΐγόνης, Ριγήνη;, ί'ηγηνης, ί*ηγίνης, Ριγίνης. — Cf. Strab., IV, Ι, 7. 



COMMENTAIRE D EUSTATHE. 7 

une ville des Ligyes, dans les environs de la Celtique; 
son nom vient de massai qui en dialecte éolique 
signifie amarrer, et d'un certain pêcheur, halieus. Et 
en effet, naviguant, dit-on, en ces parages, le pilote 
des Phocéens fugitifs aperçut en cet endroit un 
pêcheur et le pria d'amarrer, massai, c'est-à-dire de 
lier son câble à la terre : de là le nom de Massalie, de 
massein et halieus^. 

V. 76. Après les Massaliotes viennent les Ligyes, 
que Lycophron appelle Ligystins^ Ils sont ainsi nom- 
més d'un certain Ligys, qui voulait arrêter Héraclès 
(Hercule) allant à la conquête des bœufs de Gèryon : 
et alors, à ce que disent les fables, Héraclès manquant 
de toute espèce d'armes pour se défendre, pria Zeus 
(Jupiter) de lui venir en aide ; le dieu, ayant rassemblé 
un nuage, en fit pleuvoir des pierres : de là entre 
Massalie etRhèginè la plaine de pierres, toute couverte 
de pierres grosses à remplir la main, qui, selon les 
savants, seraient des fragments de rochers brisés par 
des coups de foudre incessants ou des exhalaisons 
typhoniques : c'est ainsi que de grandes roches plates 
auraient été mises en menus morceaux, à ce que 
disent ceux qui laissent la fable radoter à son aise. 

V. 281 . De ces Ibères d'Europe les Ibères orientaux 
sont une colonie, comme des Galates européens ceux 

d'Asie, près d'Ancyre' Celtus et Iber sont fils 

d'Héraclès et d'une femme barbare, et c'est d'eux que 
viennent ces peuples, les Celtes et les Ibères. 

1 . Comp. ci-après Timée, ap. Etienne Byz. v. Μασσαλία. 

2. α Puis ils (les Tyrrhènes) se ruèrent en débauche sur l'auso- 
nienne Agylla, terrible aux Ligystins, etc. » 

3. Angora ou Engareh. 



ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ Ι1ΑΡΕΚΒ0ΛΑΙ. 



285. Βύρση γαρ τετα[Αένη έ'οικεν ή Ιβηρία, ής φασι τα 
ohv τραχηλΐ[χαΐα [χέρη εις τήν συνεχή Κελτικήν τζρος τήν 
έ'ω υπερεκπίπτουσι. — Γνήσιοι δε κατά Ρω[Λαίων γλώσσαν 
οι Γερ(χανοι έρμιηνεύονται , ως αν γνήσιοι Γαλάταις, οίς 
έοίκασιν εν [χορφαΐς και βίοις και ήθεσι, πλεονάζοντες 
(xdvov άγριότητι, [χεγέθει τε και ξανθότητι, ττέραν του 
Ρήνου κείμ^ενοι ττρος έ'ω {χετά τους Κελτούς. Τινές δέ τα 
Γερ(Λανοί είς το αδελφοί {Αεταλα[λβάνουσιν, δπερ τρ($πον 
τινά ταυτ($ν έστι τω γνήσιοι. 



288. "Οτι περί τήν Πυρήνην, ήτοι το Πυρηναΐον ο'ρος, 
οί Κελτοι κατοικουσιν, άγχου πηγής καλλιρρόου 'Ηριδανού, 

δν τίνες ειναί φασι τον νυν λεγ6[Λενον Πάδον Κελτών 

δέ παίδες ύφή[Λενοι ταις αίγείροις (αΐ πριν ήσαν αϊ του 
Φαέθοντος άδελφαι Ήλιάδες) ά[Αέλγονται δάκρυα χρυσαυ- 
γέος ήλεκτρου , ο έ'στι δρέπονται τάν τοιούτον ήλεκτρον. 

01 δέ άρ,έργονται γράφουσι δια του ρ Δήλον δέ ότι 

και ό χρυσαυ-^'ής ό ρηθεις ήλεκτρος λέγεται των Ήλιάδων 
είναι δάκρυον • το γαρ [χέταλλον του χρυσού τω ήλίω 
άνάκειται. Ιημιείωσαι δέ οτι προϊών ό Διονύσιος λίθον 
παραποτά[Λΐον λέγει τον ήλεκτρον. — Πυρήνη δέ ορός 
[χέγιστον διαχωρίζον τήν Ίβηρίαν και τήν Κελτικήν. Το 
οέ Κελτοί ο Γεωγράφος Κέλται' φησιν, ως οί Χρυσαι. 
Διήκειν δέ λέγονται άχρι του Ρήνου οί Κελτοί. Άπο δέ 
αυτών οί σύριπαντες Ευρωπαίοι Γαλάται Κελτοί υπο 
' Ελλήνων έκλή Οησαν . 

1. C'est en effet la forme qu'emploie généralement Strabon qui 
la transcrit fidèlement d'après César (G. G. I, 1); on lit pourtant 
dans le Géographe (I, ii, 27, 11, i, 16) Κελτοί, qui est l'orthograplic 
préférée des écrivains grecs. 



COMMENTAIRE d'eUSTATHE. 9 

V. 285. L'Ibérie a la forme d'une peau de bœuf, 
dont les parties, pour ainsi parler, cervicales tombent, 
dit-on, sur la Celtique qui y est contiguë à l'Orient. 
— Dans la langue des Romains le nom des Germains 
s'explique par le mot genuini, parce qu'ils sont de la 
même race, genus, que les Galates, à qui ils ressem- 
blent par la figure, le genre de vie et les mœurs, 
l'emportant sur eux seulement par leur naturel 
farouche, leur taille et la couleur blonde de leurs 
cheveux. Ils habitent au delà du Rhin, à l'est, après les 
Celtes. Quelques-uns prennent Germant dans le sens 
de frères, ce qui en certaine façon revient au sens de 
genuini. 

V. 288. Aux environs de la Pyrènè, c'est-à-dire du 
mont Py renée, habitent les Celtes, près de la source de 
l'Eridan aux belles eaux, qui, au dire de quelques-uns, 

est le fleuve appelé aujourd'hui Fade* « Les 

enfants des Celtes, assis sous les peu{)liers, expriment 

les larmes de l'ambre qui a l'éclat de l'or , » cela 

veut dire qu'ils recueillent l'ambre qui est tel. D'autres 

écrivent άρ,έργονται par un ρ 11 est évident que ledit 

ambre , en raison de son éclat doré , passe pour être 
les larmes des Héliades. Car l'or est le métal consacré 
au soleil. Notez que Dionysios (Denys) appelle plus loin 
l'ambre pierre parapotamienne^. — La Pyrènè est une 
très-grande montagne qui sépare l'ibérie et la Celtique. 
Au lieu de Κελτοί , le géographe (Strabon) dit Κέλται 
comme on dit Χρυσαι. Les Celtes, dit-on, s'étendent 
jusqu'au Rhin. C'est de leur nom que tous les Galates 
d'Europe ont été appelés Celtes par les Hellènes. 

1. Le Pô. 

2. C'est-à-dire « qui se trouve sur les bords des fleuves. » 



\ ο ΕΥΣΤΑΘΙΟΤ ΠΑΡΕΚΒΟΛΑΙ. 

294. "Οτι [Λετά τον Ήριδανον οι Τυρρηνοι ών 

προς άνατολήν ή της "Αλπιος αρχή, δι' ης [χέσης κατα- 
σύρεται έ Κέλτικος Ρήνος, δ(στο[χος είς τόν βόρειον 
έκβάλλων ώκεαν<$ν, οξύς και δυσγεφύρωτος και σκόλιος. 
ΟΜς έστιν ό λεγ($(Λενος τα ν^θα των γνησίων διορίζειν 
γεννηριατα, οία τα (xèv υπανέχων, τα γνήσια, τα δέ (χή 
τοιαύτα διδους βυθω λήθης και ύδατος. — Ή δέ "Αλπις, 
[χέγιστον ο'ρος, δίο και πληθυντικώς λέγονται αί "Αλπεις. 
Φασι δέ τήν ταύτην λέξιν κατά τήν εις το Έλληνικον 
[Λετάληψιν ταυτον δύνασθαι τή κλεισούρα. Ούτω δέ ύψηλάν 
ιστορείται το ορός, ώστε ουδ' αν περιπταΐός τις άναβαίη 
αυτό. "Αρχεται δέ άπο των αυτών χωρίων, αφ' ών και 
Άπέννια ορη τα κατά τήν Γένουαν, ήτις έστι Λιγύων 
έ(Λ,π<$ριον. Έκαλεΐτο δέ και κατά γένος ουδέτερον τα 
"Αλπια, και τα "Αλβια δέ μετά του β. 



2ι98 'Ηρόδοτος δέ Κελτικον ποταμον οίδε τον 

"Ιστρον, έν οίς λέγει πληθύνεσθαι ρ,έν αύτον ύπο πολλών 
ποτα[λών, άρχεσθαι δέ εκ Κελτών, ρέειν δέ δια πάσης 
Ευρώπης. 

338. "Οτι Πυρήνη μέγιστον ορός — έχει δέ ή 

Πυρήνη τάς αρχάς άπέ του βορείου ωκεανού, καΐ διήκει 
έ'ως εις τήν έσπερίαν θάλασσαν και διορίζει Κελτούς τε καΐ 
"Ιβηρας. Ή δ' αυτή ου [Λ($νον Πυρηναΐον , ώς προείρηται, 
δρος, άλλα και πληθυντικώς Πυρηναία ό'ρη λέγεται. 
Ούτω δέ και αί "Αλπεις καΐ το Έρκύνιον διφορείται τφ 
άριθμψ'. 

1. Gomp. infr. ν. 340 : Ίστέον δέ δτι ώσπερ ή Άλπις πληθύνεται, ούτω 
καΐ τό Άπέννιον Άπέννια δρη πληθυντιχώς λέγεται. « 11 faut savoir que, 
comme Άλπις a un pluriel (Άλπεις), de même TApennie se dit au 
pluriel les Apennies. » 



COMMENTAIRE d'eUSTATHE. 1 1 

V. 294. Après l'Eridan sont les Tyrrhènes 

C'est de chez eux, à l'est, que part l'Alpe, du milieu 
de laquelle descend le Rhin, fleuve celtique, qui par 
une double embouchure se jette dans l'Océan boréal ; 
son cours est rapide, sinueux, et il n'est pas facile d'y 
construire des ponts. Ce fleuve, dit-on, distingue les 
enfants bâtards des enfants légitimes; il soutient les 
uns, — ceux qui sont légitimes ; les autres, qui ne sont 
pas tels, il les confine dans le fond de l'oubli et de 
l'eau \ — L'Alpe est une très-grande montagne ; aussi 
dit-on également au pluriel les Alpes. On affirme que 
ce mot, traduit en langue hellénique, serait bien rendu 
par κλεισούρα, clôture. Cette montagne est si haute, à 
ce qu'on rapporte, qu'en cinq jours on n'en atteindrait 
pas le sommet. Elle commence aux mêmes lieux que les 
monts Apennies, près de Génua, le marché des Ligyes. 
On disait aussi au neutre τά'Άλπια et τά'Άλβια, par un β. 

V. 298. Hérodote voit dans l'Ister un fleuve celtique; 
c'est dans un passage où il dit que l'Ister est grossi par 
plusieurs fleuves, qu'il prend sa source chez les Celtes, 
et qu'il traverse toute l'Europe*. 

V. 338. La Pyrènè très-grande montagne La 

Pyrènè commence à l'Océan boréal, et s'étend jusqu'à 
la mer Hespérienne (occidentale) : elle sépare les 
Celtes et les Ibères. Elle ne s'appelle pas seulement, 
comme il a été dit ci-devant, mont Pyrènée, mais 
encore au pluriel monts Pyrénées, De même pour les 
Alpes et l'Hercynium, on emploie les deux nombres. 

1. Comp. dans notre tome III, Anthol. Palat., IX, 125; Julien, Ep. 
XVI; II Panégyr. de Constance, 25; Liban. Disc. s. Julien.; Nonnus, 
Dionys.; Théophylacte, Ep. X; Théodore Hyrtac. Ep. 25, 37, 52. — 
Glaudien Corure Ruffln, II, 112, etc. 

2. Hérodot. 11, 33; IV, 48-49. V. tome II, Extraits des Historiens. 



\% ΕΤΣΤΑΘΙΟΥ ΓΙΑΡΕΚΒΟΛΑΙ. 

378. Πολλοί δέ τίνες τους Ενετούς -ζο&ζουζ τους περΊ 
Άκυληΐαν αποίκους φασίν ό{Αωνύ[Λων παρωκεανιτών, ού 
fjidvov 'Ενετών καλου[Λένων, αλλά και Βέλγων • έθνος δέ 
Κελτικον οι Βέλγαι. Καί φησιν ό Γεωγράφος τους τοιούτους 
Ούενετούς, δηλαδή τους παρωκεανιτας, οικιστας είναι των 
κατά τον Άδρίαν Ούενετών, και εκείνους ναυμιαχήσαι προς 
Καίσαρα, κωλύοντας αύτον του ύς τήν Βρεττανίαν πλου. 
"Αλλοι δέ ειπ^ντες και αύτοι 'Ενετούς Παφλαγονικούς εκ 
του Τρωικού τζολίμ-ου σωθήναι αυτόθι [χετά τοϋ 'Αντήνορος 
του Τρωικού, φασιν ο'τι [χαρτύριον τούτου ή περί τήν 
ίπποτροφίαν σπουδή, ην είχον και οι ΠαφλαγονικοΙ 'Ενετοί 
καθ' 'Ώμηρον' • όνομα γαρ ή 'Ενετική πωλεία ειχεν εν 
"Ελλησιν 



570-579. Αίς (Βρετανίσι νήσοις) και συγκρίνων τάς 
εκεί νήσους των Ά[Λνιτών νησίδας εν ύποκορισ(Λω καλεί. 
« "Ενθα, φησιν, αί γυναίκες των άγαυών Ά[χνιτών κ. τ. λ. » 
Φασι δέ νήσον ώκεανίαν είναι [Λίκράν , ου πάνυ πελαγίαν, 
ην οικουσι γυναίκες Ά[Λνιτών Διονύσο) κατεχ($[Λεναι. Ουκ 
επιβαίνει δέ άνήρ της νήσου, άλλ' αύται πλέουσι προς 
τους άνδρας, και κοινωνουσαι αύτοϊς έπανέρχ^ονται. Ε?τα 
συγκρίνων ρητορικώς ταύτα τα ιερά προς άλλα δ'μοιά 
φησιν • ούχ ούτως κ. τ. λ.. .. ώς αΐ νησιοηιδες αύται 
γυναίκες άνευάζουσι , τουτέστιν ύμνούσι τον Εύιον 
Δΐ(>νυσον, εύοΐ, εύαν άνακράζουσαι , ταύτα δή τα έπΙ 



1. Homère, Iliad. Β, 851-852: 

Παφλαγόνων δ'ήγεϊτο ΙΙυλαιμένεος λάσιον χήρ, 
ίξ Ενετών, δΟεν ήμιόνων γένοζ άγροτεράων. 



COMMENTAIRE d'eUSTATHE. 1 3 

V. 378. Plusieurs affirment que ces Enétes des 
environs d'Aquileia sont une colonie de leurs homo- 
nymes parocéanites , qui sont appelés non-seulement 
Enétes, mais aussi Belges. Or les Belges sont un peuple 
celtique. Le géographe^ dit que ces Vénétes, j'entends 
les parocéanites, sont les fondateurs de la colonie des 
Vénétes de l'Adrie, et que ce sont eux qui combattirent 
contre César pour l'empêcher de passer en Brettanie. 
D'autres affirmant* que ces Enétes sont des Paphla- 
gons échappés de la guerre de Troie, et venus dans ce 
pays avec le troyen Anténor, allèguent comme preuve 
les soins qu'ils se donnent pour l'élève des chevaux, 
ainsi que faisaient les Enétes Paphlagons dans Homère. 
Le dressage des chevaux tel qu'il est pratiqué chez les 
Enétes était en renom dans l'Hellade. 

V. 570-579. Comparant avec ces îles (les îles 
Britanniques) celles de ces parages, il dit, par un 
diminutif, les îlots des Amnites. « Là les femmes des 
braves Amnites, etc. » On dit à la vérité qu'il y a dans 
l'Océan, non pas tout à fait au large, une petite île 
qu'habitent les femmes des Amnites, qui sont possédées 
de Dionysos. Aucun homme ne met le pied dans cette 
île ; ce sont les femmes qui vont trouver les hommes, 
et après avoir eu commerce avec eux, elles s'en 
reviennent. Puis, par une comparaison oratoire entre 
ces pratiques sacrées et d'autres qui leur ressemblent, 

non, dit-il, il n'y en a pas qui άνευάζουσι comme les 

femmes de ces îles, c'est-à-dire qui célèbrent comme 
elles Evios Dionysos , en criant évohé ! évan ! acclama- 



1. Strab., liv. IV, ch. iv, 4. 

2. 1(1., liv. V, ch. II, 4. 



1 4 ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΠΑΡΑΦΡΑΣΙΣ ΕΙΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ. 

Διονύσω ενθουσιαστικά έπιφωνήρυχτα. Λόγος γαρ τ ας 
των 'Α(Λνιτών γυναίκας δι' δλης νυκτός έξαλλθ(χένας 
χορεύειν, ώστε έν τούτω καΐ τους Θράκας εικειν αύταΐς 
χαι τους Ίνδους, κα{τοι και αυτούς κατόχους οντάς τω 
Διονύσω, και πάνυ οργιάζοντας αύτω^ 



ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΠΑΡΑΦΡΑ2Ι2 

Εις Διονύσιον. 

69-75. Μετά τούτον δέ τόν Ίβηρικόν πόντον διαδέχεται 
ό Γαλατικος ρους, τουτέστι ή Γαλατική θάλασσα, ην 
παροικουσιν οί Κελτογαλάται. [Οί γαρ έν τη Άσ(α Γαλάται 
των ενταύθα άποικοι' εισιν, ώσπερ καΐ οί έν τη 'Ασία 
"Ιβηρες των έν ταύτη.] "Οπου και ή Μασσαλία γη, ήτοι 
πόλις, εύλ{[Λενος, opfjiov περιφερή ή έπ(δρο[λον έχουσα. 

76-83. Έξης δέ [χετα τον Γαλατικον κόλπον ή Λιγυσ- 
τική θάλασσα σύρεται 

2188-301 . Έπι τούτοις δέ τοις "Ιβηρσι το Πυρηναΐον 
6ροζ έστι και τα οικήμι,ατα των Κελτών, πλησίον των 
πηγών του καλλιρρόου 'Ηριδανού, έφ' ούτινος ποτέ ταΐς 
έκβολαϊς κατά την ερη[Λθν νύκτα αί Ήλιάδες έθρήνησαν 
κλαίουσαι xbv Φαέθοντα, άδελφόν αυτών οντά. Έκεΐσε δέ 
οί τών Κελτών παίδες έπΙ ταϊς αίγείροις καθεζό{Λενοι 
του χρυσαυγέος ήλεκτρου δάκρυα ή άποσταλάγ(Λατα 
συλλέγουσι καΐ σωρεύουσιν. Μετά τούτον δέ εφεξής ή τών 
Τυρρηνών χώρα υπάρχει. Προς ταύτης δέ τη ανατολή 
αναφαίνεται ή τής "Αλπιος ο'ρους αρχή. ΈπΙ δέ τα μέσον 
αυτής, δηλονότι τής "Αλπιος, σύρεται, δ εστί διέρχεται, τα 

1. Cf. Strab. 1. c. et Eustath. infr. sur le v. 700. 



ANONYME. — PARAPHRASE DE DENYS. 1 5 

lions de l'enthousiasme dionysiaque. On dit, en effet, 
que les femmes des Amnites dansent en chœur les nuits 
entières, si bien que sur ce point leur cèdent même 
les Thrabes, même les Indiens, quoique ces peuples 
possédés de Dionysos soient entièrement adonnés à ces 
orgies sacrées. 



ANONYME. 

Paraphrase de Denys le Périégète. 

V. 69-75. A cet océan Ibérique succède Veau galac- 
tique, c'est-à-dire la mer Galatique près de laquelle 
habitent les Celtogalates. [Les Galates de l'Asie sont 
des colons de ce pays, comme les Ibères de l'Asie 
viennent de l'Ibérie.] C'est là qu'est Massalie, contrée 
ou ville, avec de bons ports, et un havre de forme 
circulaire et d'un accès facile. 

V. 76-83. A la suite du golfe Galatique s'étend la 
mer Ligystique 

V. 2i88-301 . A côté de ces Ibères est le mont 
Pyrènée et les demeures des Celtes, dans le voisinage 
des sources de l'Eridan aux belles eaux : près des 
bouches de ce fleuve, dans la nuit solitaire les Héliades 
pleurèrent en gémissant la mort de Phaéton qui était 
leur frère. Là les enfants des Celtes, montés sur les 
peupliers, recueillent les larmes ou les gouttes de 
l'ambre qui a l'éclat de l'or, et les amassent. Vient tout 
de suite après le pays des Tyrrhènes. A l'est de cette 
contrée se montre le commencement du mont Alpis. 
Du milieu de cette montagne s'échappent, c'est-à-dire 



i 6 ANÛNTM. ΠΑΡΑΦΡΑΣΙΣ. - ΣΧΟΛΙΑ ΕΙΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ. 

ύδατα του Ρήνου ποτα|Λου, προς το έ'σχατον χευ[Λα του 
βορείου ώκεανοϋ • εις εκείνον γαρ έκβάλλει. 

330-344. Υπεράνω δε ταύτης της Άλύβης ή εύδαίρ^ων 

Ταρτησος και οί Κε[Λψοι, οιτινες, ύπο τον π<;δα του 

Πυρηνα(ου ο^ους κατοικουσι, του χωρ{ζοντος τους Κελτούς 
και τους "Ιβηρας. 

565-569. Έπι δε τα βόρεια [χέρη του ωκεανού άλλαι 
δύο νήσοί εισι Βρετανικαι έζ εναντίας του Ρήνου ποτα[χου • 
έκεισε γαρ ό Ρήνος τήν έσχάτην αύτου συστροφήν των 
υδάτων εις τήν θάλασσαν άπερεύγεται. 

570-579. Πλησίον δε των λεγομένων Κασσιτερίδων 
άλλος έστΙ πόρος μικρών νησίων οτζου αΐ γυναίκες των 
Άμνιτών άντιπέραν, δ εστίν εξ εναντίας, διεγειρόμεναι τα 
ιερά τω Διονύσω κατά τον νόρ,ον τελουσι τοις κορύμβοις 
του μελαμφύλλου κισσού , ήγουν τοις κλάδοις τοις 
βοτρυώδεις καρπούς έ'χουσι, νυκτεριναί ή νύκτωρ στεψά- 
ρ,εναι • ήχή δε κτυπώδης των τε τύμπανων και των 

κυμβάλων διεγείρεται. Ουδαμώς γαρ ούτως οί Βιστο- 

νίδες, τουτέστιν οί Θράκες ουδέ ούτω τω μεγα- 

λοήχω Διονύσω οί Ίνδοι τον κώμον άγουσιν, ως κατά 
ταύτην τήν χώραν αί γυναίκες τών Άμνιτών το εύοι 
Βάκχε, τουτέστι τον ύμνον τον εις τα Διονύσια τελούμενον, 
λέγουσιν. 



2χόλια είς Διονύσιον. 



74. Οί εν τη Άσίςι Γαλάται τών έν τη Εύρώτητί άποικοί 
είσιν, ως και οί έν τη 'Ασία "Ιβηρες τών έν ταύτη άποικοί 
είσιν. Περί ών φησι και Καλλίμαχος'• 

1. V. dans notre troisièmp vol. les Extraits de Gallimaque. 



ANONYME , PARAPHE . SUR DENYS , — SCHOLIES . 1 7 

partent les eaux du Rhin, fleuve qui se dirige vers 
les extrémités de l'Océan boréal, où en effet il se jette. 

V. 330-344. Au-dessus de ce (promontoire) d'Alybè 

est située l'heureuse Tartèsus puis viennent les 

Gempses, qui habitent au pied du mont Pyrènée, lequel 
sépare les Celtes et les Ibères. 

V. 565-569. Vers les parties boréales de l'Océan, 
il y a deux autres îles, les îles Brétaniques, en face du 
fleuve du Rhin. Là, en effet, le Rhin vomit à son extré- 
mité l'amas de ses eaux dans la mer. 

V. 570-579. Près des îles dites Cassitéridess il y a 
une autre série de petits îlots, où les femmes des 
Amnites, à l'opposite, c'est-à-dire en face, dans leurs 
transports, célèbrent selon le rite le culte de Dionysos : 
c'est pendant la nuit, et elles se couronnent des 
corymbes du lierre au noir feuillage, c'est-à-dire de 
branches de cet arbre avec leurs fruits en forme de 
grappes; et le bruit des tambours et des cymbales 
qu'elles frappent retentit au loin. Nulle part,.... ni les 

Bistonides ou Thraces ni les Indiens ne mènent les 

fêtes du bruyant Dionysos avec l'ardeur que mettent 
en cette contrée les femmes des Amnites à chanter : 
Évohé Bacchos! c'est-à-dire l'hymne sacré des Dio- 
nysies. 



Scholies sur Denys le Périégète. 

V. 74. LesGalates de l'Asie sont des colons détachés 
de ceux de l'Europe, de même que les Ibères de l'Asie 
sont des colons partis du même pays. C'est au sujet 
des Galates que Callimaque a dit : 

1. Iles Scilly ou Sorlingues. 

I % 



1 8 ΕΙΣ ΔΙΟΝΤΣΙΟΝ ΣΧΟΛΙΑ. — ΝΙΚΕΦΟΡΟΐ. 

Ου; Βρέννος άφ' έσπερίοιο θαλάσσης 
ήγαγεν Ελλήνων έπ' άνάστασιν. 

76. Μετά τόν Ίβηρικόν και Γαλατικον π^ντον έξης 
έστιν ό Λιγυστικός 

2ι89. ΦησΙ δέ Φιλοστέφανος (τον Ήριδανον) ύπο των 
εγχωρίων τούτον τάν χρ($νον ί*οδανον ώνο[χάσθαι. Τινές δέ 
δυο οϊονται ψωμίνους, ώς καΐ 'Απολλώνιος • 

καΐ Ροδανοϊο βαθυν πορον είσεπερησαν, 

δστις ές Ήριδανόν τετάνυσται, άμμιγα δ' ύδωρ*. 

290. Ό δέ 'Ηριδανός εξ ορούς καλουρι,ένου 'Ηλίου 
καπης*, ώς δ'ενιοι, έκ των Κεραυνίων. "Εστί [κίσον Γερ{Λα- 
νών και Κελτών. 

338. Κάτω γάρ είσι του Πυρηναίου οι Κεριψοί. Ή δέ 
Πυρήνη ο'ρος έστΙν, αρχήν έ'χον άπο του βορείου ωκεανού, 
έκδιδ($[Λενον δέ εις τήν καθ' ή[Λας θάλασσαν, και διορίζον 
Κελτούς 'Ιβήρων. 



ΤΟΥ 20ΦΰΤΑΤ0Υ 

ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΤΟΥ ΒΑΕΜΜΙΔΟΥ 

Γεωγραφία συνοπτική. 

270-330 Και έπι τούτοις έστι το Πυρηναιον ορός 

και τα οίκήμι,ατα των Κελτών, πλησίον του 'Ηριδανού του 
ποτα(χου. Έξης δέ [λετά τουτ<$ν έστιν ή Τυρσηνική γη. 

1. ν. tome III, Extraits des poètes, tout le passage d'Apollonius. 
Le texte porte μετανίσσεται. 

2. Le texte porte καπτής, mot inconnu d'ailleurs. On pourrait lire 
χομτυής, bome que tourne le soleil (Mûller propose καμπτήρο;, même 
sens) ou χαπής, leçon que nous avons adoptée. 



SCHOLIES SUR DEN YS . — NICÉPHORE , GÉOGRAPHIE . 1 9 

Ceux que Brennos de la mer du couchant 
a conduits à la ruine des Hellènes. 

V. 76. Après l'océan Ibérique et Galatique vient de 
suite le Ligystique. 

V. 289. PhiloStéphane' dit que de son temps 
l'Eridan a été nommé par les indigènes le Rhodan (le 
Rhône). Quelques-uns pensent que les deux ne font 
qu'un; c'est l'avis d'Apollonius^ : 

et ils franchirent le cours profond du Rhodan, 

qui se jette dans l'Eridan, où se mêlent leurs eaux. 

V. 2|90. L'Eridan (sort) de la montagne appelée 
Hèliou Cape, l'étable du soleil, ou, selon quelques- 
uns, des (monts) Cérauniens. Π se trouve entre les 
Germains et les Celtes. 

V. 338. Au pied du (mont) Pyrènée sont lesGempses. 
La Pyrènè est une montagne qui commence à l'Océan 
boréal, s'étend jusqu'à notre mer, et sépare les Geltes 
des Ibères. 



NICÉPHORE LE BLEMMIDE. 

Géographie synoptique^. 

V. 270-330 A côté d'eux (les Ibères) se trou- 
vent le mont Pyrènée et les habitations des Celtes, 
près du fleuve Eridan. Tout de suite après est la 

1. De Cyrène, disciple de Callimaque, historien, etc. 

2. Argonaut. IV, 627-628. 

3. Nicéphore Je Blemmide est un moine du xin• siècle ; sa Géo- 
graphie synoptique n'est autre chose qu'un Commentaire de Denys 
le Périégète. 



20 ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΓΕΩΓΡΑΦ. ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ. 

Ταύτης δέ έπΙ τήν άνατολήν ή του "Αλπιος Ορους αρχή 
έστιν έττικει^Λένη τη 'Ιταλία. Εις τα μέσον δέ ταύτης της 
Τυρσηνικής γης Ιρχεται ό Ρήνος ό ποτα(Λος προς τήν 
βορείην θάλασσαν. ΈττΙ τω Ρήνω δέ τω ποταμω ρέει ό 
(χέγας ποταμός ό "Ιστρος 

331-402!. 'Υπεράνω δέ τήσδε τής γης (της των Ιβή- 
ρων) έστιν ή Ταρτησάς ή ευδαίμων και οί ΚεψοΙ, 

οί'τινες κατοικουσι τα προς π^δα του Πυρηναι'ου ορούς, 
αρχομένου άπο του βορείου ωκεανού και εκδιδομένου εις 
τήν θάλασσαν και χωρίζοντος τους Κελτούς και τους 
"Ιβηρας. 

554-619 Πλησίον δέ των Κασσιτερίδων νήσων 

των μικρών έστιν έτερος πόρος, οτζου αί γυναίκες των 
Άμνιτών έζεναντίας τον Διόνυσον έορτάζουσιν. 



NICÉPHORE LE BLEMMIDE, GÉOGR. SYNOPTIQUE. 21 

contrée Tyrsénique, à l'est de laquelle est le commen- 
cement du mont Alpis adjacent à l'Italie. Vers le milieu 
de cette contrée Tyrsénique, le fleuve du Rhin commence 
son cours qui se dirige vers la mer Boréale. Près du 

fleuve du Rhin coule le grand fleuve Ister 

V. 331-4021. Au-dessus de cette contrée (celle des 
Ibères) est Tartèsus l'heureuse...., puis les Cepses, 
qui habitent la région au pied du mont Pyrènée, 
commençant à l'océan Boréal, s'étendant jusqu'à la 
mer, et séparant les Celtes et les Ibères. 

V. 554-619 Près des îles Cassitérides, il est 

une autre série de petites îles, où les femmes des 
Amnites, en face (du continent), fêtent Dionysos. 



ΑΝΩΝΥΜΟΥ 

[2κύ(Λνου Χίου, ως φέρεται,] 
Περιήγησις. 

i45 καλούνται δ'ύπό τίνων 'Ηρακλέους 

στηλαι. Μιας τούτων δε Μασσαλιωτική 
π(ίλις έστΙν εγγύς, Μαινάκη καλου[χένη. 

1 62ι Μετά ταύτην (Γάδειραν) δ'εστιν ή(χερών δυοίν 
τελέσαντι πλουν Ijjnïdpiov ευτυχέστατον 
ή λεγο(Λένη Ταρτησσος, επιφανής πόλις, 

1 65 ποτα(Λ($ρρυτον κασσίτερον εκ της Κελτικής 
νρυσ($ν τε και χαλκόν φέρουσα πλείονα. 
"Επειτα χώρα Κελτική καλου[χένη 
(χέχρι της θαλάττης της κατά 2αρδώ κεΐ(Λένης, 
δπερ (χέγιστόν έστι προς δυσ[Λαΐς έθνος. 

1 70 Τήν (Λεν γαρ έντάς ανατολών πασαν σχεδόν 
οίκουσιν Ίνδοι, τήν δε προς [χεσηριβρίαν 
Αιθίοπες εγγύς κεί(χενοι ν(ίτου πνοής ■ 
τον άπα ζέφυρου Κελτοι δε μΐ-έχρι δυσμών τιίπον 
θερινών εχουσιν, τον δε προς βορραν Ικύθαι. 

175 Ίνδοι [άν ούν μιεταξύ θερινών ανατολών 
και χειμερινών οίκουσι * Κελτοι δ'άνάπαλιν 
υπ' ίσημερινής θερινής τε δύσεως, ως λ($γος. 
Τα μεν ούν έθνη τα τέτταρ' έστι τοις ο'χλοις 
τοις πλήθεσίν τε τών κατοικούντων ισα • 



Ι. 177. Ms. : από Ισημ. τε δύσεως, ώς λόγ. — Meinek. υπό χειμερινής, 
κ. τ. λ. 



ANONYME, 

VULGAniEMENT SCYMNUS DE CHIO^ 

Description de la terre. 

V. 145 Elles sont appelées par quelques-uns 

les colonnes d'Héraclès. Dans le voisinage de l'une 
d'elles, il y a une ville massaliote, appelée Msenacè. 

V. 162-195. Après cette ville (Gadira), et à deux 
jours de distance par mer, on rencontre un marché 
très-florissant, la ville illustre qu'on appelle Tartessus, 
où par un fleuve arrive de la Celtique l'étain, l'or et 
le cuivre qu'elle reçoit en abondance. Puis vient la 
contrée appelée Celtique, jusqu'à la mer qui s'étend 
auprès de Sardo (la Sardaigne), et ce peuple est le 
plus grand qu'il y ait au couchant. Car presque toute 
la terre située dans les limites du levant est habitée 
par les Indiens, celle qui regarde au midi par les 
iEthiopes (Éthiopiens) situés sous le vent qui souffle 
du sud. Depuis le Zéphyr (vent d'ouest) jusqu'au 
couchant d'été habitent les Celtes, et dans la région 
boréale, les Scythes. Les Indiens habitent donc entre 
le levant d'été et le [levant] d'hiver, les Celtes à 
l'opposite, entre le couchant équinoxial* et le [cou- 
chant] d'été, à ce qu'on dit. Ces quatre races sont 
égales par le nombre des habitants et par la densité 

i. Av. J.-C, 90. 

2. Gomp. Ephore, fr. 38, dansCosmas Indopleustès, p. 148, ctStrab., 
1, ch. Il, 28. Voir l'Extrait d'Ephore dans notre tome H, Historiens. 



24 ANÛNYMOr [?i ΣΚΥΜΝΟΥ] ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΩΣ. 

1 80 ή δ' Αιθιόπων πλέον' έστΙ χώραν και 2κυθών, 
έρη(χίαν δ' iy^ouacL πλείστην, δια τ6 και 
τα μεν εμιτυρ' είναι μάλλον αυτών, τα δ' ενυγρα. 
Χρώνται δε Κελτοι τοις εθεσιν Έλληνικοΐς, 
έχοντες οικειότατα προς τήν Ελλάδα 

1 85 δια τάς υπο^οχάς των έπιξενουμένων • 
συν μουσικγ) δ' άγουσι τας εκκλησίας, 
ζηλουντες αυτήν ήμερώσεως χάριν. 
Τούτων δέ κείται λεγομένη τις εσχάτη 
στήλη βόρειος • εστί δ' υψηλή πάνυ 

190 εις κυματώδες πέλαγος άνατεινουσ' άκραν. 
Οίκουσι της στήλης δέ τους εγγύς τόπους 
Κελτών όσοι λήγουσιν οντες έσχατοι 
'Ενετοί τε και τών έντος εις τον Άδρίαν 
"Ιστρων καθηκόντων • λέγουσι δ' αυτόθεν 

195 τον "Ιστρον αρχήν λαμβάνειν του ρεύματος. 

2(01 "Επειτα παραθαλάττιοι κάτω 

Λίγυες εχονται και πόλεις 'Ελληνίδες, 
ας Μασσαλιώται Φωκαεΐς άπωκισαν • 
πρώτη μεν Έμπόριον, Ρόδη δέ δευτέρα • 

205 ταύτην δέ πριν ναών κρατούντες έκτισαν 
ί*όδιοι. Μεθ' ους έλθόντες εις Ίβηρίαν 



οί Μασσαλίαν κτίσαντες έ'σχον Φωκαείς 



Άγάθην Ροδανουσίαν τε, Ροδανος ην μέγας 
ποταμός παραρρεΐ. Μασσαλία δ' έστ' έχομένη, 
210 πόλις μεγίστη, Φωκαέων αποικία. 

Έν τή Λιγυστική δέ ταύτην έκτισαν 
προ της μάχης της έν 2αλαμινι γενομένης 
έ'τεσιν πρότερον, ως φασιν, εκατόν είκοσι. 
Τίμαιος ούτως ιστορεί δέ τήν κτίσιν. 



h- 



V. 180. Ms. : πλβΐόν έστι χώρα. Anc. èdit. : πλείστη έστι χώρα. 



ANONYME [ou SCYMNUS]. CELTES, LIGYES. 25 

des populations. La contrée des ^thiopes et celle des 
Scythes sont plus étendues , mais ce sont en grande 
partie des déserts \ parce que l'une est trop brûlante, 
l'autre tiOp humide. Les Celtes ont des usages et des 
mœurs helléniques, et ils les doivent à leurs relations 
habituelles avec l'Hellade et à l'hospitalité qu'ils 
donnent souvent aux étrangers de ce pays. Ils tiennent 
leurs assemblées avec de la musique, demandant à cet 
art le moyen d'adoucir les cœurs. A l'extrémité de 
leur pays se trouve la colonne dite boréale, très-haute 
et projetant sa pointe dans une mer houleuse. Les 
lieux voisins de cette colonne sont habités par les 
Celtes qui ont là leurs derniers rameaux, les Enètes et 
ceux des Istres (Istriens) qui en deçà s'avancent 
jusqu'à l'Adrie : c'est là, dit-on, que l'Ister commence 
son cours*. 

V. 2i01-2l16. Puis, le long de la mer, au-dessous 
(des Bébryces) % se trouvent les Ligyes et les villes 
helléniques que les Phocéens massahotes ont colonisées. 
La première est Emporium% Rhodé^, la seconde, 
fondée par les Rhodiens qui jadis avaient de grandes 
forces navales. Après eux, étant allés en Ibérie, les 
Phocéens qui avaient fondé Massalie occupèrent 
Agathe % Rhodanusie', que le grand fleuve Rhodan 
baigne de ses eaux. Tout près estMassahe, très-grande 
ville, colonie des Phocéens. Ils la fondèrent dans la 
Ligystique cent vingt ans, dit-on, avant que fût livrée 
la bataille de Salamine. C'est ce que rapporte de sa 

1. Gomp, Ephore, l. c. — Strab., 1, ib. — 2. Comp. Scymn. ib. infr. 
V. 387-391. — 3. Ane. population du pays de Narbonne. 

4. Ampurias. — 5. Rosas. — 6. Agde. 

7. Rhodé, dans Strabon, IV, i, 5; PJin., III, 5, et les médailles 
(Mionnet, I, p. 78, Suppl. l, p. 148). — Etienne Ryz.,Rhodanusia s. v. 



26 ANÛNTMOT [?i ΣΚΥΜΝΟΥ] ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΩΣ. 

211 5 Είτεν (Αετά ταύτην Ταυρ(5εις και πλησίον 
π($λις 'Ολβία κ'Αντίπολις α'>τών έσχατη. 

2ι50 Και Μασσαλιωτών Φωκαέων τ' 'Ελέα ιτ(ίλις, 
ην έκτισαν φυγόντες υπό τα Περσικά 
οι Φωκαείς 

773 "Ιστρος ό ποταμιάς • 

κατέρχετ' άπο των έσπερίων οδτος τόπων 

775 τήν έκβολήν πέντε στ6[Λασι ποιού[Λενος • 
και δυσι δε ρει σχιζ(5{Λενος εις τον Άδρίαν • 
άμέλει δέ (^^έχρι της Κελτικής γινώσκεται 
και τω θέρει τον πάντα διαρ,ένων χρ(5νον^ 

1. Comp. Périple anonyme (attribué à Arrien) du Pont-Euxin. 

g 68, p. 419, éd. uidot : Ίστρος δυσΙ δέ πόροι; σχιζόμενος καΐ εΙς τον 

*Αδρίαν ^εϊ. Άμε'λει δέ άχρι της Κελτικής γινώσκεται και τω θέρει πάντα 
διαμένων χρόνον. — « II est connu jusqu'à la Celtique pour être abon- 
dant durant l'été, en tout temps. » 



ANONYME [ou SCYMNUS]. MASSALIE, ISTER. %Ί 

fondation l'historien Timée. Puis vient après elle 
Tauroïs * et, dans le voisinage, Olbia^ et, à l'extrémité, 
Antipolis. 

V. 250-252. Puis il y a (dans la Lucanie) Éléa, ville 
de Massaliotes et de Phocéens, que fondèrent vers les 
[temps] Persiques des Phocéens fugitifs. 

V. 773-778. Le fleuve Ister : il vient des contrées 
de l'Occident et se jette [dans la mer] par cinq bouches : 
partagé en deux branches, il coule aussi vers l'Adrie. 
Il est bien connu jusqu'à la Celtique...., toujours le 
même, l'été [comme l'hiver], en tout temps. 



1. La même que Tauroentum, Taurenti, la Giotat ou La Seyne. 

2. flières. 



2TPABÛN02 

Γεωγραφικών βιβλιον πρώτον 

ΚΕΦ. Β', Γ', Δ'. 

ΥΠΟΘΕΣΙΣ. — Κεφαλαιώδεις λ6γοι πάσης οικου[Λένης 
ύποθυπουντες τήν διάθεσιν. 

II, 27. Φη[Λΐ γαρ κατά τήν τών αρχαίων δ($ξαν, ώσπερ τα 
προς βορραν {χέρη τα γνώρΐ[Λα ένΐ ονί^ματι 2κύθας έκάλουν 
ή Νομάδας, ώς "ΰ(ΐ,ηρος, ύστερον δε καΐ τών προς έσπέραν 
γνωσθέντων Κελτοι και "Ιβηρες ή [Λίκτώς ' Κελτίβηρες και 
Κελτοσκύθαι προσηγορεύοντο , ύφ' εν ovo|i,a τών καθ' 
έκαστα εθνών ταττο[Λένων δια τήν άγνοιαν, ούτω τα (χε- 
σηιχβρινά πάντα Αίθιοπίαν καλεΐσθαι τα προς ώκεανώ. 
(Édit. Casaub., p. 33.) 

2ι8. Μηνύει δέ και "Εφορος τήν πάλαιαν δ(^ξαν προς 

δύσιν δε Κελτούς. (Éd. Cas., p. 34.) 

ΠΙ, 21. Ai δέ τών Καρών και καΐ μ,εταναστά- 

σεις και Γαλατών ουχ ό[Λθίως έν έτο((χω πασίν είσιν. 

(Éd. Cas., p. 71.) 

IV, 3 αύτη τε ή Βρεττανική το (χήκος ϊσως πώς 

έστι τη Κελτική παρεκτετα(Λένη*, τών πεντακισχιλίων 

ι. Quelques mss. et les anciennes édit. συμμίκτω;. 

2. Sur les îles Britanniques et leur situation en face de la Gaule, 
V. Strabon, IV, v, 1. — Gomp. César, G. G. IV, 19; Plin. H. N. IV, 
XXX, 16; Pomp. Mêla, 111, 6, et surtout Tacite, Agricol. X. — Pythéas 
disait avoir parcouru à pied la Bretagne tout entière. Polybe, 
XXXIV, V, 2 et 8; Strab. IV, v, 1. 



STRABON^ 

Géographie. 

LIV. I, CH. Π, III, IV. 

SUJET. — Discours sommaires. Situation de la Gaule 
par rapport au reste de la terre. 

II, %T. Suivant l'opinion des anciens Hellènes 
(Grecs), et attendu que les peuples du nord qu'ils 
connaissaient étaient désignés par eux sous le seul 
nom de Scythes ou de Nomades, comme dans Homère ; 
que, plus tard, ayant connu les contrées de l'Occident, 
ils en appelèrent les nations Celtes et Ibères, ou, en 
combinant ces noms, Celtibères et Celtoscythes, ran- 
geant ainsi, par ignorance, sous une seule dénomina- 
tion des peuples distincts, j'affirme que toutes les 
parties méridionales de la terre, voisines de l'Océan, 
étaient de même appelées par eux ^Ethiopie. 

2l8 . Ephore expliquant aussi l'opinion des anciens, .... 
place vers le couchant les Celtes 

III, 21 . Les migrations des Cares (Cariens), des 

des et des Galates (Gaulois) ne sont pas éga- 
lement connues de tout le monde. 

IV, 3 La Brettanique (Bretagne), dont la lon- 
gueur est à peu près celle de la Celtique, devant 

1. Strabon, d'Amasée en Gappadoce, commencement de l'ère 
chrétienne. — Dix-sept livres, plus ou moins mutilés. — Abrégé 
fait au X• siècle par un Grec inconnu. 



30 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

σταδίων ου [χείζων και τοις άκροις τοις άντικεΐ{χένοις άφορι- 
ζθ(/£νη. 'Αντίκειται γαρ άλλήλοις τάτε έωα άκρα τοις έώοις 
και τα έσπέρια τοϊς έσπερίοις, και τά γε έωα έρ^-ύς αλλή- 
λων έστι (Jίέχpις έπ($ψεως, τ($ τε Κάντιον και αΧ του Ρήνου 
έκβολαί. Ό δε (Πυθέας) πλειόνων ή δισρρίων το (χήκος 
άποφαίνει της νήσου, και το Κάντιον ή[χερών τίνων πλουν 
άπέχειν της Κελτικής φησι 



4. Tèv δε δια του Βορυσθένους παράλληλον τον αυτόν 
είναι των δια της Βρεττανικής εικάζουσιν "Ιππαρχος τε και 
άλλοι έκ του τον αύτον είναι και τ6ν δια Βυζαντίου τω δια 
Μασσαλίας • δν γαρ λ($γον ειρηκε [Πυθέας]* του έν Μασσα- 
λία γνώ(Λθνος προς τήν σκιάν, τον αύτον και "Ιππαρχος 
κατά τον ό[Λώνυ(Λον καιρόν εύρεϊν έν τω Βυζαντίω φησίν. 
Έκ Μασσαλίας δε εις μέσην τήν Βρεττανικήν ού πλέον 
των πεντακισχιλίων έστι σταδίων (Éd. Cas., p. 63.) 

5. Ταύτα γαρ πάντα [φησί]*, προσάρκτιά έστι και 
Κελτικά, ουκ 'Ιβηρικά, (Λαλλον δέ Πυθέου πλάσ|Λατα (Éd. 
Cas., p. 64.) 



Β1ΒΛΙ0Ν Β'. 

Κεφ. α', β', γ', δ', ε'. 
1, 1 2i. Tè πρώτον [χέν γαρ ει'περ δ αυτ($ς έστι παράλληλος 

1. Suppl. de Meineke. On peut sous-entendre aussi Eratosthène 
B'appuyant sur l'autorité de Pythéas. C'est la leçon adoptée par 
M. Tardieu dans son excellente traduction. 

2. Φησί donné par les mss. n'offre pas de sens et doit être 
retranché. 



STRABON, LIV. II, PROLÉGOMÈNES. 31 

laquelle elle s'étend, n'a pas dans ce sens plus de cinq 
mille stades, et les points extrêmes, en se faisant face 
dans les deux pays, déterminent bien cette dimension. 
En effet les extrémités se font face à l'Orient comme à 
l'Occident, et même à l'est, ces extrémités, — le 
Cantium* et les bouches du Rhin, — sont assez rap- 
prochées pour être en vue l'une de l'autre. Or Pythéas 
déclare que la longueur de l'île est de plus de vingt 
mille stades, et il affirme que la distance du Cantium à 
la Celtique est de plusieurs jours de navigation 

4. Le parallèle qui passe par le Borysthène^ est 
le même que celui qui coupe la Brettanique, suivant la 
conjecture d'Hipparque et de quelques autres, conjec- 
ture fondée sur ce que le parallèle de Byzantium est le 
même que celui de Massalie. En effet, le rapport que 
Pythéas indique entre l'ombre et le gnomon de Mas- 
salie, Hipparque dit l'avoir trouvé tout pareil à Byzan- 
tium, en un moment précis du même nom. Or, de 
Massalie au centre de la Brettanique il n'y a pas plus 
de cinq mille stades 

5. Toutes ces terres (l'île d'Uxisamé^ avec les 
autres du même groupe), situées au nord, sont celtiques 
et non ibériques, ou plutôt ce sont des inventions de 
Pythéas. 

LIVRE II, CH. I, ΠΙ, IV, V. 

Prolégomènes. Position géographique de la Gaule. 
I, 12i. D'abord, si le parallèle de Byzantium est le 



1. Gap de Kent. 

2. Le Dnieper. 

3. Ouessant. 



321 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

ό δια Βυζαντίου τω δια Μασσαλίας, καθάπερ εϊρηκεν 
"Ιππαρχος πιστεύσας Πυθέα, ό δ' αυτός και [Λεσημιβρινός 
έστιν ό δια Βυζαντίου τω δια Βορυσθένους , όπερ και αύτο 
δοκΐ[Λάζει δ "Ιππαρχος, δοκιμάζει δε και το άπο Βυζαντίου 
διάστημα έπι τον Βορυσθένη σταδίους είναι τρισχιλίους 
έπτακοσίους, τοσούτοι αν ε?εν και οι άπα Μασσαλίας έπι 
τον διδι Βορυσθένους παράλληλον, δ'ς γε δια της Κελτικής 
παρωκεανίτιδος αν εϊη • τοσούτους γάρ πως διελθ^ντες 
συνάπτουσι τω ώκεανω. (Éd. Cas., p. 71-721.) 

13 Έπει ούν φησιν (ό "Ιππαρχος) άπο του ισημερι- 
νού τον δια Βορυσθένους διέχειν τρισμυρίους και τετρακισ- 
χιλίους σταδίους, εΐεν αν λοιποί οι άπα του ορίζοντος τήν 
διακεκαυμένην και τήν εύκρατον εις τον δια Βορυσθένους 
και τής Κελτικής παρωκεανίτιδος στάδιοι δισμύριοι πεντα- 
κισχίλιοι διακόσιοι. Ό δέ γε άπο τής Κελτικής προς 
άρκτον πλους έσχατος λέγεται παρά τοις νυν δ έπι τήν 
Ίέρνην , έπέκεινα μεν υύσαν τής Βρεττανικής , άθλίως δέ 
δια ψύχος οίκουμένην, ώστε τα έπέκεινα νομίζειν άοίκητα. 
Ού πλέον δέ τής Κελτικής τήν Ίέρνην διέχειν φασι των 
πεντακισχιλίων (Éd. Cas., p. 72.) 



16. Τίν' [αν] ουν τοιαύτην ευροις εύδαιμονίαν περί 
Βορυσθένη και τήν Κελτικήν τήν παρωκεανιτιν ; οπού μηδέ 

φύεται άμπελος, ή μή τελεσφορεί "Οπου ούν ουδέ τοις 

έν Βοσπόρω συγκριτέον τα έν τοις διαριθμηθείσι τόποις, 
άλλ' ουδέ τοις έν Άμισω και 2ινώπη (και γαρ εκείνων 
εύκρατοτέρους αν ειποι τις), σχολή γ' άν παραβάλλοιντο 
τοις κατά Βορυσθένη και τοις έσχάτοις Κελτοΐς. Μ<$λις 
γαρ αν ταυτοκλινεις ε?εν τοις κατ' Άμισον καΐ 2ινώπην 
και Βυζάντιον, και Μασσαλίαν, οί του Βυρυσθένους καΐ 



STRABON, LIV. II, PROLÉGOMÈNES. 33 

même que celui de Massalie, comme l'a dit Hipparque 
sur la foi de Pythéas, et le méridien de Byzantium le 
même que celui du Borysthène, ce qui est l'opinion 
d'Hipparque, conmie son opinion est aussi que la 
distance de Byzantium au Borysthène est de trois mille 
sept cents stades, le même nombre de stades devrait 
se trouver entre Massalie et le parallèle du Borysthène, 
lequel est aussi celui qui passe par la Celtique contiguë 
à l'Océan, car, après un trajet de cette longueur, on 
atteint l'Océan. 

13 Gomme, suivant Hipparque, de l'équa- 

teur au parallèle du Borysthène la distance est de 
trente-quatre mille stades, il resterait pour la distance 
du parallèle qui sépare la zone torride de la zone tem- 
pérée et le parallèle passant par le Borysthène et la 
Celtique parocéanique vingt-cinq mille deux cents 
stades. Mais le terme extrême de la navigation au nord 
de la Celtique est, dit-on, aujourd'hui lernè, située 
par delà la Brettanique, et difficilement habitable à 
cause du froid, au point qu'il croit inhabitées les 
contrées qui sont au delà. Or la distance de la Celtique 
à lernè n'est pas, dit-on, de plus de cinq mille 
stades 

16. Où trouveriez-vous une nature aussi heureuse 
(que dans l'Asie), près du Borysthène et dans la 
Celtique voisine de l'Océan? La vigne n'y croît pas, ou 

bien elle n'y porte pas de fruit S'il n'y a pas à 

comparer le climat des contrées que nous avons énu- 
mérées à celui du Bosphore, pas même à celui 
d'Amisus et de Sinopè, qu'on pourrait trouver plus 
tempéré, bien moins encore rapprochera-t-on ces 
heureuses contrées de celles du Borysthène et des 
I 3 



34 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

των Κελτών ώμολ^γηνται νοτιώτεροι σταδ^ις τρισχιλίοις 
και έπτακοσίοις. (Cas., ρ. 73-74.) 



17. Οί δέ γε περί Δηί[Λαχον τοις τρισμυρίοις έάν προσ- 
λάβωσι τό έπΙ τήν Ταπροβάνην και τους δρους της διακε- 
καυ(χένης , ους ουκ έλάττους των τετρακισχιλ(ων θετέον , 
έκτοπιουσι τά τε Βάκτρα και τήν Άρίαν εις τους απέχοντας 
τότζους της διακεκαυμένης σταδίους τρισ[Λυρ{ϋυς και τετρα- 
κισγιλίους, 6σοκ>ς άπο του Ισημερινού έπι Βορυσθένη φησιν 
είναι ό "Ιππαρχος. Έκπεσουνται άρα εις τους βορειοτέρους 
του Βορυσθένους και της Κελτικής σταδ^οις οκτακισχιλ^ις 
και δκτακοσίοις, οσοις νοτιώτερ6ς έστιν ό ίσ-ι^μερινος του 
ορίζοντος κύκλου τήν διακεκαυριένην και τήν εύκρατον , ό'ν 
φα|χεν δια της Κιννα[Λωρ.οφόρου^ μάλιστα γράφεσθαι ■ 
ήμεϊς δέ γε έπεδείκνυμεν μέχρι της Ίέρνης μόλις οικήσιμα 
οντά τα υπέρ τήν Κελτικήν, άπερ ου πλείω των πεντακισ- 
χιλίων έστ(ν. Οδτος δ' άποφαίνει ό λόγος της Ίέρνης ετι 
βορειότερον ε?να{ τίνα κύκλον οίκήσιμον σταδίοις τρισχι- 
λίοις οκτακοσίοις. "Εσται δέ Βάκτρα και του στόματος της 
Κασπίας θαλάττης είτε 'Τρκανίας πάμπολύ τι άρκτικω- 
τέρα, δπερ του μυχοΰ της Κασπίας και των Άρμενιακών 
και Μηδικών δρών διέχει περί έξακισχιλίους σταδίους, και 
δοκεϊ αυτής της παραλίας μέχρι τής 'Ινδικής άρκτικώ- 



1. Strabon est le seul auteur chez lequel aujourd'hui se trouve 
le mot Κινναμιωμοφόρος, la région Cinnamomifère, qui produit le cin- 
name, la cannelle (?); c'est l'Arabie Heureuse (Yémen) ou l'Ethio- 
pie. V. Strabon, XVI, iv, 25, Pomp. Mêla 111, 8, et Pline XII, xlii, 19. 
— Cf. Strabon, 1, iv, 2, II, 13, 14, ii, 29, v, 14, etc. Au livre XVI, iv, 
4, il appelle cette contrée τήν τό κιννάμωμον φέρουσαν. 



STRABON, LIV. II, GAULE, POSITION GÉOGR. 35 

derniers confins de la Celtique. Car à peine pourrait- 
on ranger sous la même latitude qu'Amisus, Sinopè, 
Byzantium et Massalie, des contrées qui, tout le monde 
en convient, sont de trois mille sept cents stades plus 
au midi que le Borysthène et les Celtes. 

17. Que ceux qui sont avec Déimaque ajoutent 
à ses trente mille stades la distance qu'il y a encore 
jusqu'à la Taprobane' et aux limites de la zone torride, 
distance qu'on ne peut supposer moindre de quatre 
mille stades, ils rejettent Bactres et l'Arie à trente- 
quatre mille stades de la zone torride. Ce qui est, au 
dire d'Hipparque, la distance de la ligne équinoxiale 
au Borysthène. Ainsi ces contrées sont repoussées à 
huit mille huit cents stades plus au nord que le 
Borysthène et la Celtique, et c'est aussi la distance de 
l'équateur au sud du cercle qui sépare la zone torride 
de la zone tempérée, et qui, disons-nous, se décrit 
précisément à travers la Cinnamomophore. Or, nous 
avons démontré qu'au-dessus de la Celtique jusqu'à 
lernè^, il y a un espace de cinq mille stades au plus 
qui est à peine habitable ; et les calculs de Déimaque 
n'en prétendent pas moins mettre sur un parallèle à 
trois mille huit cents stades au nord d'Iernè, des 
contrées qu'on peut habiter. Bactres sera ainsi plus au 
nord et de beaucoup , que la bouche de la mer Cas- 
pienne ou Hyrcanienne, laquelle, éloignée d'environ six 
mille stades du fond de la Caspienne et des montagnes 
de l'Arménie et de la Médie, paraît bien être le point 
le plus septentrional de cette côte jusqu'à l'Inde : il 



1. Geylan. 

2. L'Irlande. 



36 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

τερον είναι σ7)[Λεΐον και περίπλουν εχειν άπο της 'Ινδικής 
δυνατόν , ώς φησιν ό των τόπων ήγησάρι,ενος τούτων 
Πατροκλής. "Ετι τοίνυν ή Βακτριανή χίλια στάδια έπΙ 
τήν άρκτον εκτείνεται • τα δε των 2κυθών [έθνη] πολύ 
[χείζω ταύτης έπέκεινα χώραν νέμιεται , και τελευτα προς 
τήν βόρειον θάλατταν, νομαδικώς μεν, ζώντα δ' δμως. 
Πώς ούν , ειπερ και αυτά τα Βάκτρα ήδη τής οικουμένης 
εκπίπτει; εϊη αν το διάστημα τούτο άπο του Καυκάσου 
μέχρι τής βορείας θαλάττης τη δια Βάκτρων δλίγω 
πλειόνων ή τετρακισχιλίων. Ταύτα δέ προστεθέντα τω 
άπο τής Ίέρνης έπΙ τα βόρεια σταδιασμω ποιεί το παν 
δια τής άοικήτου διάστημα έπι του δια τής Ίέρνης στα- 
διασμου σταδίων έπτακισχιλίων και οκτακοσίων • εΐ δέ 
εάσειέ τις τους τετρακισχιλίους σταδίους, αυτά γε τά 
προς τω Καυκάσω μέρη τής Βακτριανής εσται βορειότερα 
τής Ίέρνης σταδίοις τρισχιλίοις και οκτακοσίοις, τής δέ 
Κελτικής και του Βορυσθένους οκτακισχιλίοις και οκτα- 
κοσίοις. (Cas., ρ. 74.) 



18. Φησι δέ ό 'Ίππαρχος κατά Βορυσθένη και τήν 
Κελτικήν εν δλαις ταϊς θεριναΐς νυξι παραυγάζεσθαι το 
φως του ηλίου περιιστάμενον άπο τής δύσεως έπι την 
άνατολήν, ταΐς δέ χειμεριναις [το] πλείστον μετεωρίζεσθαι 
τον ήΤ,ιον έπΙ πήχεις εννέα, εν δέ τοις άπέχουσι τής 
Μασσαλίας έξακισχιλίοις και τριακοσίοις (ους εκείνος μέν 
έτι Κελτούς υπολαμβάνει, έγώ ο' οιμαι Βρεττανούς είναι, 
βορειοτέρους τής Κελτικής σταδίοις δισχιλίοις πεντακοσίοις) 
πολύ μάλλον τούτο συμβαίνειν • έν δέ ταΐς χειμεριναϊς 
ήμέραις ό ήλιος μετεωρίζεται πήχεις εξ, τέτταρας δ' έν 
τοϊς άπέχουσι Μοισσαλίας ένακισχιλίους σταδίους και 
εκατόν , έλάττους δέ των τριών έν τοις έπέκεινα , ο'ί κατά 



STRABON, LIV. II, GAULE; ANC. GÉOGRAPHES. 37 

paraît aussi qu'on peut y arriver de l'Inde par un 
voyage de circumnavigation , ainsi que l'affirme 
Patrocle, qui a gouverné ces contrées. En outre, la 
Bactriane s'étend de mille stades vers l'Ourse, et les 
peuples des Scythes occupent au delà une contrée 
beaucoup plus vaste : ils finissent à la mer Boréale, et 
vivent en nomades, mais ils vivent. Et comment font- 
ils, si Bactres elle-même est déjà rejetée en dehors de 
la terre habitable ? Cette distance du Caucase à la mer 
Boréale, en passant par Bactres, peut bien être d'un 
peu plus de quatre mille stades. Ces quatre mille stades 
ajoutés au nombre de stades qu'on trouve depuis lernè 
jusqu'aux régions boréales font, en sus de l'étendue 
d'Iernè évaluée en stades, un total de sept mille huit 
cents stades à travers les terres inhabitables. Mais 
quand même on négligerait les quatre mille stades, les 
parties de la Bactriane qui confinent au Caucase 
seraient encore de trois mille huit cents stades plus au 
nord que lernè, et plus au nord que la Celtique et le 
Borysthène de huit mille huit cents stades. 

18. Hipparque dit aussi que, dans la région du 
Borysthène et dans la Celtique, la lumière du soleil 
brille durant toutes les nuits d'été, entourant le ciel du 
couchant au levant, et qu'au solstice d'hiver, le soleil 
s'y élève de neuf coudées au plus ; et qu'à la distance 
de six mille trois cents stades de Massalie, c'est-à-dire 
encore chez les Celtes, à ce qu'il croit, mais, selon moi, 
chez les Brettans, à deux mille cinq cents stades au 
nord de la Celtique, ce phénomène est bien plus consi- 
dérable; que, pendant les jours d'hiver, le soleil s'élève 
à six coudées , à quatre dans les pays qui sont à neuf 
mille cent stades de Massalie , à moins de trois dans 



38 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

τον ήμέτερον λ(ίγον πολύ αν ε?εν άρκτικώτεροι της Ίέρνης. 
Οδτος δε Πυθέα πιστεύων κατά τα άρκτικίότερα^ της 
Βρεττανικής τήν οικησιν ταύτην τέθησι , καί φησιν ε?ναι 
τήν (Αακροτάτην ενταύθα ή[Λέραν ωρών ίση[Λερινών δέκα 
εννέα, δκτωκαίδεκα δε οτζου τέτταρας ό ήλιος (χετεωρίζε- 
ται πήχεις • ους φησιν άπέχειν της Μασσαλίας έννεα- 
κισχιλίους και εκατόν σταδίους, ώσθ' οί νοτιώτατοι των 
βρεττανών βορειότεροι τούτων είσ(ν. "Ητοι ούν έπι του 
αύτοϋ παραλλήλου εισΐ τοις προς τω Καυκάσω Βακτρίοις 
ή επί τίνος πλησιάζοντος. Ειρηται γαρ δτι κατά τους περί 
Δηί[Λαχον συ[χβήσεται βορειοτέρους είναι της Ίέρνης τους 
προς τω Καυκάσω Βακτρίους σταδίοις τρισχιλίοις οκτα- 
κοσίοις • προστεθέντων δε τούτων τοις άπο Μασσαλίας 
είς Ίέρνην, γίνονται [λύριοι δισχίλιοι πεντακόσιοι. (Cas., 
ρ. 7δ.) 



41. Και νυν δ' ειρήσθω δτι και Τΐ[χοσθένης και 

'Ερατοσθένης και οι ετι τούτων πρότεροι τελέως ήγνόουν 
τα τε 'Ιβηρικά καΐ τα Κελτικά, [χυρίω δε (χαλλον τα 
Γερ(Λανικά και τα Βρεττανικά, ώς δ' ούτως τα των Γετών 
και Βασταρνών, Έπι πολύ δ' αγνοίας έτύγχανον άφιγμένοι 
και των κατ' Ίταλίαν και τον Άδρίαν και τον Πόντον και 
τών εφεξής προσαρκτίων [Λερών (Cas., ρ. 93.) 

III, 1 Ό δε (Ποσειδώνιος) τάς (ζώνας) υπο τοις 

τροπικοις προστιθεις ουκ άνα λόγον ταΐς πέντε ταύτας* 
προστίθησιν ούδ' o[jt,oiqt κεχρη[χένας διάφορα, άλλ' ώς αν 
ει και ταϊς έθνικαϊς διαφοραις άπέφαινε ζα)νας, άλλην μεν 
τήν Αίθιοπικήν , άλλην δε τήν Ικυθικήν και Κελτικήν , 
τρίτην δέ άνά μέσον. (Cas., ρ. 97.) 

1. Tous les mss. κατά τα νοτιώτερα, COntre-Sens. 

2. Millier ταύταις. 



STRABON, LIV. Π, GAULE; ANC. GÉOGRAPHES. 39 

les contrées situées au delà, lesquelles, selon notre 
calcul, seraient beaucoup plus au nord que lernè. Mais 
notre géographe, sur la foi de Pythéas, place cette 
région plus au nord dans la Brettanique, et il affirme 
que le jour le plus long y est de dix-neuf heures équi- 
noxiales ; or il est de dix-huit heures aux lieux où la 
hauteur du soleil est de quatre coudées, lieux qu'il dit 
être à neuf mille cent stades de Massalie : de cette 
façon, les pays les plus méridionaux de la Brettanique 
sont plus au nord que ceux-là. Ils sont donc sous le 
même parallèle que la Bactriane du Caucase, ou sous 
un parallèle approchant. Car il a été dit que les calculs 
de Déimaque ont pour résultat de mettre les Bactriens 
du Caucase à trois mille huit cents stades plus au nord 
que lernè. Qu'on ajoute ces trois mille huit cents stades 
à ceux de la distance qui sépare lernè de Massalie, et 
cela fait un total de douze mille cinq cents stades. 

41 Disons dès à présent que Timosthène, 

Eratosthène et leurs devanciers ignoraient complète- 
ment ce qui regarde l'Ibérie et la Celtique, et mille fois 
plus encore ce qui se rapporte à la Germanie, à la 
Brettanique, contmie aussi aux Gètes et aux Bastarnes. 
Ils en étaient réduits à une grande ignorance par 
rapport à l'Italie, à l'Adria, au Pont et aux contrées 
septentrionales qui viennent à la suite. 

III, 1 Posidonius, en ajoutant les zones qu'il 

place sous les tropiques, ne les ajoute pas aux cinq 
autres d'après le même rapport, ni en s'appuyant sur 
une différence semblable; mais c'est comme s'il les 
désignait par des distinctions ethnographiques, en 
nommant l'une ^Ethiopique, l'autre Scythique et 
Celtique, la troisième, intermédiaire. 



40 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

4 ('Ιστορεί ό Ποσειδώνιος) συ{χβαλόντα τον Εύδοξον 

ώς δυνατός ειη ό περίπλους ο Λιβυκ($ς, πορευθέντα οϊκαδε 
τήν ούσίαν ένθέ(Λενον πασαν έΗορ[Λήσαι • και πρώτον ριέν 
ε^ς Δικαιάρχειαν \ ειτ' εις Μασσαλίαν έλθεΐν και τήν εξής 
παραλίαν [χέχρι Γαδείρων. (Cas., ρ. 99.) 

IV, % Του γουν Δικαιάρχου (χυρίους (χέν ειπόντος 

τους έπι 2τήλας από τής Πηλοποννήσου σταδίους, πλείους 
δε τούτων τους έπι τον Άδρι'αν [χέχρι του [/.υχοΰ , του δ' 
έπι 2τήλας το ρι.έχρι του Πορθ[;ιου τρισχιλίους άποδόντος, 
ώς γίνεσθαι το λοιπόν έπτακισχιλίους το άπο Πορθμιου 
(χέχρι Στηλών • τους (λέν τρισχιλίους έαν φησιν (Πολύ- 
βιος) ειτ' ευ λαμβάνονται ει'τε ριή, τους δ' έπτακισχιλίους 
ούδετέρως, ούτε τήν παραλίαν έκ^χετρουντι ούτε τήν δια 
[χέσου του πελάγους. Τήν [Λεν γαρ παραλίαν έοικέναι 
(Λάλιστ' ά[Λβλείςί γωνία, βεβηκυία έπι τε του Πορθ[Λθύ και 
τών Στηλών, κορυφήν δ' έχούση Νάρβωνα, ώστε συνίστα- 
σθαι τρίγωνον βάσιν έχον τήν διά του πελάγους ευθείαν , 
πλευράς δέ τάς τήν γωνίαν ποιούσας τήν λεχθεΐσαν • ών 
ή {Λεν άπο του ΙΙορθ[Λου (χέχρι Νάρβωνος [Λυρίων έστΙ καΐ 
πλειο'νων ή διακοσίων έπι τοις χιλίοις, ή δέ λοιπή μικρω* 
έλαττόνων ή οκτακισχιλίων • και ρι,ήν πλείστον ρ,έν 
διάστη[χα άπο τής Ευρώπης έπι τήν Λιβύην όμολογεϊσθαι 
κατά το Τυρρηνικον πέλαγος σταδίων ου πλειο'νων ή 
τρισχιλίων, κατά το 2αρδ6νιον* δέ λαμβάνειν συναγωγήν. 
Αλλ' έστω, φησί, και εκείνο τρισχιλίων, προειλήφθω δ' 
έπι τούτοις δισχιλίων σταδίων το του κόλπου βάθος του 
κατά Νάρβωνα, ώς αν κάθετος άπο τής κορυφής έπΙ τήν 

1. Vulg. Δικαιαρχίιχν; correct, de Mcincke. 

2. On lit après ce mot λοιπόν, rejeté par Coray etMeineke; Schweig- 
hicuser proposait λεϊπον. 

3. VuJg. Σαροώνιον, corrigé par Coray. 



STRABON, LIV. II, GAULE; ANC. GÉOGRAPHES. 41 

4. (Posidonius raconte) que Eudoxe, ayant con- 
jecturé que le périple de la Libye était possible, se 
rendit dans son pays, et repartit après avoir embarqué 
tout son avoir; qu'il passa d'abord à Dicéarchie, puis 
à Massalie, et ensuite longea toutes les côtes jusqu'à 
Gadira. 

IV, 2 Selon Dicéarque, il y a dix mille stades du 

Péloponnèse aux Colonnes (d'Hercule), et davantage 
jusqu'au fond de l'Adrie ; il assigne à la partie de ce 
trajet qui s'arrête au Détroit (de Sicile) une longueur 
de trois mille stades ; il reste donc sept mille stades 
pour aller du Détroit aux Colonnes. Polybe dit qu'il 
admet ces trois mille stades, qu'ils y soient ou non ; 
mais pour les sept mille qui restent, il les rejette de 
toute manière, qu'on mesure le trajet en suivant la 
côte, ou en prenant par le milieu de la mer. La côte, 
dit-il, a la forme d'un angle obtus, aboutissant d'une 
part au Détroit, de l'autre aux Colonnes, et ayant son 
sommet à Narbon, de façon à constituer un triangle 
ayant pour base la droite passant par la mer, et pour 
côtés les côtés formant l'angle en question : de ces 
côtés l'un, allant du Détroit à Narbon, a plus de onze 
mille deux cents stades, et l'autre un peu moins de 
huit mille. Et certes, dit encore Polybe, la plus grande 
distance entre l'Europe et la Libye, en suivant la mer 
Tyrrhénique, n'est pas, on en convient généralement, 
de plus de trois mille stades, et par la mer Sardo- 
nienne, elle comporte une réduction. Mais soit, dit-il; 
admettons cette distance de trois mille stades, il faut 
en déduire deux mille pour la profondeur du golfe de 
Narbon, selon la perpendiculaire abaissée du sommet 
sur la base du triangle obtusangle. Il est donc évident, 



42 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

βάσιν του ά[Λβλυγωνίου • δήλον ουν , φησίν , έκ της παι- 
δικής (/.ετρήσεως , δτι ή σύμπασα παραλία ή άπο του 
Πορθμού έπΙ 2τήλας έ'γγιστα υπερέχει της δια του πελά- 
γους ευθείας πεντακοσίοις σταδίοις. Προστεθέντων δε των 
άπο της Πελοποννήσου έπι τον Πορθμον τρισχιλίων, οι 
σύμπαντες έσονται στάδιοι, αύτοι οι έπ' ευθείας, πλείους 
ή διπλάσιοι ών Δικαίαρχος ε?πε • πλείους δε τούτων τους 
έπι τον μυχον τον 'χ\δριατικον δεήσει, φησί, τιθέναι κατ' 
εκείνον. (Cas., ρ. 105.) 

3 Και ή κάθετος δε ου καλώς* ειληπται, ειπερ ή 

μεν Νάρβων έπι του αύτου παραλλήλου σχεδόν τι ϊδρυται 
τω δια Μασσαλίας, αυτή τε τω δια Βυζαντίου, καθάπερ και 
"Ιππαρχος πείθεται, ή δε δια του πελάγους έπι του αύτοΰ 
έστι τω δια πορθμού και της Ροδίας^, άπο δέ της Ροδίας 
εις Βυζάντιον ώς άν έπι του αύτου μεσημβρινού κειμένων 
άμφοϊν περί πεντακισχιλίους , ώς είρήκασι, σταδίους • 
τοσούτοι γαρ άν ε?εν και οί της ε?ρημένης καθέτου. Έπει 
δέ και το μέγιστον δίαρμα του πελάγους τούτου το άπο 
της Ευρώπης έπι τήν Λιβύην πεντακισχιλίων που σταδίων 
λέγουσιν άπο του μυχού του Γαλατικού κ($λπου, δοκεΐ 
μοι πεπλανημένως λέγεσθαι τούτο, ή πολύ τήν Λιβύην 
κατά τούτο το μέρος προσνεύειν έπι τήν "Αρκτον και 
συνάπτειν τω δια των Στηλών παραλλήλω. Και τούτο 
ούκ ευ λέγεται, τα πλησίον της 2αρδ6νος τήν λεχθεΐσαν 
κάθετον τελευταν • ού γαρ παραπλήσιον, άλλα πολύ 
δυσμικώτερον ε?ναι το δίαρμα τούτο της 2αρδ6νος^ όλον 
σχεδόν τι άπολαμβάνον έν τω μεταξύ προς τφ 2αρδονίω^ 
τα Λιγυστικον πέλαγος • και της παραλίας δέ τα μήκη 

1. Mss. ούκ άλλωζ• correct. de Xylander, laquelle n'était pas indis- 
pensable. — 2. Vulg. Ρόδος, Rhodus, la ville do Rhodes. 

3. Mss. Medic. 28, 5, et Paris, 1393. Σαρδωνος. 

4. Les mêmes Σαρδωνίφ. 



STRABON, LIV. II, GAULE; ANC. GÉOGRAPHES. 43 

dit-il, et un enfant ferait ce calcul, que toute la côte, 
du Détroit aux Colonnes, dépasse à peu près de cinq 
cents stades la longueur de la droite tirée à travers la 
mer. Qu'on ajoute les trois mille stades du Péloponnèse 
au Détroit, le total sera celui des stades de la droite 
indiquée, et de plus du double du nombre donné par 
Dicéarque : or, d'après lui, dit Polybe, il faudrait une 
plus grande distance (du Péloponnèse) au fond de 
l'Adriatique. 

3 La perpendiculaire non plus n'a pas été bien 

prise, puisque Narbon est située à peu près sur le 
même parallèle que Massalie ; puisque celle-ci est sur 
le parallèle de Byzantium, comme le croit Hipparque 
lui-même ; puisque la ligne passant par la pleine mer 
est sur le parallèle qui traverse le Détroit et Rhodie, et 
que de Rhodie à Byzantium, en tant que ces deux 
villes sont sur le même méridien, la distance est, à ce 
qu'on dit, d'environ cinq mille stades, la longueur 
de ladite perpendiculaire devrait en avoir le même 
nombre. Comme aussi le plus long trajet d'Europe en 
Libye par cette mer est, à ce qu'on dit, à peu près de 
cinq mille stades, à partir du fond du golfe Galatique, 
il me semble que c'est là une assertion erronée, ou 
bien que la Libye en cette partie incline beaucoup en 
avant vers l'Ourse (le Nord) et atteint le parallèle 
passant par les Colonnes. — Et voici encore qui 
n'est pas bien dit, c'est que ladite perpendiculaire se 
termine dans le voisinage de Sardo. Car ce n'est pas 
dans ce voisinage, mais beaucoup plus au couchant 
que Sardo que se fait ce trajet, s' écartant presque 
entièrement, dans l'intervalle, et de la mer Sardonienne 
et de la mer Ligystique. Les longueurs de la côte 



44 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

πεπλε^νασται, πλην ουκ ίτά τοσούτον γε. (Cas., ρ. 106.) 

4. Έξ-ης δέ τα του 'Ερατοσθένους έπανορθοΐ, τα μέν 
ευ τα δε χείρον λέγων ή εκείνος. Έξ 'Ιθάκης (χέν γαρ 
εις Κ(ίρκυραν^ τριακοστούς είπ^ντος, πλείους φησιν είναι 
των ένακοσίων, έξ Έπιδάμνου δέ εις Θεσσαλονίκειαν 
ένακοσίους άποδ($ντος , πλείους των δισχιλίων φησ{ • 
ταύτα [λέν ευ. 'χ\πο δέ Μασσαλίας έπι 2τήλας λέγοντος 
έπτακισχιλίους , άπο δέ Πυρήνης έξακισχιλίους , αυτός 
λέγει χείρον πλείους ή ένακισχιλίους τους άπο Μασσαλίας, 
άπο δέ Πυρήνης [Λίκρον έλάττους ή οκτακισχιλιους • 
έγ^οίτέρω γαρ της αληθείας εκείνος είρηκεν. Οι γαρ νυν* 
όμολογουσιν, ει τις τας των οδών άνω[Λαλίας υποτέ[Λνοιτο, 
(χή {Λείζω των έξακισχιλίίον σταδίων είναι το μήκος τήν 
σύμπασαν Ίβηρίαν άπο Πυρήνης εως της έσπερίου πλευράς. 
Ό δ' αυτόν τον Τάγον ποταμον οκτακισχιλίων τίθησι το 
(χήκος άπο της πηγής μέχρι των εκβολών , ου δή που τα 
συν τοις σκολιώμασιν (ού γαρ γεωγραφικον τσυτο), άλλ' 
έπ' ευθείας λέγων, καίτοι γε άπο Πυρήνης αί του Τάγου 
πηγαι πλέον διέχουσιν ή χιλίους σταδίους. Πάλιν δέ το^ο 
μέν ορθώς αποφαίνεται, δ'τι άγνοεϊ τα 'Ιβηρικά ό 'Ερα- 
τοσθένης, και δι6τι περί αυτής έ'σθ' δ'που τα μαχϋ^μενα 
αποφαίνεται • δ'ς γε μέχρι Γαδείρων ύπο Γαλατών περιοι- 
κεϊσθαι φήσας [τα] έξωθεν αυτής, ει γε τα προς δύσιν τής 
Ευρώπης μέχρι Γαδείρων έ'χουσιν εκείνοι, τούτων έκλαθ($- 



1 . Medic. et Aid., Κέρχυραν. 

2. Ces géographes contemporains sont probablement Denys le 
Périégète, et, parmi les Romains, Varron et surtout Agrippa, le 
gendre d'Auguste, qui sont cités tous les deux par Pline dans la 
description de l'Espagne, 111, m, l et 2. 



STRABON, LIV. Π, GAULE; DISCUSSIONS GÉOGR. 45 

ont été exagérées, non pas toutefois dans la même 
mesure. 

4. Ensuite il redresse les opinions d'Ératosthène , 
ici disant bien, et là plus mal que lui. Ainsi d'Ithaque 
à Corcyre, où Ératosthène mettait trois cents stades, 
Polybe dit qu'il y en a plus de neuf cents, d'Épi- 
damne^ à Thessalonicée où le premier trouvait neuf 
cents stades, l'autre affirme qu'il y en a plus de deux 
mille, et cela est bien. Mais quand Ératosthène compte 
de Massalie aux Colonnes sept mille stades et six mille 
à partir de la Pyrènè, s'il prétend, lui, qu'il y en a 
plus de neuf mille à partir de Massalie, et depuis la 
Pyrènè un peu moins de huit mille, il a tort, et Éra- 
tosthène est, dans son dire, plus près de la vérité. Car 
les géographes d'aujourd'hui conviennent qu'en retran- 
chant les inégalités des chemins, la longueur de l'Ibérie 
n'est pas de plus de six mille stades en totalité, depuis 
la Pyrènè jusqu'au côté occidental. Or, il donne pour 
la longueur du Tage huit mille stades de la source de 
ce fleuve à son embouchure, sans tenir compte des 
détours, — autrement le procédé ne serait pas géogra- 
phique, — mais suivant la ligne droite. Et cependant, 
entre la Pyrènè et les sources du Tage il y a une 
distance de plus de mille stades. En revanche, un fait 
bien évident, c'est qu'Ératosthène ne connaît pas 
l'Ibérie, et que, au sujet de cette contrée, ses opinions 
sont en contradiction évidente. Après avoir dit que 
les contours extérieurs de l'Ibérie sont habités par des 
Galates , puisque ces peuples occupent jusqu'à Gadira 
les régions occidentales de l'Europe, oubliant cette 

1. Dyrrachium, Durazzo. 



46 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

(Λενος* κατά τήν της 'Ιβηρίας περίοδον των Γαλατών 

ούδαρ,οΰ (Αέ|Λνηται (Cas., ρ. 106-107.) 

V. 8. Ό [λεν ούν Μασσαλιώτης Πυθέας τα ττερι Θούλην 

τήν βορειοτάτην των Βρεττανίδων^ ύστατα λέγει, παρ' 

οίς ο (χυτόζ έστι τω άρκτικφ ό θερινός τροπικός κύκλος 

Του δε παραλλήλου του δια Μασσαλίας πως Ιόντος, ως 
φησιν "Ιππαρχος πιστεύσας Πυθέα (φησι γαρ εν Βυζαντίω 
τον αύτον ε?ναι λ(5γον του γνώ[Λονος προς τήν σκιάν, ον 
ε?πεν ό Πυθέας έν Μασσαλία), του δε δια Βορυσθένους άπο 
τούτου διέχοντος περί τρισχιλίους και οκτακοσίους, εϊη 
αν εκ του διαστή[Λατος του άπό Μασσαλίας έπι τήν Βρετ- 
τανικήν' ένταυθά που πίπτων ό δια του Βορυσθένους 
κύκλος. Πανταχού^ δέ παρακρου<${ΐ,ενος τους ανθρώπους ό 
Πυθέας κάνταυθά που διέψευσται • το μι,έν γαρ τήν άπο 
2τηλών γρα[Λ[Λήν έπι τους περί τον Πορθρ,άν και Ροδον 
τόπους έπι του αύτοΰ παραλλήλου κεΐσθαι ώμολόγηται 
παρά πολλών * ορ,ολογεΐται δέ δ'τι και δια [χέσου πως του 
πελάγους έστιν ή άπο στηλών έπΙ τον πορθ[ΑΟν. Οι δέ 
πλέοντες το [^έγιστον δίαρμα άπο της Κελτικής έπι τήν 
Λιβύην ε?ναι το άπο του Γαλατικου κ($λπου σταδίων πεν- 
τακισχιλίων, τούτο δ' είναι καΐ το [χέγιστον πλάτος του 
πελάγους, ώστ' εϊη άν τ6 άπο της λεχθείσης γραρ-ριής 
έπι τον (^ι.υχον του κ($λπου σταδίων δισχιλίων πεντακο- 
σίων, έπι δέ Μασσαλίαν έλαττ^νων • νοτιωτέρα γάρ έστιν 
ή Μασσαλία του [χυχου του κόλπου. Το δέ γε άπα της 
Ροδίας έπΙ το Βυζάντιον έστι τετρακισχιλίων που και 
ένακοσίων σταδίων, ώστε πολύ άρκτικώτερος άν εϊη 6 δια 

ι. Aid., τούτων ούχ έκλαθόμενος. 

2. Var. Πρεττανίδων, Βρεττανιδών, Βρεττανικών, Μ. Millier préfère la 
leçon Πρετταν 

3. Var. Πρεττανικήν, de même partout. 

4. Certains mss. donnent πολλαχοϋ après πανταχού : Coray rejette 
avec raison ce mot inutile. 



STRABON, LIV. II, ANC. GÉOGR. : PYTHÉAS. 47 

assertion dans sa description des contours de l'Ibérie, 

il ne fait plus nulle part mention des Galates 

V. 8. Le Massaliote Pythéas mentionne, il est vrai, 
comme étant tout à fait à l'extrémité de la terre, une 
contrée de Thulé, la plus septentrionale des régions 
Brettanides, où le tropique d'été est le même que le 

cercle arctique Le parallèle de Byzantium passant 

à peu près par Massalie, comme le dit Hipparque sur 
la foi de Pythéas, — il dit en eiTet qu'à Byzantium le 
rapport de l'ombre au gnomon est le même que 
Pythéas indique pour Massalie, — et le parallèle du 
Borysthène étant éloigné de celui de Byzance de trois 
mille huit cents stades environ, d'après la distance de 
Massalie à la Brettanique, le cercle du Borysthène 
devrait tomber quelque part en cette dernière contrée. 
Mais ce Pythéas, qui partout trompe les gens , a ici 
encore fait quelque mensonge. Car la ligne qui, partant 
des Colonnes, court vers le Détroit, vers Athènes et 
Rhodes, est située sur le même parallèle, c'est un fait 
qui a été maintes fois reconnu ; il est reconnu aussi 
que la ligne qui passe entre les Colonnes et le Détroit 
coupe la mer par le milieu. Or, les navigateurs 
affirment que le plus long trajet de la Celtique à la 
Libye, à partir du golfe Galatique, est de cinq mille 
stades, que c'est là la plus grande largeur de la mer ; 
donc la distance de la ligne en question au fond du 
golfe serait de deux mille cinq cents stades, et un peu 
moindre jusqu'à Massalie, attendu que Massalie est 
plus méridionale que le fond du golfe. Mais la distance 
de Rhodie à Byzantium est d'environ quatre mille 
neuf cents stades ; le parallèle de Byzantium est donc 
bien plus septentrional que celui de Massalie. La 



48 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

Βυζαντίου του δια Μασσαλίας. Τα δ' εκείθεν ίτά τήν 
Βρεττανικήν δύναται συ[Λφωνεϊν τω άπο Βυζαντίου έπι 
Βορυσθένη • τό δ' εκείθεν έπΙ Ίέρνην ούκέτι γνώριμον 
τζάσον OLV τις θείη, ούδ' εΐ περαιτέρω έ'τι οικήσιριά έστιν, 
ουδέ δει φροντίζειν τοις επάνω λεχθεϊσι [προσέχοντας] ^ 
(Cas., ρ. 115.) 

19 ΕΚ' οψις [Αεγάλου φαίνεται πελάγους. 'Ορίζε- 
ται δ' έκ (χέν του δεξιού πλευρού τη Λιβυκη παραλία 
(χέχρι Καρχηδόνος, έκ δε θατέρου τη τε 'Ιβηρική και τη 
Κέλτικη κατά Νάρβωνα και Μασσαλίαν, και μετά ταύτα 
τη Λιγυστικη, τελευταία δέ τη 'Ιταλική [i-iyj)i του Σικε- 
λικού πορθ[Αου. Tè δ' έωον του πελάγους πλευρον ή Σικε- 
λία έστι και οί εκατέρωθεν αυτής πορθρ,οί, 6 [χέν προς τη 
'Ιταλία έπταστάδιος, ό δέ προς τη Καρχηδ^νι χιλίων και 
πεντακοσίων σταδίων. Ή δ' άπο των Στηλών έπι το 
έπταστάδιον γρα[Λ[Αή (χέρος μ.έν έστι της έπι Ρ(ίδον και 
τόν Ταυρον, [λέσον δέ πως τέμινει το λεχθεν πέλαγος • 
λέγεται δέ σταδίων (χυρίων και δισχιλίων • τούτο (χέν δη 
το (λήκος του πελάγους, πλάτος δέ το ρ,έγιστον δσον πεν- 
τακισχιλίων σταδίων το άπο του Γαλατικου κ(5λπου μι,εταξύ 
Μασσαλίας και Νάρβωνος έπι τήν κατ' αντικρύ Λιβύην. 
Καλουσι δέ τα προς τη Λιβύη παν [χέρος τής θαλάττης 
ταύτης Λιβυκον πέλαγος , το δέ προς τη κατ' αντικρύ γη 
τα μιέν Ίβηρικόν, το δέ Λιγυστικόν, το δέ Σαρδ($νιον% 
τελευταϊον δέ (χέχρι τής Σικελίας το Τυρρηνικών. Νήσοι 
δ' εισιν εν [Λεν τη παραλία τη κατά το Τυρρηνικών πέλαγος 
(Αέχ^ρι τής Λιγυστικής συχναί, μέγισται δέ Σαρδώ και 
Κύρνος, (χετά γε τήν Σικελίαν (Cas., ρ. 1221-1 23.) 



1. Addition de Coray. 

2. Var. Σαρδώον, Σαρδώνιον. 



STRABON, LIV. Π, LA MÉDITERRANÉE. 49 

distance de cette ville à la Brettanique peut bien con- 
corder avec celle de Byzantium au Borysthène; mais 
alors il n'est plus aisé de reconnaître à combien on 
évaluera celle de ce fleuve à lernè, ni s'il y a encore 
au delà des terres habitables, et en s'en rapportant à 
ce qui a été dit ci-dessus, il n'y a pas à s'en occuper. 
19 Puis (le golfe qui forme la mer inté- 
rieure par le détroit d'Hercule) a l'aspect d'une grande 
mer. Il est borné du côté droit par les rivages de 
Libye jusqu'à Garchèdon (Garthage) , et de l'autre 
côté, par celui de l'Ibèrie et celui de la Celtique, vers 
les villes de Narbon et de Massalie, puis par la côte 
Ligystique, et finalement par celle d'Italie jusqu'au 
détroit Sicélique. Le côté oriental de cette mer est 
formé par la Sicélie et les détroits que présente de part 
et d'autre cette île, celui qui avoisine l'Italie, large de 
sept stades, l'autre qui confine à Carchédon, de quinze 
cents. Or la ligne tirée depuis les Colonnes jusqu'à ce 
détroit de sept stades est une partie de celle qui 
aboutit à Rhodes et au Taurus, et elle coupe à peu 
près par le milieu la mer dont nous parlons. Cette 
ligne est, dit-on, longue de douze mille stades, et c'est 
là justement la longueur de la mer. Sa plus grande 
largeur est de cinq mille stades, d'un point du golfe 
Galatique entre Massalie et Narbon, à un point de la 
Libye, juste en face. On appelle toute la partie qui 
baigne la Libye, mer Libyque, et la partie qui est en 
face, mer d'Ibérie, mer Ligystique, mer Sardonienne, 
et finalement, jusqu'à la Sicélie, mer Tyrrhénique. Il y a 
des îles près du littoral de la mer Tyrrhénique jusqu'à 
la Ligystique, et elles sont nombreuses. Les plus grandes 

sont Sardo et Cyrnos, après la Sicélie toutefois 

I 4 



50 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β. 

27. Κατά ρ-έρος δ' έστΙ πρώτη πασών άπο της εσπέρας 
ή 'Ιβηρία, βύρση βοεία παραπλησία, των ώς άν τραχη- 
λί[χαίων^ ρ,ερών ύπερπιπτ($ντων εις την συνεχή Κελτικήν • 
ταύτα δ' έστΙ τα προς εω , καΐ τούτοις έναποτέ[Λνεται το 
πλευρον^ ορός ή καλουρ,ένη Πυρήνη. Αυτή δ'^ έστΙ περίρ- 
ρυτος τη θαλάττη το μεν νότιον τη καθ' ή[Αας ρΐ-έχρι 
Στηλών, τα δε λοιπά τη 'Ατλαντική (Αεχρι τών βορείων 
άκρων τής Πυρήνης. Μήκος δέ τής χώρας ταύτης έστι 
περί έξακισχιλίους σταδίους το [λέγιστον, πλάτος δέ πεν- 
τακισχιλίους^ (Cas., ρ. 1217.) 

28. Μετά δέ ταύτην έστιν ή Κελτική προς εω (^έχρι 
ποτα{Λου 'Ρήνου, το (χέν β($ρειον πλευρόν τω Βρεττανικώ 
κλυζο(Λένη πορθμώ παντί • άντιπαρήκει ^ γαρ αύτη παράλ- 
ληλος ή νήσος αύτη πάσα πάση , [Λήκος δ'σον πεντακισ- 
χιλίους επέχουσα • το δ' έωθινον τω 'Ρήνω ποταρ,ώ 
περιγραφοριένη παράλληλον εχοντι το ρεύμα τή Πυρήνη • 
το δέ ν($τιον τα μέν ταΐς "Αλπεσι το από του 'Ρήνου , το 
δ' αύτη τή καθ' ήμας θαλάττη , καθ' δ χωρίον ό καλού- 
μενος Γαλατικος κόλπος άναχεϊται, και έν αύτω Μασ- 
σαλία τε και Νάρβων ιδρυνται πόλεις έπιφανέσταται. 
'Αντίκειται δέ τω κόλπω τούτω κατ' άποστροφήν έτερος 
κόλπος όμωνύμως αύτω καλούμενος Γαλατικός, βλέπων 
πράς τας άρκτους και τήν Βρεττανικήν • ενταύθα δέ και 
στεν(6τατον λαμβάνει τα πλάτος ή Κελτική • συνάγεται 
γαρ ίΐς ίσθμάν έλαττόνων μέν ή τρισχιλίων σταδίων, 

1. Ms. Vat. 483 etEustat. surDenys. sic; d'autres, τραχηλιμέων, τρα- 
χηλ(ων; édit. av. Kram. τραχηλιαίων. 

2. D'après une conj. de Groskurd, Kramer intercale έφον, Meinek. 
propose τα πλευρόν, τό πρ6ς τη καλούμενη Πυρήνη; Goray : τούτοις 2ν άπο- 
τέμνεται τών πλευρών, δρος ή κ. Π. ; Piccol. : όριζόμενον τη καλ. Π. 

3. Mss. sic; Mein. ή λοιπή; quelques mss. ή δ'άλλη πάσα εστί 

4. Edit. av. Kram. πεντακισχ.δέ πλάτος: Kramer suppose qu'il manque 
περί devant πεντακισχ. 

5. Vatican. 48?, άντιπαράκειται. 



STRABON, LIV. II, NOTIONS GÉN. : IBÉRIE, CELTIQUE. 51 

27. L'Europe, à l'examiner partie par partie, 
offre tout d'abord à l'occident l'Ibèrie dont la forme 
est approchant celle d'une peau de bœuf, les parties 
cervicales tournées de manière à tomber sur la Celtique 
qui la continue ; c'est-à-dire vers l'est , et par là se 
découpe le côté de l'Ibèrie qui s'appuie au mont appelé 
Pyrènè. Cette contrée est entourée par la mer, au 
midis — par notre mer — jusqu'aux Colonnes, partout 
ailleurs par l'Atlantique jusqu'aux pointes septentrio- 
nales de la Pyrènè. Sa plus grande longueur est de 
six mille stades environ, sa largeur de cinq mille. 

2)8. Après l'Ibèrie vient la Celtique à l'est, 
jusqu'au fleuve du Rhin; son côté septentrional est 
baigné par le détroit Brettanique tout entier : l'île en 
effet s'étend parallèlement en face sur une ligne de 
même longueur, d'environ cinq mille stades. Le côté 
oriental est circonscrit par le fleuve du Rhin, dont le 
cours est parallèle à la Pyrènè. Le côté du notus (sud) 
est formé par les Alpes , à partir du Rhin , puis par 
la mer même de chez nous, à l'endroit où s'enfonce le 
golfe appelé Galatique , avec les villes illustres bâties 
sur ses bords, Massalie et Narbon. A l'opposite de ce 
golfe est situé un autre golfe appelé du même nom de 
golfe Galatique, mais regardant vers les Ourses et la 
Brettanique^ : c'est là que la Celtique a le moins de lar- 
geur, car elle se réduit à un isthme ayant moins de 
trois mille stades et plus de deux mille. Au milieu 



1. Littéralement « du côté du Notus, » vent qui, à partir du 
règne d'Auguste, se confond avec l'Auster, le vent du Sud. 

2. C'est le grand golfe ou océan Aquitanique. 



52 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Β, Γ. 

πλειόνων δ' ή δισχιλίων. Μεταξύ δέ έστι ράχις ορεινή 
προς ο^^άς τη Πυρήνη, τό καλούρ,ενον Κέ[Χ[Αενον ορός • 
τελευτα δέ τούτο εις μιεσαίτατα τα Κελτών πεδία. Των 
δέ "Αλπεων, â έστιν ορη σφόδρα υψηλά ποιουντα^ περιφερή 
γρα[Λ[Λήν, ib [χέν κυρτον εστραπται προς τα λεχθέντα των 
Κελτών πεδία και το Κέ[Λ{Λενον ό'ρος , το δέ κοίλον προς 
τήν Λιγυστικήν καΐ τήν Ίταλίαν.. "Εθνη δέ κατέχει πολλά 
τ6 ορός τούτο Κελτικά πλην των Λιγύων • οδτοι δ' έτε- 
ροεθνεΐς [Λέν εισι, παραπλήσιοι δέ τοις βίοις • νέμονται δέ 
(χέρος τών "Αλπεων το συνάπτον τοις Άπεννίνοις ο'ρεσι, 
(χέρος δέ και τών Άπεννίνων ορών κατέχουσι. Ταύτα δ' 
έστιν ορεινή ράχις δια του ρ,ήκούς δλου της 'Ιταλίας δια- 
πεφυκυΐα άπο τών άρκτων έπι [Λεση{Λβρίαν , τελευτώσα δ' 
έπι τον 2ικελικον πορθρ,όν. (Cas., ρ. 128.) 



30. Μετά δέ τήν Ίταλίαν και τήν Κελτικήν τα προς 
εω λοιπά έστι της Ευρώπης, α δίχα τέ|Λνεται τφ "Ιστρω 

ποταρ,ώ έντος δε 2τηλών νησίδια τα τών 

Μασσαλιοτών καΐ Λιγύων (Cas., ρ. 128-129.) 

31 έν δέ τή {Λεσογαίίΐι τήν τε Φρυγίαν, ής έστι 

μέρος ή τε τών Γαλλογραικών λεγομένη Γαλατία και ή 
Έπίκτητoς^ (Cas., ρ. 130.) 

ΒΙΒΛΙΟΝ Γ. 

Κεφ. α^ β^ γ', δ'. 

Ι, 3. "Ορος γαρ διηνεκές άπα νότου προς βορραν τετα- 
μένον ορίζει τήν Κελτικήν άπό της 'Ιβηρίας. Ούσης δέ 

1. Mes. ποιούντων, Goray corrige ποιοϋντα. 

2. Siebenk. χαΐ τήν Έπίκτητον. 



STRABON, LIV. Π, ΠΙ : ALPES ET PYRÉNÉES. 53 

s'élève une arête montagneuse, perpendiculaire à la 
Pyrènè, c'est la montagne appelée Cemméne qui vient 
mourir dans les plaines centrales des Celtes. Quant 
aux Alpes, qui sont des montagnes fort élevées, et 
décrivant une ligne courbe, la partie convexe de cette 
ligne est tournée vers lesdites plaines des Celtes et 
vers le mont Cemméne, et la partie concave vers la 
Ligystique et l'Italie. Ces montagnes (les Alpes) com- 
prennent des peuples nombreux, tous Celtes, à l'ex- 
ception des Ligyes ; ceux-ci sont sans doute d'une autre 
race, mais ils se rapprochent beaucoup des Celtes par 
leur genre de vie. Ils habitent la partie des Alpes con- 
tiguë aux monts Apennins; ils occupent même une 
partie des monts Apennins : ces monts sont l'épine 
dorsale qui traverse l'Italie dans toute sa longueur, du 
nord au midi, et se termine au détroit Sicélique. 

30. Au delà de l'Italie et de la Celtique, ce qui 
reste forme les régions orientales de l'Europe, coupées 

en deux par le fleuve Ister En dedans des 

Colonnes sont les petites lies des Massaliotes 

et des Ligyes 

31 Dans l'intérieur (en Asie, la contrée en 

deçà de l'Halys renferme) la Phrygie de laquelle font 
partie le pays des Gallogrecs appelé Galatie, et 
l'Épictète. 

LIVRE m, CH. I, II, ΙΠ, iv. 

Notions générales : Les Celtes d'Ibérie et des Pyrénées. 

I, 3. Cette montagne (la Pyrènè) forme une chaîne 
continue, qui, s' étendant du notus vers le borée (du S. 



54 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Γ. 

και Κελτικής άνω^χάλου τ6 πλάτος και της 'Ιβηρίας, το 

στενώτατον του πλάτους έκατέρας άπο της ήμι,ετέρας 
θαλάττης έπι τον ωκεανών έστι το τη Πυρήνη πλησιάζον 
(Λαλιστα έφ' έκάτερον αυτής το μΐ-έρος και ποιούν κόλπους 
τους [λέν έπι τω ώκεανω, τους δε έπι τή καθ' ήρ.ας θαλάττη • 
(χείζους δε τους Κελτικούς, ους δή και Γαλατικούς καλουσι, 
στενώτερον τον ίσθ[Λον ποιοϋντας παρά τον Ίβηpικc;v^ Και 
δή το [χέν έωον πλευρον τής 'Ιβηρίας ή Πυρήνη ποιεϊ, το 
δε ν^τιον ή τε καθ' ήρΐ-ας θάλαττα άπο τής Πυρήνης [χέχρι 
2τηλών και ή έκτος το εξής (^.έχρι του Ίερου καλου(Λένου 
ακρωτηρίου • τρίτον έστΙ το έσπέριον πλευρον παράλληλον 
πως τή Πυρήνη, το άπα του ακρωτηρίου [λέχρι τής προς 
Άρτάβροις άκρας ην καλουσι Νέριον * τέταρτον δέ το 
ένθένδε μέχρι των βορείων άκρων τής Πυρήνης. (Cas., 
ρ. 137.) 



6 Ό δ' "Ανας προς νότον επιστρέφει τήν μεσο- 

ποταμίαν άφορίζων, ην Κέλτικοι^ νέμονται το πλέον και 
των Λυσιτανών τινές (Cas., ρ. 139.) 

Π, 1 Τή Τουρδιτανία πρόσκεινται και οι έ'ξω του 

"Ανα (Κελτοι vel Κελτικοί) ' 

2ι έν δέ τοις Κελτικοϊς Κονίστοργίς* έστι γνωρι- 

μωτάτη (Cas., ρ. 141.) 

6. (έν τή Τουρδητανία) των ολεθρίων θηρίων σπάνις 



Ι. Quelques mss. τό Ίβηριχόν. 

2. Goray d'après une conjecture de Casaubon ; les mss. portent 
ΚελτοΙ, Κέλτιοι. 

3. Vulg. xaï ot έξω τοΰ Άνα καΐ οί πολλοί των προσχώρων. Gonj. de Gros- 
kurd : οί εξω τοϋ "Ανα Κελτικοί και πολλοί, etc. Millier pense qu'après 
Άνα est tombé un mot tel que ΚελτοΙ ou Κελτικοί. 

4. Mss. Κονίστορσι;; Aid. Κονιστωρσις, corrigé d'après Appien, VI, 57. 



STRABON, LIV. III, LES CELTES d'eSPAGNE. 55 

au N.), sépare la Celtique de l'Ibèrie. Or, la Celtique 
étant, comme l'Ibèrie, de largeur variable, l'endroit le 
plus étroit de l'une et de l'autre, entre notre mer et 
l'Océan, est celui qui des deux parts se rapproche le 
plus de la Pyrènè et forme des golfes tant dans l'Océan 
que dans la mer de chez nous. Mais les golfes celtiques 
qu'on appelle aussi golfes galatiques sont plus grands 
et rendent leur isthme plus étroit par rapport à celui 
de l'Ibèrie. Le côté oriental de l'Ibèrie est donc formé 
par la Pyrènè, le côté du sud par la mer de chez 
nous depuis la Pyrènè jusqu'aux Colonnes , et par la 
mer extérieure jusqu'au cap dit Sacré; le troisième 
côté, le côté occidental, est à peu près parallèle à la 
Pyrènè, depuis le cap Sacré jusqu'à la pointe attenante 
au pays des Artabres, qu'on appelle Nérium ; le qua- 
trième va de ce point aux extrémités septentrionales 
de la Pyrènè 

6 L'Anas^ tourne vers le notus, détermi- 
nant* une mésopotamie qu'habitent les Celtiques' pour 
la majeure partie, et de plus, quelques peuplades des 
Lusitans 

II, 1 A la Turdètanie se rattachent aussi les 

Celtiques d'au delà l'Anas 

2 Chez les Celtiques, Conistorgis^ est la ville 

la plus connue 

6. (Dans la Turdètanie), absence complète d'ani- 
maux nuisibles, mais il y a de petits lièvres qui se 



1. Guadiana. 

2. Avec le Tage. 

3. Ces Celtiques, comme les Celtibères, sont des peuples de l'Ibèrie 
(Espagne), mais d'origine celtique. 

4. Couna sur le Tage (?) 



56 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Γ. 

πλην των γεωρύχων λαγιδέων, ους έ'νιοι λεβηρίδας προσα- 
γορεύουσι • λυ[/.αένονται γαρ και φυτά και σπέρματα ριζοφα- 
γουντες • και τούτο συρ,βαίνει καθ' ολην Ίβηρίαν σχεδόν, 
διατείνει δε και (χέχρι Μασσαλίας. (Cas., ρ. 144.) 

8. Άξιουσι δε Γαλάται [κράτισ]τα^ παρ' έαυτοις είναι* 
τα μέταλλα τα τε έν τω Κερ,μένω ορει και τα υπ' αύτη 
κείμενα τη Πυρήνη. (Cas., ρ. 146.) 

9. (Ποσιδώνιος δέ φησιν τον κασσίτερον ) εκ 

των Βρεττανικών εις τήν Μασσαλίαν κομίζεσθαι. (Cas., 
ρ. 147.) 

11 'Αρτεμίδωρος (προς τον Έρατοσθένην) άντι- 

λέγων ψευδώς λέγεσθαί φησιν υπ' αύτου και το τα 

προσαρκτικά μέρη της 'Ιβηρίας εύπαροδώτερα είναι ^ προς 
τήν Κελτικήν ή κατά τον ώκεανον πλέουσι, και δ'σα δή 
άλλα ει'ρηκε Πυθέα πιστεύσας (δι άλαζονείαν)^. (Cas., 
ρ. 148.) 

15. Τη δέ της χώρας ευδαιμονία και το ήμερον, και 
το πολιτικον συνηκολούθησε τοις Τουρδητανοις , και τοις 
Κελτικοις δέ δια τήν γειτνίασιν, ώς δ' ειρηκε Πολύβιος 
δια τήν συγγένειαν , αλλ' έκείνοις μεν ήττον • τα πολλά 

γαρ κωμηδάν ζώσιν Αϊ τε νυν συνφκισμέναι τζό'λιις, 

ή τε έν τοις Κελτικοις Παξαυγουστα (Cas., ρ. 151.) 



1. Restit. de Meinek., Kram. proposait κάλλιστα. 

2. Certains mss. après εΤναι donnent κρείττω, glose inutile. 

3. Millier sous-entend τών νοτίων après εύπαροδώτερα, et veut ajouter 
τοις après εΤναι. 

4. Meineke a écarté de son texte ces deux mots; Millier conjec- 
ture τη ΙΙυθε'ου πιστεύσας άλαζονείςι; Piccol. proposait : Πυθέα πιστεύσας, 
oOSè ΰποπτεύσας άλαζονείαν. 



STR^BON, LIV. III, LES CELTES d'eSPAGNE. 57 

creusent des terriers , et que quelques-uns appellent 
Lébèrides ; (ils sont nuisibles) en ce sens qu'ils gâtent 
les plantes et les semis, dont ils rongent les racines. 
Ce fléau infeste presque toute l'Ibèrie, et s'étend même 
jusqu'à Massalie. 

8. Les Galates prétendent que chez eux se 
trouvent les mines les plus riches, — celles qui sont 
dans le mont Cemméne et celles qui se trouvent au pied 
de la Pyrènè. 

9. (Posidonius dit que l'étain ) s'exporte 

des (îles) Brettaniques à Massalie. 

11 Artémidore contredisant ( Eratosthène ) 

prétend qu'il dit faussement entre autres choses, 

que dans les parages septentrionaux de l'Ibèrie, la 
navigation est plus commode que par l'Océan pour se 
rendre dans la Celtique , qu'il s'est trompé de même 
dans tout ce qu'il a avancé sur la foi de ce charlatan de 
Pythéas^ 

15. Cette heureuse nature du pays a eu pour 
conséquence une vie douce, civilisée, avantage commun 
aux Turdètans et aux Celtiques à cause du voisinage, 
ou, comme dit Polybe, à cause de leur parenté, mais 
bien moindre chez les derniers, parce qu'ils vivent 

dans des bourgades éparses Mais aujourd'hui se 

sont constituées des agglomérations urbaines, Pax- 
Augusta chez les Celtiques 



1. Bougainville, dans les Mémoires de l'Académie des Inscriptions, 
t. XXX, in-12, p. 280-319, a essayé de défendre le savant Massaliote 
et « de substituer une idée plus juste aux idées absolument fausses 
ou imparfaites, » qu'avaient données de lui Polybe et Strabon. 



58 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Γ. 

III, 5. Περιοικουσι δ' αυτήν (τήν άκραν ή καλείται 

Νέριον) καΐ^ Κέλτικοι, συγγενείς των έπι τω "Ανα 

(Cas., ρ. 153.) 

7. Έν Βαστητανία δέ ξυλίνοις δε άγγε(οις χρών- 

ται*, καθάπερ και οί Κελτοί. (Cas., ρ. 4 55.) 

IV, 5 Ει δή συνασπίζειν έβούλοντο άλλήλοις (οί 

"Ιβηρες) ούτε Καρχηδονίοις ύττηρξεν άν καταστρέψασθαι 
έπελθουσι τήν πλείστην αυτών έκ περιουσίας, και ετι 
τιρότερον Τυρίοις, είτα Κελτοΐς οί νυν Κελτίβηρες και 
βήρωνες καλούνται (Cas., ρ. 158.) 



8 ί^εχρ'^ Έ(χπορ{ου • αύτο δ' έστι Μασσαλιωτών 

κτίσ(Λα, όσον τετταράκοντα^ διέχον της Πυρήνης σταδίους 
και των (Λεθορίων της 'Ιβηρίας προς τήν Κελτικήν • 

έν τω Έμπορίφ τήν "Αρτε[Λΐν τήν Έφεσίαν τΐ(Λώσιν • 

έρουμεν δε τήν αίτίαν έν τοις περί Μασσαλίαν. (Cas., 
ρ. 159-160.) 

10 Δια τούτων δέ των ορών ή έκ Ταρακώνος έπι 

τους έσχατους έπι τφ ώκεανώ Ούάσκωνας τους κατά 
Πομπέλωνα, και τήν έπ' αύτω τω ώκεανώ Ίδάνουσαν^ 
π($λιν • όδ($ς έστι σταδίων δισχιλίων τετρακοσίων προς 

αυτά τα της Άκουϊτανίας όρια και της 'Ιβηρίας 

(Cas., ρ. 161.) 

1. Κ«1 addition de Meineke, qui propose aussi ΠεριοιχοΟσι δ'αύτοΐζ 
Κελτικοί. — 2. Mss. κηρίνοις, Coray, χεραμεοις. Gonj. de Friedemann, 
ξυλίνοις, adoptée par Kramer et Groskurd; correct, de MuUer : 
στιβαδοκοιτοϋσιν • έρίνοις δέ καΐ αίγείοις χρώνται « Or, ils SB servent 

de manteaux de laine et de poil de chèvre » 

3. Vulg. τετρακισχιλίους. Xyland., Coray τετρακόσιους. Coray, dans une 
note, d'après une conjecture de Gosselin, διακόσιους, toutes leçons 
incertaines ; nous donnons celle de Meineke. 

4. Mss. Par. 1397, 1393, Medic. PL 28, 5. ΟΙδασοΰνα, Venet. 377, 
Ίδάνουσα, il faut lire ΟΙασοΰνα d'après une inscription (Grut. p. 718), 
où on lit OEasuna, ou Οίασώνα, d'après Ptolém. et Mêla. 



STRABON, LIV. III, LES CELTES d'eSPAGNE. 59 

III, 5. Dans le voisinage du même (cap, appelé 
Nérium ') , habitent aussi des Celtiques , de la même 
famille que ceux de l'Anas 

7. Dans la Bastètanie, . . . . on se sert de vases de 
bois^, comme chez les Celtes. 

IV, 5 Si les Ibères avaient voulu unir leurs 

armes, il n'eût pas été possible aux Carchédoniens 
(Carthaginois) de les subjuguer après avoir envahi 
tout à leur aise la plus grande partie du pays; cela 
n'eût pas été possible auparavant non plus aux Tyriens, 
ni ensuite aux Celtes, ceux que l'on appelle aujourd'hui 
Celtibères et Vèrons 

8 Jusqu'à Emporium' : cette ville est une 

création des Massaliotes, qui n'est qu'à quarante stades 
environ de la Pyrènè, et des frontières de l'Ibèrie vers 

la Celtique A Emporium, on honore Artémis 

d'Éphèse, nous en dirons la raison en parlant de 
Massalie. 

10 Par ces montagnes (du nord de l'Ibèrie) 

passe la route qui de Tarracon^ va à l'extrémité du 
pays des Vascons, sur l'Océan, à Pompelon et à 
Idanuse^ ville bâtie sur l'Océan même : cette route 
est longue de deux mille quatre cents stades et aboutit 
aux frontières mêmes de l'Aquitanie et de l'Ibèrie 



1. Cap Finisterre. 

2. Des tonneaux, si l'on s'en tient à la leçon Vulgate. Notez que 
Strabon parle ailleurs avec une sorte d'admiration de cette industrie 
gauloise de la tonnellerie (Liv. V, i, 12. — Cf. supr. ibid., 8). 

3. Ampurias. 

4. Tarragone. 

5. Lisez Œasun. 



60 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Γ. 

1 1 . Αύτης δέ της Πυρήνης το (χέν Ίβηρικον πλευρον 
ευδενδρ($ν έστι παντοδαπης ύλης καΐ της αειθαλούς, το δέ 
Κελτικον ψιλόν. 

\% ΟίκοΟσι δ' έκ ρ.έν των προς άρκτον μερών τοις 

Κελτίβηρσι Βήρωνες, Καντάβροις θ[Λοροι τοϊς Κον^σκοις, 
και αύτοΙ του Κέλτικου στόλου γεγον($τες. (Cas., ρ. 1 62.) 

16 ΚαΙ τουτό τε (το οΰ^ω λούεσθαι αυτούς έν 

δεξα[ΐ,εναΐς παλαιου^χένω , και τους οδ($ντας σ[Ληχο[Λένους 
και αυτούς και τας γυναίκας αυτών) και το χαμιευνεΐν 
κοινών έστι τοις "Ιβηρσι προς τους Κελτούς 

17 και γαρ τέκνα [χητέρες εκτειναν πριν άλώναι 

κατά τον πόλεμι,ον τον έν Καντάβροις, και παίδων δέ δεδε- 
μένων αιχμαλώτων τών γονέων και αδελφών εκτείνει 
πάντας κελεύσαντος του πατρός, σιδήρου κυρίευσαν \ γυνή 
δέ τους συναλ^ντας * κληθείς δέ τις εις μεθυσκομένους 
εβαλεν αύταν εις πυράν • κοινά δέ και ταύτα προς τα 

Κελτικά έθνη και τα Θράκια και Σκυθικά (Cas., 

ρ. 164.) 

Χαρμ(>λεων Μασσαλιώτην άνδρα (Cas. , ρ .1 65.) 

18 έν τή Κανταβρίίί....^ (οί Ρωμαίοι) έπεσιτί- 

ζοντο έκ της Άκυϊταν(ας χαλεπώς διάτας δυσχωρίας 

19 τών ονομάτων, δσα ενδοξότατα, τών πλείστων 

όντων 'Ελληνικών • έπει και Ίβηρ{αν ύπο μέν τών προ- 
τέρων καλεΐσθαι* πασαν τήν έ'ξω του Ροδανου και του 
ίσθμου του ύπο τών Γαλατικών κόλπων σφιγγομένου, οί 
δέ νυν δ'ριον αυτής τίθενται τήν Πυρήνην. 

1 . Epitom. sic; les mss. χυριεΰσαι. 

2. Selon Groskurd, il faut ajouter φασίν après καλεΐσθαι. 



STRABON, LIV. III, LES CELTES d'ESPAGNE. 61 

H . Le versant ibérique de la Pyrènè est bien 
boisé ; il y a des arbres de toute espèce et des arbres 
toujours verts; le versant celtique est nu. 

121 Dans les contrées au nord des Celtibères 

habitent les Vèrons qui sont limitrophes des Cantabres 
Conisques et issus, eux aussi, de l'émigration cel- 
tique 

16 Cette coutume (de se laver, hommes et 

femmes, et de se frotter les dents avec de l'urine qu'ils 
ont laissée vieillir dans des réservoirs) et celle de cou- 
cher sur la dure sont communes aux Ibères et aux 
Celtes 

17 Dans la guerre des Cantabres, des mères 

tuèrent leurs enfants, avant qu'ils fussent pris, et un 
jeune garçon, dont les parents et les frères étaient pri- 
sonniers et enchaînés, les tua tous, sur l'ordre de son 
père, avec un fer dont il s'était emparé ; une femme 
en fît autant à tous ceux qui avaient été pris avec elle : 
un autre captif, appelé par des soldats ivres, se jeta 
lui-même dans le feu d'un bûcher. Tous ces traits sont 
communs aux peuples Celtes, Thraces et Scythes 

Charmolaiis Massaliote (hôte de Posidonius) 

18 Dans la Cantabrie^ (les Romains) 

souffrant de la disette) tiraient leurs subsistances de 
l'Aquitanie, et cela à grand'peine, à cause de la diffi- 
culté des routes 

19 Les noms les plus illustres sont pour la 

plupart helléniques : ainsi nos devanciers appelèrent 
Ibèrie toute la contrée au delà du Rhodan et de l'isthme 
resserré entre les golfes Galatiques; aujourd'hui au , 
contraire on donne la Pyrènè pour limite à ce pays. 

1. Guipuscoa, Biscaye et partie des Asturies. 



62 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ΒΙΒΛΙΟΝ Δ. 

Κεφ. α', β', γ', δ', ε', ς'. 

Ύπ($θεσις. — Έν τω τετάρτφ τα περί Γαλλίαν, καΐ 

• δσα διείργουσιν αΐ "Αλπεις της 'Ιταλίας ένδον 

Ι, 1. 'Εφεξής δ' εστίν ή υπέρ των "Αλπεων Κελτική. 

Ταύτης δε και το σχήρια υπογέγραπται πρ($τερον τυπωδως 
και τό (χέγεθος' • νυνι δε λεκτέον τα καθ' έκαστα. Οί μιέν 
δή τριχή^ διήρουν Άκυϊτανούς και Βέλγας καλούντες καΐ 
Κέλτας , τους [άν Άκυϊτανούς τελέως έξηλλαγ(Λένους ού 
τή γλώττη |xdvov άλλα και τοις σ{ϋ(Λασιν έριφερεις "Ιβηρσι 
μάλλον ή Γαλάταις, τους δε λοιπούς Γαλατικούς^ fjièv 
τήν ό'ψιν, ο|Λογλώττους δ' ού πάντας, άλλ' ένίους μικράν 
παραλλάττοντας ταΐς γλαίτταις * καΐ πολιτεία δέ και οί 
βίοι μικρόν έξηλλαγμένοι είσίν. Άκυϊτανούς μέν ούν καΐ 
Κέλτας ελεγον τους προς τή Πυρήνη, διωρισμένους τω 
Κεμμένω ορει. Ειρηται γαρ οτι τήν Κελτικήν ταύτην άπα 
μέν τής δύσεως ορίζει τα Πυρηναία ορη, προσαπτ($μενα 
της εκατέρωθεν θαλάττης, τής τε έντος και τής Ιγ,τόζ * 
άπα δέ των ανατολών δ Ρήνος παράλληλος ων τή Πυρήνη • 
τα δ' άπα των άρκτων και τής μεσημβρίας τα μέν δ 
ωκεανός περιείληφεν άρξάμενος άπα των βορείων άκρων 
τής Πυρήνης μέχρι των εκβολών του Ρήνου, τα δ' έξ 
εναντίας ή κατά Μασσαλίαν και Νάρβωνα θάλαττα και αί 



1. ν. Supr. liv. II, ch. ν, 28, p. 52-55. 

2. Conj. de GrOSkurd : Oî μέν δή [πρδτερον] τριχή. 

3. Mss. Γαλατικήν, correct, de Kramer. 



STRABON, LIV. IV. 63 

LIVRE IV. 
CH. I, II, III, IV, V, VI. 

SOMMAIRE. — Le quatrième livre comprend la Gallie 
et toutes les contrées que les Alpes séparent de Γ Italie 
proprement dite. 

I, 1 . A la suite (de l'Ibèrie) et au delà des Alpes 
(par rapport à l'Italie) est la Celtique. La figure de ce 
pays a été précédemment retracée dans une simple 
esquisse, ainsi que son étendue. Maintenant il nous 
faut en parler en détail. Quelques-uns y distinguaient 
trois peuples, qu'ils appelaient Aquitans, Belges et 
Celtes, les Aquitans entièrement différents des autres, 
et non par la langue seule, mais par les formes corpo- 
relles, se rapprochant bien plus des Ibères que des 
Galates, les autres, bien Galates d'apparence, mais 
n'ayant pas tous la même langue, et quelques-uns 
présentant dans leur langage de légères différences. 
Leur gouvernement, leur genre de vie diffèrent aussi 
un peu. Ils appelaient donc Aquitans et Celtes les 
peuples voisins de la Pyrènè, qui sont séparés par le 
mont Cemméne. Il a été dit, en effet, que cette partie 
de la Celtique est bornée à l'Occident par les monts 
Pyrénées, qui touchent aux deux mers, à la mer inté- 
rieure et à la mer extérieure ; à l'Orient, par le Rhin 
qui est parallèle à la Pyrènè. Les régions du Nord et 
du Midi sont comprises, les premières, entre l'Océan à 
partir de l'extrémité septentrionale de la Pyrènè 
jusqu'à l'embouchure du Rhin ; les autres, à l'oppo- 



64 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

"Αλπεις άπό της Λιγυστικής άρξά(Λεναι (λέχρι των πηγών 
του Ρήνου. Τη δέ Πυρήνη πράς ορθάς ήκται Κέ[Λ[Αενον 
ορός δια [χέσων των πεδίων, καΐ παύεται κατά (χέσα πλη- 
σίον Αουγδούνου, περΊ δισχιλίους έκταΟέν σταδίους. Άκυϊ- 
τανούς (χέν τοίνυν ελεγον τους τα βόρεια της Πυρήνης 
ιχέρη κατέχοντας καΐ του Κε(Χ[Αένου ' (^ιέχρι προς τον 
ωκεανών τα έντος Γαρούνα ποτα[Λθΰ , Κέλτας δέ τους έπι 
θάτερα [λέρη καθήκοντας καΐ τήν κατά Μασσαλίαν καΐ 
Νάρβωνα θάλατταν, άπτομένους δε και των Άλπεινών* 
ορών ένίων, Βέλγας δ' ελεγον τους λοιπούς τε τών παρω- 
κεανιτών (^.έχρι τών εκβολών του Ρήνου καί τινας τών 
παροικούντων τον Ρήνον και τάς "Αλπεις. Ούτω δε και ο 
θεός Καίσαρ έν τοις ύπο[Ανήρ,ασιν ειρηκεν. Ό δέ 2εβαστος 
Καίσαρ τετραχή διελών τους [χέν Κέλτας της Ναρβωνί- 
τιδος επαρχίας άπέφηνεν, Άκυϊτανούς δ' οίίσπερ^ κάκεΐνος, 
προσέθηκε δέ τετταρεσκαίδεκα έ'θνη τών (χεταξύ του 
Γαρούνα και του Αίγηρος* ποταμού νε[χο[Αένων • τήν δέ 
λοιπήν διελών δίχα τήν [χέν Αουγδούνω προσώρισε (χέχρι 
τών άνω μερών του Ρήνου, τήν δέ τοις Βέλγαις. "Οσα 
μέν ουν φυσικώς διώρισται δει λέγειν τον γεωγράφον και 
δ'σα εθνικώς, δταν ή και μνήμης άξια, δσα δ' οΐ ηγεμόνες 
προς τους καιρούς πολιτευόμενοι διατάττουσι ποικίλως, 
άρκεϊ καν έν κεφαλαίω τις εϊπη, του δ' ακριβούς άλλοις 
παραχωρητέον. 

1. Vulg. της Κεμμένης, Epit. τών Κεμμένων; noUS COnservons la 
correction de Meineke; on lit ailleurs en effet το Κέμμενον ou τα 
Κέμμενα. — 2. Var. Άλπινών, Άλπίων, Άλπεων, Άλπείων ; Άλπεινά 
ορη chez Polybe, II, 14, 8; III, 47, 9. 

3. Casaub. ώσπερ, Ukert, Géogr. T. II, 2, p. 233, lit : τους μέν Κέλτας 
της Ναρβ. επαρχίας άπέφηνεν Άκυϊτανους τε ώσπερ κάχεΐνος, et il rap- 
proche Strab. IV, η, 14. Mûller propose : τους μέν Κέλτας τής Ναρβ. 
επαρχίας άπέφηνεν, ώσπερ εκείνος, Άκυϊτανοίς 8à προσέθηκε τεσσαρεσκαί- 
δεκα, etc. — 4. Var. Λείγηρος, Λύγειρος, Αίγειρος; Λείγηρ semble être 

la forme la plus usitée. 



STRABON, LIV. rv. DIVISION DE LA GAULE. 65 

site, entre la mer de Massalie et de Narbon, et les 
Alpes, à partir de la Ligystique jusqu'aux sources du 
Rhin. Sur la Pyrènè tombent à angles droits les monts 
Gemménes, qui traversent les plaines du centre, se 
terminent, dans le centre, près de Lugdunum, et ont 
une étendue d'environ deux mille stades. Ainsi on 
appelait Aquitans les habitants des parties septen- 
trionales de la Pyrènè et du Ceraméne jusqu'à l'Océan, 
en deçà du fleuve Garunas, et Geltes, ceux qui s'éten- 
dent d'autre part vers la mer de Massalie et de Narbon 
et qui atteignent certains points de la chaîne des Alpes ; 
on appelait Belges le reste des peuples riverains de 
l'Océan jusqu'aux bouches du Rhin et quelques-uns 
de ceux qui habitent près du Rhin et des Alpes. G'est 
ce que dit le dieu Gésar dans ses Commentaires. Mais 
Auguste Gésar, ayant divisé le pays en quatre régions, 
déclara les Geltes partie intégrante de la province 
Narbonitide, laissa les Aquitans comme au temps de 
son prédécesseur, en leur annexant quatorze des 
peuples qui habitent entre les fleuves Garunas et Liger; 
puis ayant divisé le reste (de la Gaule) en deux parties, 
il rattacha Tune à Lugdunum, avec le cours supérieur 
du Rhin pour limite, et l'autre aux Belges. Ainsi le 
géographe qui doit indiquer toutes les divisions 
physiques et ethnographiques, à condition encore 
qu'elles soient dignes de mémoire, peut se contenter de 
marquer sommairement les distributions diverses éta- 
blies par les princes au gré d'une politique inspirée 
par les circonstances; quant aux détails exacts, il faut 
les laisser à d'autres. 



66 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

2. "Απασα \άν ουν έστιν αυτή ττοταμοίς κατάρρυτος ή 
χώρα, τοις [liv εκ των "Αλπεων καταφερο[Λένοις, τοις δ' 
έκ της Κε[Χ(Λένης και της Πυρήνης , και τοις [άν ύς τον 
ώκεανον έκβάλλουσι, τοις δε ε?ς την ήριετέραν θάλατταν. 
Αι' ών δέ φέρονται χωρίων, πεδία εστί τα πλείστα και 
γεωλοφίαι διάρρους εχουσαι πλωτούς. Ούτως δ' εύφυώς 
ϊσχει τα ρείθρα προς άλληλα ώστ' έξ έκατέρας της θαλάτ- 
της εις έκατέραν κατακομίζεσθαι , πορευο[Αένων των φορ- 
τίων έπ' ολίγον και δια πεδίων εύ[Λαρώς, το δέ πλέον τοις 
μεν αναγομένων ποταμοΐς, τοις δέ καταγόμενων. "Εχει δέ 
τι πλεονέκτημα προς τούτο ο Ροδαν(5ς * και γαρ πολλαχ($- 
θεν έστι σύρρους , ώσπερ ειρηται , και συνάτττει προς τήν 
ήμετέραν θάλατταν κρείττω της έκτος ουσαν, και δια χώρας 
διέξεισι της εύδαιμονεστάτης των ταύτη ^ Τους γαρ αυτούς 
εκφέρει καρπούς ή Ναρβωνΐτις άπασα ώσπερ ή 'Ιταλία «. 
Προϊόντι^ δ' έπΙ τάς άρκτους καΐ το Κέμμενον ορός ή μέν 
έλαιόφυτος καΐ συκοφόρος εκλείπει, τάλλα δέ φύεται. Και 
ή άμπελος δέ προϊουσιν où ραδίως τελεσφορεί * ή δ' άλλη 
πάσα σΐτον φέρει πολύν και κέγχρον και βάλανον και βοσκή- 
ματα παντοία, άργον δ' αυτής ουδέν πλην ει τι ίλισι κεκώ- 
λυται καΐ δρυμοΐς • καίτοι και τούτο συνοικειται πολυανθρω- 



1. De tous les Géographes anciens dont nous avons les ouvrages, 
Strabon est le seul qui ait remarqué l'admirable système hydro- 
graphique de la Gaule. Sur le cours du Rhône, comp. Ruf. Fest. 
Avien. Ora Maritima, v. 623-29; 664-682, et Plin. 111, v, 4. 

2. Comp. Plin. ibid. : Agrorum cultu, virorum, morumque digna- 
tione, amplitudine opum, nulli provinciarum postferenda (Narbo- 
nensis), breviterque Italia verius quam provincia. 

3. Aid. παρ(οντι. 



STRABON, LIV. IV. GAULE : FLEUVES; FERTILITÉ. 67 

%. Tout ce pays est arrosé par des fleuves qui 
descendent, les uns des Alpes, les autres de la Cem- 
méne et, de la Pyrènè, et qui se jettent, les premiers, 
dans l'Océan, les autres, dans notre mer. Les endroits 
qu'ils traversent sont en général des plaines ou des 
terrains dont la pente ménage aux eaux un cours 
favorable à la navigation. Puis, ces cours d'eaux se 
trouvent entre eux dans un si heureux rapport, qu'on 
passe aisément d'une mer dans l'autre, en charriant 
les marchandises sur un court espace et avec facilité, 
puisque c'est par des plaines ; mais le plus souvent, 
c'est bien la voie des fleuves que l'on suit, soit en 
montant soit en descendant. Le Rhodan, à cet égard, 
présente quelque avantage; car il reçoit, comme on 
l'a déjà dit^ un grand nombre d'affluents; il se 
rattache à notre mer qui est bien autrement impoi^ 
tante que la mer Extérieure, et il traverse la partie la 
plus fertile de ce pays. Toute la Narbonitide, en effet, 
produit les mêmes fruits que l'Italie ; si au contraire 
l'on avance vers les Ourses et vers le mont Cemméne, 
l'olivier et le figuier font défaut, la terre n'est plus 
propice à ces plantes, mais les autres y viennent bien : 
encore, si l'on avance davantage, la vigne ne réussit- 
elle plus aisément. Tout le reste du pays produit en 
abondance du blé, du millet, du gland et du bétail de 
toute espèce, nulle part le sol n'y étant inactif, si ce 
n'est dans les endroits où des marais et des bois 
empêchent toute culture. Et ces endroits-là mêmes 
sont habités aussi, grâce plutôt à la surabondance de 



1. Le passage auquel se réfère Strabon ne se retrouve pas dans 
son livre. 



68 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

' πία [Λαλλον ή έπιριελεία. ΚαΙ γαρ τοκάδες αί γυναίκες καΐ 
τρέφειν άγαθαί, οί δ' άνδρες [χαχηταΐ [χαλλον ή γεωργοί • 
νυν δ' αναγκάζονται γεωργεϊν καταθέ[Λενοι τα όπλα. Κοινή 
(χέν ουν ταΰτα λέγομιεν περί πάσης της εκτός Κελτικής, 
περί δε των τεταρτη[χορ{ων εκάστου διαλαβ(>ντες λέγω[Λεν 
νυνι [χερ,νη[Λένοι τυπωδών, και πρώτον περί της Ναρβω- 
νίτιδος. (Cas., ρ. 178.) 



3. Ταύτης δέ το σχή[Λα παραλληλόγρα|Λ[Λ($ν πώς έστιν, 
εκ (χέν της εσπέρας γραφ6[Λενον τη Πυρήνη , προς δέ τάς 
άρκτους τω Κε[Λ[χένω • τάς δέ λοιπάς τήν μέν ν6τιον ή 
θάλαττα ποιεί [Λεταξύ Πυρήνης και Μασσαλίας, τήν δ' 
έωθινήν αί "Αλπεις εκ ρ,έρους και τό [χεταξύ διάστηρια 
των "Αλπεων έπ' ευθείας αύταΐς ληφθέν και των υπωρειών 
του Κερΐ[Αένου τών καθηκουσών έπι τον Ροδανον και ποιου- 
σών ορθήν γωνίαν προς τήν λεχθεΐσαν άπο τών "Αλπεων 
ευθείαν. Τω δέ νοτίω πρόσκειται παρά το λεχθέν σχήμα 
ή εφεξής παραλία, ην έ'χουσιν οι τε Μασσαλιώται και οί 
2άλυες^ [ί.ίχρι Λιγυων έπι τα προς Ίταλίαν [χέρη καΐ τόν 
Όυαρον ποταμι,όν. Οδτος δ' εστίν, ώς ε?πον πρότερον*, 
οριον τής Ναρβωνίτιδος και τής 'Ιταλίας • υπάρχει δέ 
θέρους μέν ρ,ικρός, χεΐ(/.ώνος δέ και |χέχρι επτά σταδίων 



1. Var. Σάλλυες, Σάλλιες. 

2. Rien de pareil dans ce qui précède. Groskurd croit qu'au ch. I, 
de ce livre, après les mots τΐ) Πυρήνγ), il y a une lacune à combler, 
et il la remplit par ces mots : xac προς τήν Οάλατταν à Όυάρος ποταμός, 
δς αφορίζει την Ναρβωνιτιν. Kramer croit tout simplement à un dépla- 
cement des trois mots en question, ώς εΐπον πρότερον, qu'il veut 
reporter trois lignes plus haut, après παρά xh λεχθέν σχήμα. Millier, 
s'appuyant sur deux passages de Strabon lui-même (Vid. infr. g 9), 
pense que ce texte est altéré , et propose de lire : ούτος δ' εστίν, ώς 
εΙπεΪν άπλούστερον, OU plutôt χοινότβρον 8ptov της Ναρβ. 



STRABON, LIV. IV. GAULE : LA NARBONITmE. 69 

la population qu'à l'industrie des indigènes. Les 
femmes, en effet, y sont très-fécondes et ce sont de 
bonnes nourrices, mais les hommes y sont plutôt 
guerriers qu'agriculteurs ; aujourd'hui pourtant qu'ils 
ont déposé les armes, ils sont forcés de cultiver la 
terre. Ce que nous disons ici convient à toute la Cel- 
tique extérieure ; maintenant prenons séparément 
chacune de ses quatre parties et parlons-en de manière 
à les décrire avec exactitude, en commençant par la 
Narbonitide. 

3. Cette province a à peu près la figure d'un paral- 
lélogramme tracé au couchant par la Pyrènè, du côté 
des Ourses par le Cemméne; les autres côtés sont 
formés, celui du midi par la mer entre la Pyrènè et 
Massalie , celui du levant par les Alpes en partie , et 
par une ligne passant tout droit entre les Alpes d'où 
elle prend, et les pentes du Cemméne dans la direction 
du Rhodan , lesquelles font un angle droit avec ladite 
ligne qui part directement des Alpes. Au côté méri- 
dional s'ajoute pour terminer la figure en question le 
littoral qui vient à la suite et qui est occupé par les 
Massaliotes et les Salyes jusqu'au pays des Ligyes vers 
les confins de l'Italie et le fleuve du Var. Ce fleuve, 
comme je l'ai dit plus haut, est la limite de la Narbo- 
nitide et de l'Italie : petit durant l'été , il a en hiver 
jusqu'à sept stades de largeur ^ Ainsi la côte s'étend 



1. Le Var a des crues si fortes que ses eaux boueuses souvent 
troublent la mer jusqu'à la hauteur de Nice, et quelquefois jusqu'à 
la hauteur du cap Ferrât. — V. sur ce sujet le savant ouvrage de 
M. A. de Ghambrun de RoseTaont, Études géologiques sur le Var el le 
Rhône. Nice, 1873. C'est la première fois que le bassin du Var a été 
décrit avec toute l'attention qu'il mérite, 



70 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

πλατυν($(Λενος. 'Εντεύθεν (χέν ουν ή παραλία παρατείνει 
μέχρι του ίερου της Πυρηναίας 'Αφροδίτης ■ τούτο δ' έστιν 
δριον ταύτης τε της επαρχίας και της 'Ιβηρικής • έ'νιοι 
δε τον τ($πον εν φ έστι τα Πθ[Λπηίου τρόπαια δ'ριον 'Ιβηρίας 
άποφαίνουσι και της Κελτικής. "Εστί δ' ένθεν (χέν εΙς 
Νάρβωνα (λίλια έξήκοντα τρία, εκείθεν δέ εις Νέ{Λαυσον 
ογδοήκοντα οκτώ, εκ Νε[Λαύσου δέ δια Ούγέρνου και 
Ταρούσκωνος' εις τα θερ|χά ΰδατα τα Ιέξτια^ καλού(Λενα, 
άπερ πλησίον Μασσαλίας εστί, πεντήκοντα τρία, εντεύθεν 
δέ εΙς Άντίπολιν και τον Όυαρον ποτα(ΛΟν έβδθ(χήκοντα 
τρία, ώστε τα σύ(Λπαντα γίνεται (χίλια διακόσια έβδο(Λή- 
κοντα επτά. "Ενιοι δ' άπό του 'Αφροδισίου (χέχρι του 
Όυάρου σταδίους ανέγραψαν δισχιλίους έξακοσίους, οι δέ 
και διακοσίους προστιθέασιν • ού γαρ δ[Λθλογεΐται περί των 
διαστη(Λάτων. Κατά δέ τήν έτέραν δδδν τήν δια 'Ουο-λο•^- 
τίων και τής Κοττίου^ Η'-^ΧΡ^ Κ•^'^ Ούγέρνου και Ταρούσ- 
κωνος κοινή δδδς ή άπδ Νε[Λαύσου, εντεύθεν δέ έπι {χέν 
τους Όυοκοντίων ορούς και τήν αρχήν τής αναβάσεως των 
"Αλπεων δια Δρουεντία και Καβαλλίωνος μίλια έξήκοντα 
τρία • πάλιν δ' εντεύθεν έπι τους ετέρους ορούς των Όυο- 
κοντίων προς τήν Κοττίου μίλια έκατον ένος δέοντα έπ' 
Έβρόδουνον κώμην • ε?τ' άλλα τοσαύτα δια Βριγαντίου 
κώμης και 2κιγγομάγου και τής των "Αλπεων υπερθέσεως 
έπΙ "Ωκελον, τδ πέρας τής Κοττίου γής • ή άπδ 2κιγγο- 
μάγου δέ ήδη 'Ιταλία λέγεται • εστί δέ ένθένδε έπι 
"Ωκελον μίλια εικοσιοκτώ. (Cas., ρ. 179.) 

4. Κτίσμα δ' έστι Φωκαιέων* ή Μασσαλία, κείται δ' 



1. Quelques mss. et les édit. av. Kramer, Ταράσκωνος. Cf. ci-après 
Ptolém. Il, 9. 

2. La plupart des mss. Σέχτια. Gomp. g 5. Σέξτιος. 

3. Plus. mss. Κουτίου; édit. av. Casaub. Κοντίου. 

4. Les mss. Φωχεών, correct, de Xyland. Φωχαιέων. 



STRABON, LIV. IV. NARBONITIDE, SON ÉTENDUE. 71 

de là jusqu'au temple d'Aphrodite Pyrènée•; et ce 
point est la limite de la province en question et de 
l'Ibérique. Quelques-uns pourtant assignent le lieu où 
sont les trophées de Pompée, pour limite à l'Ibèrie et 
à la Celtique. Or il y a de la (de l'Aphrodisium) à 
Narbon soixante -trois milles, d'ici (de Narbon) à 
Némause^ quatre-vingt-huit milles, de Némause, par 
Ugerne et Taruscon^, aux Eaux-Chaudes, dites de 
Sextius, dans le voisinage de Massalie, cinquante-trois 
milles, enfin de là à Antipolis'' et au fleuve du Var 
soixante-treize milles, ce qui fait en tout deux cent 
soixante-dix-sept milles. Quelques auteurs aussi ont 
compté de l'Aphrodisium jusqu'au Var deux mille six 
cents stades, d'autres en ajoutent encore deux cents ; 
car on ne s'accorde pas sur les distances. Quant à 
l'autre route passant chez les Voconces et par le pays 
de Cottius, elle ne fait qu'une avec la première de 
Némause à Ugerne et à Taruscon ; de là aux frontières 
des Voconces et au commencement de la montée des 
Alpes, en traversant le Druentias et Cavallion% elle 
mesure soixante-trois milles ; puis encore de ce point 
à l'autre frontière des Voconces, vers le pays de 
Cottius, au bourg d'Ebrodunum^ cent milles moins 
un ; enfin il y en a encore autant pour aller, par les 
bourgs de Brigantium' et de Scingomagus* et par le 
col des Alpes, à Océle, où finit le pays de Cottius. A 
partir de Scingomagus , c'est déjà l'Italie , et de cette 
bourgade à Océle il y a vingt-huit milles. 

4. Massalie est une création des Phocéens; elle est 

1 . Gap Greus. — 2. Nîmes. — 3. Beaucaire et Tarascon. — 4. Antibes. 
— 5. Gavaillon. — 6. Embrun. — 7. Briançon. — 8. Entre Briançon 
et Uxeau près de Suze. 



72 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

έπΙ χωρίου πετρώδους • ύποτιέπτωκε δ' αυτής ό λιμήν 
θεατροειδεί πέτρα βλεπούση προς ν^τον. Τετείχκτται δέ 
καΐ αυτή καλώς και ή π^λις' σύ(Λπασα μέγεθος ε/ουσα 
άξιόλογον. Έν δέ τη άκρα το Έφέσιον Ι'δρυται και το του 
Δελφινίου 'Απόλλωνος ιερόν • τούτο |xèv κοινον 'Ιώνων 
απάντων, το δέ Έφέσιον της 'Αρτέμιδος έστι νεώς της 
Έφεσίας. Άπαίρουσι γαρ τοις Φωκαιευσιν* εκ της οικείας 
λόγιον έκπεσειν φασιν ήγεμόνι χρήσασθαι του πλου παρά 
της Έφεσίας 'Αρτέμιδος λαβουσι • τους μεν δή προσαχθέν- 
τας τη Έφέσφ ζητειν δ'ντινα τρόπον έκ της θεού πορίσαιντο 
το προσταχθέν. Άριστάρχη δέ των εντίμων σφόδρα γυναι- 
κών παραστήναι κατ' οναρ τήν θεον και κελεϋσαι συνα- 
παίρειν τοις Φωκαιευσιν άφίδρυμά τι τών ιερών λαβούση • 
γενομένου δέ τούτου καΐ της αποικίας λαβούσης τέλος, 
τό τε ιερόν ίδρύσασθαι και τήν Άριστάρχην τιμήσαι δια- 
φερόντως ίέρειαν άποδείξαντας, εν τε ταις άποίκοις πόλεσι 
πανταχού τιμαν έν τοις πρώτοις ταύτην τήν θεον και του 
ξοάνου τήν διάθεσιν τήν αυτήν και ταλλα νόμιμα φυλάτ- 
τειν τα αυτά άπερ έν τη μητροπόλει νενόμισται^. 



5. Διοικούνται δ' άριστοκρατικώς οί Μασσαλιώται 
πάντων εύνομώτατα, ανδρών εξακοσίων καταστήσαντες 
συνέδριον δια βίου ταύτην εχόντων τήν τιμήν, ους τιμού- 
χους καλουσι. Πεντεκαίδεκα δ' είσΐ του συνεδρίου προεσ- 
τώτες, τούτοις δέ τα πρόχειρα διοικεϊν δέδοται. Πάλιν δέ 

1. Édit. antérieures à Kramer : τετείχισται δέ καλώς καΐ αυτή κα\ ή 
πόλις. 

2. Quelques mss. ΦωκεΟσιν. 

3. Gasaub. D. Bouquet, etc. ενενδμιστο. 



STRABON, LIV. IV. MASSALIE. 73 

située sur un sol pierreux; son port s'étend au-dessous 
d'un rocher en forme de théâtre, qui regarde le midi. 
Ce port est entouré de bonnes murailles, ainsi que la 
ville entière dont la grandeur est considérable. Dans 
la (ville) haute s'élèvent l'Ephésium et le temple 
d'Apollon Delphinien : ce dernier est commun à tous 
les Ioniens; l'Ephésium est un sanctuaire dédié à 
Artémis d'Ephèse. Comme les Phocéens partaient de 
leur pays, un oracle, dit-on, leur fut donné, qui leur 
enjoignait de prendre pour guide la personne que leur 
aurait désignée Artémis d'Ephèse : s' étant donc rendus 
à Ephèse , ils s'enquirent des moyens d'obtenir de la 
déesse ce guide qui leur était imposé. Alors Aristarché, 
l'une des femmes les plus honorables du pays, vit en 
songe la déesse qui, debout près d'elle, lui ordonnait 
de partir avec les Phocéens en emportant quelque 
représentation des choses consacrées à son culte. Cela 
s'étant fait et la colonisation achevée, les Phocéens 
érigèrent le sanctuaire, et décernèrent à Aristarché 
des honneurs extraordinaires, en la proclamant prê- 
tresse (d'Artémis). Dès lors dans les villes, colonies de 
Massalie, on rendit partout les premiers honneurs à 
la même déesse, et pour la disposition de la statue 
comme pour les autres usages sacrés, on se fît une 
loi d'observer les mêmes rites que dans la métropole. 
5. Les Massaliotes ont un gouvernement aristocra- 
tique, et il n'y en a pas dont les lois soient meilleures : 
ils ont établi un conseil de six cents membres qui 
gardent cette dignité toute leur vie, et qu'on appelle 
timuques. Ce conseil est présidé par quinze membres 
à qui est attribuée l'administration des affaires cou- 
rantes : les Quinze sont à leur tour présidés par trois 



74 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

των ΐΐεντεκα(δεκα προκάθηνται τρεις οι πλείστον ισχύοντες, 
τούτων δέ ε!ς^ ■ τιμιουχος δ' où γίνεται μή τέκνα έ'χων 
μηδέ δια τριγονίας εκ πολιτών γεγονώς. Οι δέ νότιοι 
'Ιωνικοί, πρ6κεινται δέ δημοσίοι. Χώραν δ' εχουσιν ÎkcLio- 
φυτον μεν και κατάμπελον, σίτω δέ λυπροτέραν δια τήν 
τραχύτητα, ώστε πεποιθότες τη θαλάττη μάλλον ή τη 
γη το προς ναυτιλίας ευφυές ειλοντο μάλλον^. (Cas., 
ρ. 1 80.) "Υστερον μέντοι ταΐς άνδραγαθίαις Ίσχυσαν προσ- 
λαβεΐν τίνα των πέριξ πεδίων από της αυτής δυνάμεως άφ' 
ης και τας πόλεις έκτισαν, έπιτειχίσματα τάς μεν κατά τήν 
Ίβηρίαν τοις "Ιβηρσιν, οις και τα ιερά της Έφεσίας 'Αρτέ- 
μιδος παρέδοσαν τα πάτρια, ώστε ελληνιστί θύειν, τήν δέ 
*Ρ6•ψ Άγάθην^ τοις περί τον ποταμον οικουσι τον Ροδανον 
βαρβάροις, το δέ Ταυροέντιον^ και τήν Όλβίαν και Άντίπο- 
λιν και Νίκαιαν τω των 2αλύων έ'θνει και τοις Λίγυσι τοις 
τας "Αλπεις οίκουσιν. Είσι δέ και νεώσοικοι παρ' αύτοΐς και 
οτΐΚοΒ-ψ,-ϊ] • πρότερον δέ και πλοίων ευπορία και οπλών και 
οργάνων των τε πράς τας ναυτιλίας χρησίμων και των 
προς πολιορκίας, άφ' άν πρ(5ς τε τους βαρβάρους άντέσχον 
και Ρωμαίους έκτήσαντο φίλους, και πολλά και αύτοΙ 
χρήσιμοι κατέστησαν έκείνοις, κάκεΐνοι προσέλαβον της 



1. Goray : Τούτων δ' ουδείς τιμοΟχος γίνεται. 

2. Cf. Justin. XLIII, m, 5. Namque Phocieenses exiguitate ac 
macie terrœ coacti, studiosius mare, quam terras exercuere. 

3. Casaub. corrige την 81 Ρ6δην χα\ Άγάθην, d'après Pline III, ν, 4 : 
Âgatha quondam Massiliensium , et regio Volcarum Tectosagum; 
atque ubi Rhoda Rhodiorum fuit, unde dictus multo Galliarum 
fertilissimus fthodanus amnis ex Alpibus se rapiens, etc. Selon 
Vossius, sur P. Mêla II, 6, Ρόδη serait la même que Ροδανουσία, et 
il propose de corriger ainsi : Ροδανουσίαν καΐ Άγάθην. 

4. Mss. Ταυρέντιον, corrigé par Gasaubon d'après Ptolêmée. V. infr. 
3 9. 



STRABON, LIV. IV. MASSALIE, SES COLONIES. 75 

d'entre eux qui ont la plus grande puissance, sous la 
direction d'un seul. Nul ne peut être timuque s'il n'a 
pas d'enfants, et si le titre de citoyen n'est pas dans sa 
famille depuis trois générations. Les lois sont celles 
de l'ionie : elles sont exposées en public. Le pays est 
planté d'oliviers et couvert de vignes, mais il est bien 
pauvre en blé, à cause de sa sécheresse : aussi, ayant 
plus de confiance dans la mer que dans la terre, les 
habitants ont-ils préféré les ressources que leur offrait 
la navigation. Plus tard cependant, grâce à leurs mâles 
vertus, ils purent s'emparer d'une partie des cam- 
pagnes environnantes, avec l'aide de cette même puis- 
sance militaire qui leur avait servi à fonder des villes 
pour s'en faire des remparts. Les unes, du côté de 
l'Ibèrie , les défendent contre les Ibères , à qui ils ont 
transmis même leur culte national, — le culte d'Arté- 
mis d'Ephèse , — si bien que ce peuple sacrifie à la 
manière des Hellènes, les autres, comme Rhoè', 
Agathe % les protègent contre les Barbares qui habitent 
le long du Rhodan, ou, comme Tauroentium^, 01bie\ 
Antipolis et Nicée, contre le peuple des Salyes et contre 
les Ligyes qui habitent les Alpes. 

Les Massaliotes ont encore des abris pour les vais- 
seaux et des magasins d'armes : auparavant il y avait 
chez eux, en quantité et toujours prêts, des navires, 
des appareils, des machines pour armer les vaisseaux 
et assiéger les villes : ils avaient pu ainsi tenir tête 
aux Barbares et gagner l'amitié des Romains , en se 
mettant à même de leur rendre tant de services que 

1. La même que Rhodè et Rliodanusie. V. Etienne de Byz. s. v. 

2. Agde. 

3. Taurenti ou la Giotat. — 4. Hières. 



76 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

αυξήσεως αυτών. 2έξτιος' γουν ό καταλύσας τους 2άλυας, 
ου πολύ άπωθεν της Μασσαλίας κτίσας ττόλιν όριώνυ[ΐ,ον 
εαυτού τε και των υδάτων των θερ(/,ών, ών τινά ριεταβε- 
βληκέναι φασίν εις ψυχρά, ένταυθά τε φρουράν κατώκισε 
Ρωμαίων, καΐ εκ της παραλίας της ϋς τήν Ίταλίαν 
άγούσης άπο Μασσαλίας ανέστειλε τους βαρβάρους, ου 
δυνα[Λένων των Μασσαλιωτών άνείργειν αυτούς τελέως. 
Ουδ' αυτός δέ πλέον ϊσχυσεν αλλ' ή τοσούτον [χόνον όσον 
κατά [Λέν τα εύλίμιενα άπα της θαλάττης άπελθείν τους 
βαρβάρους έπΙ δώδεκα σταδίους, κατά δέ τους τραχώνας 
έπι οκτώ • τήν δέ λειφθεισαν υπ' εκείνων τοις Μασσαλιώ- 
ταις παραδέδωκεν*. Άνάκειται δ' εν π^λει συχνά των 
άκροθινίων, ά έΤ,αβον καταναυμαχουντες άεΐ τους ά|χφισ- 
βητοΰντας της θαλάττης αδίκως. Πρϋ^τερον μέν ούν ευτυ- 
χούν διαφερ($ντως περί τε τάλλα και περί τήν προς Ρω- 
μαίους φιλίαν, ής πολλά αν τις λάβοι σημεία • και δή 
και το ξ^ανον της Αρτέμιδος της εν τω Άβεντίνω^ οί 
Ρωμαίοι τήν αυτήν διάθεσιν έ'χον τω παρά τοις Μασσα- 
λιο^ταις ανέθεσαν. Κατά δέ τήν Πομπηίου προς Καίσαρα 
στάσιν τω κρατηθέντι μέρει προσθεμένοι τήν πολλήν της 
ευδαιμονίας άπέβαλον • όμως δ' ούν ι'χνη λείπεται του 
παλαιού ζήλου παρά τοις άνθρώποις και μάλιστα περί τάς 
δργανοποιίας και τήν ναυτικήν παρασκευήν. Έξημερουμέ- 
νων δ' άει των υπερκειμένων βαρβάρων και άντι του πολε- 
μειν τετραμμένων ήδη προς πολιτείας και γεωργίας δια 
τήν των ΐ^ωμαίων έπικράτειαν, ουδ' αυτοις ετι τούτοις συμ- 
βαίνοι αν περί τα λεχθέντα τοσαύτη σπουδή . (Cas. , ρ . 1 8 1 .) 



ι. Plus. mss. Σεχέστιος, COrrupt. de Σέκστιος. 

2. Édit. av. Kram. παρέδωχεν. 

3. Mss. et édit. anc Άβεντίω- Mais tous les mss. de Strab. IV, m, 
7, donnent Άβεντινον. La correction de Coray, adoptée par Meineke, 
est donc ici pleinement justifiée. 



STRABON, LIV. IV. MASSALIE, AQU^E-SEXTIiE . 77 

ceux-ci aidèrent volontiers à l'accroissement de la 
puissance des Massaliotes. Ainsi Sextius, celui qui défit 
les Salyes, ayant fondé non loin de Massalie une ville 
dont le nom, qui est le sien, rappelle aussi ces eaux 
chaudes devenues, dit-on, en partie froides, y établit 
une garnison romaine et chassa du littoral, à partir de 
Massalia jusqu'en Italie, les Barbares que les Massaliotes 
n'avaient pu en expulser tout à fait. Lui-même n'obtint 
guère d'autre résultat que de refouler les Barbares à 
douze stades de la mer dans les parties où les côtes 
sont abordables, et à huit seulement, là où elles sont 
abruptes. Mais le terrain abandonné par les indigènes, 
il le livra aux Massaliotes. On voit encore, dans la ville 
où elles sont exposées, un grand nombre des dépouilles 
conquises par les habitants dans des batailles navales 
contre tous les rivaux qui leur disputaient injustement 
la mer. C'est ainsi que jadis ils jouirent d'une prospé- 
rité extraordinaire à tous égards, et particulièrement 
en ce qu'ils gagnèrent l'amitié des Romains, dont on 
pourrait trouver maintes preuves : ainsi, il y a sur 
l'Aventin une statue d'Artémis qu'y érigèrent les 
Romains, et elle est di-sposée conmie celle qui est chez 
les Massaliotes. Mais au temps de la lutte de Pompée 
contre César, ce peuple, s' étant attaché au parti qui fut 
vaincu, perdit la plus grande part de sa prospérité. 
Pourtant il reste encore chez lui des traces de ses 
anciens goûts, particulièrement pour la construction 
des machines et pour les armements maritimes. Mais 
comme les Barbares du haut pays d'alentour s'appri- 
voisent sans cesse, et, grâce à la domination romaine, 
ont déjà abandonné la guerre pour la vie civile et 
l'agriculture, l'application aux travaux dont nous par- 



78 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

Δήλοι δέ τα καθεστηκ(5τα νυν( • πάντες γαρ οι χαρίεντες 
ιτράς το λέγειν τρέτιονται καΐ φιλοσοφείν, ώσθ' ή πόλις 
(Λίκρον {χέν πρ($τερον τοις βαρβάροις άνεΐτο παιδευτήριον , 
καΐ φιλέλληνας κατεσκεύαζε τους Γαλατάς ώστε και τα 
συμβ(5λαια ελληνιστί γράφειν , έν δέ τω ιταρ^ντι καΐ τους 
γνωρΐ[Λωτάτους Ρω[Λα(ων πέπεικεν άντι της εΙς 'Αθήνας 
άποδη(Λίας έκεΐσε φοιταν φιλθ[Λαθεΐς ο'ντας. Όρώντες δέ 
τούτους οΐ Γαλάται και άρια ειρήνην άγοντες, τήν σχ^ολήν 
άσ(Λενοι προς τους τοιούτους διατίθενται βίους, ου κατ' 
άνδρα [Λ($νον, άλλα καΐ δη[Λοσία • σοφιστάς γουν υποδέ- 
χονται τους |χέν IUol, τους δέ π($λεις κοινή {Λΐσθού(Λίναι*, 
καθάπερ και ιατρούς. Της δέ λιτ(:$τητος των βίων καΐ της 
σωφροσύνης των Μασσαλιωτών^ ούκ ελάχιστον άν τις θείη 
τούτο τεκμήριον • ή γαρ μεγίστη προΊξ αύτοΐς έστιν εκα- 
τόν χρυσοί , καΐ εις έσθήτα πέντε , και πέντε εις χρυσουν 
κ($σ[Λον • πλέον δ' ούκ έ'ξεστι. Και ό Καίσαρ δέ και οι μετ' 
εκείνον ηγεμόνες προς τας έν τω πολέμω γενηθείσας 
αμαρτίας έμετρίασαν μεμνημένοι της φιλίας, και τήν 
αύτονομίαν έφύλαξαν, ην εξ αρχής ειχεν ή π($λις, ώστε 
μή ύπακούειν των εις τήν έπαρχίαν πεμπομένων στρατη- 
γών μήτε αυτήν μήτε τους υπηκόους. Περί μέν Μασσα- 
λίας ταύτα. 



6. "Αμα δ' ή τε των 2αλύων^ ορεινή προς άρκτον άπα 
της εσπέρας κλίνει μάλλον και της θαλάττης αφίσταται 

1. Édit. av. Kram. αί πόλεις μισθούμεναι: Meineke s'est contenté de 
rejeter αί. Miiller, qui voit dans πόλεις une glose marginale pour 
expliquer xotvîj, propose : τους μέν ιδία, τους δέ πολλούς χοιν^ μισΟού- 
μενοι, Piccolos Conjecturait τους δέ έπ\ πολλοίς χ. μ. 

2. Tacite, Agricol. IV : Massiliam locum Graeca comitate et 

provinciali parsimonia mistum ac bene compositum. 

3. Mss. Σαλλύων. 



STRABON, LIV. IV. MASSALIE, SOUS LES ROMAINS. 79 

Ions ne saurait plus être aussi grande chez les Massa- 
liotes : on le voit bien à l'esprit qui aujourd'hui y 
règne : tous les gens distingués s'y portent vers l'élo- 
quence et la philosophie, si bien que leur ville, qui 
depuis peu était devenue une école ouverte aux Bar- 
bares, et avait rendu les Galates philhellènes au point 
de rédiger leurs contrats en langue hellénique, a pré- 
sentement persuadé aux plus illustres des Romains de 
renoncer au voyage d'Athènes et de venir à Massalie 
pour l'amour de l'étude. Les voyant agir ainsi, et 
d'ailleurs résignés à la paix, les Galates consacrent 
avec plaisir leur temps à de pareils genres de vie, et 
ce n'est pas là un caprice individuel, mais le goût 
public. Aussi font-ils bon accueil à nos sophistes qui, 
comme les médecins, reçoivent chez eux un riche 
salaire soit des particuUers, soit des villes. Mais il y a 
toujours dans les habitudes des Massaliotes de la sim- 
plicité et de la modestie, et l'usage que voici n'est pas 
la moindre preuve que l'on en pourrait donner : la 
plus grosse dot est chez eux de cent pièces d'or, plus 
cinq pièces pour les vêtements et cinq autres pour les 
parures d'orfèvrerie : on ne permet pas davantage. 
— César et les princes qui sont venus après lui, en 
souvenir de l'amitié des Romains pour Massalie , ont 
apprécié avec mesure les fautes commises durant la 
guerre, et ont conservé à cette ville l'autonomie dont 
elle avait joui dès l'origine. Ainsi elle n'obéit pas, non 
plus que les peuples qui sont sous son obéissance, aux 
préfets envoyés dans la province. — Voilà ce qu'on 
peut dire au sujet de Massalie. 

6. En même temps que la montagne des Salyes, se 
détournant du couchant, incline davantage vers l'Ourse 



80 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

κατά μικρόν, και ή παραλία παρά τήν έσπέραν περινεύει • 
[Λίκράν δ' άπο της πόλεως των Μασσαλιωτών προελθουσα 
δσον εΙς εκατόν σταδίους έπΙ άκραν εύ[Λεγέθη πλησίον 
λατο[Λΐών τίνων εντεύθεν άρχεται κολπουσΟαι και ποιεϊν 
τον Γαλατικον κόλπον προς το Άφροδίσιον τό της Πυρήνης 
άκρον • καλουσι δ' αύτον και Μασσαλιωτικόν. "Εστί δ' ό 
κόλπος διπλούς • εν γαρ τη αύτη περιγραφή δύο κόλπους 
άφορίζον εκκειται το 2ήτιον^ ορός, προσλαβον και τήν 
Βλάσκωνα νήσον πλησίον ίδρυμένην • των δε κόλπων ό 
(χέν [Λείζων ιδίως πάλιν καλείται Γαλατικός, εις δν έξερεύ- 
γεται τό του Ροδανου στό[Λα, ό δ' έλάττων ό κατά Νάρ- 
βωνά έστι ρ.έχρι Πυρήνης. Ή (χέν ουν Νάρβων ύπέρκειται 
των του "Ατακος εκβολών και της λίμνης της Ναρβωνί- 
τιδος, ρ,έγιστον έμπόριον των ταύτη. Προς δε τω Ροδανφ 
πόλις έστι και έμπόριον ου μικρόν Άρελατε^. "Ισον δέ πως 
διέχει τα εμπόρια ταύτα αλλήλων τε και των είρημένων 
άκρων ή μεν Νάρβων του 'Αφροδισίου, το δ' Άρελατε της 
Μασσαλίας. 'Εκατέρωθεν δέ της Νάρβωνος άλλοι ποταμοί 
(Cas., ρ. 1 82) ρέουσιν, οι μέν έκ των Κεμμένων ορών, οΊ δ' 
έκ της Πυρήνης, πόλεις έχοντες είς ας άνάπλους ου πολύς 
έστι μικροϊς πλοίοις. Έκ μέν της Πυρήνης δ τε ί*ουσκίνων 
και ό Ίλίβιρρις^, πόλιν έχων όμόνυμον έκάτερος αυτών • 
του δέ Ρουσκίνωνος και λίμνη πλησίον έστι και χωρίον 



1. Mss. Σίγιον. Casaubon avait remarqué que c'est le promontoire 
appelé Σήτιον par Ptolémée. Palmérius avait déclaré la correction 
nécessaire; elle fut admise par Coray. 

2. Édit. anc. d'après les mss. Άρελάται; c'est Kramer qui, d'après 
le latin Arelate (?), a introduit l'orthographe Άρελάτε. 

3. Mss. Medic. et Paris. 1393, Ίλλίδφρι;, Aid. Ίλΰβερρις. 



STRABON, L. IV. NARBONIT. : CÔTES, GOLFES, VILLES. 81 

et s'éloigne peu à peu de la mer, la côte s'infléchit 
dans le sens de l'ouest ; mais à quelque distance de la 
ville des Massaliotes, à cent stades environ en avant, 
vers un grand promontoire voisin de certaines car- 
rières, elle commence de se creuser, pour former avec 
l'Aphrodisium, pointe de la Pyrènè, le golfe Galatique, 
qu'on appelle aussi Massaliotique. Ce golfe est double. 
Car, déterminant deux golfes dans la même courbe, 
se projette le mont Sétium^ qui emprunte aussi l'île 
Blascon^, située dans le voisinage. De ces deux golfes 
le plus grand s'appelle proprement Galatique; c'est 
celui où vomit la bouche du Rhodan ; le plus petit est 
celui de Narbon, qui s'étend jusqu'à la Pyrènè. Narbon, 
située au-dessus de l'embouchure de l'Atax^ et de 
l'étang Narbonitide% est le plus grand marché de ces 
contrées. Toutefois sur le Rhodan se trouve une ville 
et un marché qui n'est pas sans importance, c'est 
Arelate^. Ces deux marchés sont à peu près aussi éloi- 
gnés l'un de l'autre que des promontoires que nous 
avons nommés, — aussi éloignés que Narbon l'est de 
l'Aphrodisium et Arelate de Massalie. De chaque côté 
de Narbon passent d'autres cours d'eau qui viennent 
les uns des monts Cemménes, les autres de la Pyrènè, 
ayant sur leurs bords des villes où de petites embar- 
cations peuvent remonter sans avoir à faire un long 
trajet. Ceux qui viennent de la Pyrènè sont le 
Ruscinon^ et l'Iliberris' qui ont chacun sur leurs bords 
une ville du même nom^ Dans le voisinage du Rusci- 
non se trouve un étang et un terrain humide, un peu 

1. Cap de Cette. — 2. Brescon. — 3. L'Aude. — 4. Étang de Ja 
Roubine. — 5. Arles. — 6. La Têt. — 7. Le Tech. — 8. La Tour de 
Roussillon près de Perpignan, et EIne. 

I 6 



82 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ΰφυδρον ptixpov υπέρ της θαλάττης, άλυκίδων [Λεστ(>ν, το 
τους ορυκτούς κεστρεϊς έχον • δύο γαρ ή τρεις ορύξαντι 
π($δας καΐ καθέντι τριόδοντα εις ύδωρ ίλυώδες εστί περιπεΐραι 
τόν ίχθύν άξιόλογον το (χέγεθος * τρέφεται δέ άπό της ιλύος 
καθάπερ αί έγχέλυες. Ούτοι μεν εκ της Πυρήνης ρέουσιν 
οί ποταμοί (χεταξύ Νάρβωνος καΐ του 'Αφροδισίου. Έπι 
θάτερα [δέ] (χέρη της Νάρβωνος εκ του Κεμμένου φέρονται 
προς τήν θάλατταν, εξ ούπερ και ό "Αταξ, δ τε "Ορβις• και 
ό "Αραυρις^. Τούτων έφ' ού μέν Βαίτερρα^, τζόΧις ασφαλής, 
ΐδρυται πλησίον της Νάρβωνος, έφ' οδ δέ Άγάθη, κτίσμα 
Μασσαλιωτών. 



7. "Εν (χέν ούν έχει παράδοξον ή προειρημένη παραλία 
τ6 περί τους ορυκτούς ιχθύς, έτερον δέ μείζον τούτου 
σχεδ(5ν τι το λεχθησ($μενον. Μεταξύ γαρ της Μασσαλίας 
και των εκβολών του Ροδανού πεδίον έστι της θαλάττης 
διέχον εις εκατόν σταδίους, τοσούτον δέ καΐ τήν διάμετρον, 
κυκλοτερές το σχήμα • καλείται δέ Λιθώδες άπο του 
συμβεβηκότος. Μεστον γάρ έστι λίθων χειροπληθών ύπο- 
πεφυκυϊαν εγάνζων αύτοις άγρωστιν, άφ' ής άφθονοι νομαι 
βοσκήμασίν είσιν^ * έν μέσω δ' ύδατα και άλυκίδες συνίσ- 



1. Mss. Όβρις, édit. av. Grosk. 

2. Vulg. Άραύραρις. Millier : Ραυραρις « {imo Arauris) ». 

3. Ptolém. Βαιτίραι (Plin. Beterrx), Etienne B. Βαιτάρρα, mss. Βλ(τ- 
τερα OU Βλίτερα. 

4. Sur la Plaine de pierres {La Crau), comp. Plin. III, v, 4 : Gampi 
lapidei, Herculis prœliorum memoria; — XXI, xxxi, 10 : Thymis 
quidem nunc etiam Lapideos Campos in provincia Narbonensi 
refertos scimus : hoc paene solo reditu, e longinquis regionibus 
pecudum millibus convenientibus, ut tbymo vescantur. 



STRABON, L. IV. ENVIRONS DE MASSALIE; LA CRAU. 83 

au-dessus de la mer, rempli de sources salées, et dans 
lequel en creusant on prend des muges. On creuse à 
cet effet un trou de deux ou trois pieds, on enfonce 
un trident dans l'eau bourbeuse et il arrive qu'on 
harponne ainsi un de ces poissons d'une belle taille ; 
car les muges se nourrissent de vase comme les 
anguilles. Ces fleuves, qui descendent de la Pyrènè, 
passent entre Narbon et l'Aphrodisium ; de l'autre côté 
de Narbon sont ceux qui, venant du Cemméne, se 
jettent dans la mer : de cette montagne descendent 
l'Atax', rOrbis^ et l'Arauris^ : sur le premier est située 
Bseterra^ ville forte, voisine de Narbon, sur le second 
Agathe % fondation des Massaliotes. 

7. La côte ci-dessus décrite présente sans doute 
quelque chose d'incroyable dans le fait de ces poissons 
qu'on déterre ; elle offre une autre particularité peut- 
être plus remarquable encore et dont nous allons 
parler. Entre Massalie et les bouches du Rhodan il y 
a une plaine qui est à cent stades de la mer , et dont 
le diamètre en mesure autant ; elle est de forme circu- 
laire. On l'appelle la. Plaine de pierres^, en raison du 
phénomène qui s'y est produit. Elle est en effet rem- 
plie de pierres grosses comme le poing, sous lesquelles 
croît l'agrostis, plante qui fournit aux troupeaux une 
abondante pâture. Au milieu séjournent des eaux, des 

1. L'Aude. 

2. L'Orbe. 

3. L'Hérault. 

4. Béziers. — 5. Agde. 

6. Solin place La Crau en Ligurie : In Liguria quoque Lapidnrios 
Gampos, quod, ibi eo (Hercule) dimicante, creduntur pluvisse saxa. 
— Cf. supr. p. 7. Comment. d'Eustathe sur les v. 76 et suiv. de Denys 
le Périégête, Eudoc. p. 214, et dans notre 1. 11, Historiens, Denys 
flalic. I, 41. 



84 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

τανται και άλες. "Απασα (χέν ούν χαΐ ή υπερκείμενη χώρα 
προσήνεμες έστι, διαφερ^ντως δ' εΙς το πεδίον τούτο το 
[Λελαμβίίρειον καταιγίζει πνεύμα βίαιον και φρικώδες * 
φασι γουν σύρεσθαι καΐ κυλινδεϊσθαι των λίθων ένίους, 
καταφλασθαι' δε τους ανθρώπους άπο των οχημάτων και 
γυμνοϋσθαι και δ'πλων και έσθήτος υπο της έμπνοής. 
'Αριστοτέλης μέν ούν φησιν υπο σεισμών τών καλουμένων 
βραστών έκπεσ($ντας τους λίθους εις τήν έπιφάνειαν συνο- 
λισθείν εις τα κοίλα τών χωρίων. Ποσειδώνιος δέ λίμνην 
ούσαν παγήναι μετά κλυδασμου, και δια τούτο ε^ς πλείο- 
νας μερισθήναι λίθους, καθάπερ τους ποταμίους κάχληκας 
και τάς ψήφους τάς αιγιαλίτιδας, οΐί.οίους^ δέ και λείους 
και ισομεγέθεις [προς] τη δμοιότητι • καΐ τήν αιτίαν 
άποδεδώκασιν αμφότεροι ^. Πιθανός μέν ουν ό παρ' άμφοΐν 
λ($γος • ανάγκη γαρ τους ούτω συνεστώτας λίθους ου καθ' 
εαυτούς ή έξ υγρού παγέντας μεταβαλειν, [ή] έκ πετρών 
μεγάλων ρήγματα συνεχή λαβουσών άποκριθήναι. (Cas., 
ρ. 183.) Το μέντοι δυσαπολόγητον Αισχύλος καταμαθών 
ή παρ' άλλου λαβών* εις μυθον έξετ^πισε. Φησι γουν 
Προμηθεύς παρ' αύτφ καθηγούμενος ΉρακλεΪ τών οδών 
τών άπο Καυκάσου προς τάς 'Εσπερίδας^ • 



1. Vulg. χατακλδσθαι, COnj. de Gasaub. καταχυλίεσθαι. — Καταφλασθαι 
est de Meineke 

1. Vulg. ομοίως, Gasaub. ομοίους que donnent les mss. Par. 1397 et 
Medic. 28, 5. 

3. « Texte altéré : » Gasaubon propose κα\ οΰτω τήν αΙτίαν; Millier: 

ομοίους τι καΐ λείους καΐ Ισομεγέθεις. Κα\ της ομοιότητας ΐίτι τήν αΙτίαν 

άποδεδώκασιν αμφότεροι. 

4. Édit. anc. παραλαβών. « Melius scripti λαβών; » Gasaub. 

5. Gf. Pomp. Mêla. II, ν : Alioquin littus ignobile est, lapideum, 
ut vocant; in que Herculem contra Albiona et Bergion, Neptuni 
libères, dimicantem quum tela defecissent, ab invocato Jove ad- 
jutum imbre lapidum ferunt. Gredas pluisse, adeo multi passim et 
late jacent. — Gf. aussi Ttetzès, Chil. Il, 341, Schol. Lycophr. 648. 



STRABON, L. IV. EPiVIRONS DE MASSALIE; LA CRAU. 85 

mares salées, des dépôts de sel. Toute cette plaine et 
le pays au-dessus sont exposés aux vents; mais celui 
qui y rè^ne surtout est la bise noire qui y déchaîne 
son souffle violent et glacial. On dit même qu'elle 
entraîne et roule une partie des pierres , qu'elle jette 
les hommes à bas de leurs chariots et que la force du 
vent les dépouille de leurs armes et de leurs vête- 
ments. Aristote dit que ces pierres, arrachées par 
quelques-uns de ces tremblements de terre appelés 
brastes, ont été rejetées à la surface et ont roulé dans 
les creux de ces terrains. Selon Posidonios, il y avait 
un lac qui , par suite d'une fluctuation violente , s'est 
desséché; les pierres du fond ont été ainsi brisées en 
plusieurs morceaux qui, comme les cailloux des fleuves 
et les galets des rivages, sont semblables, polis, et, 
outre leur ressemblance, d'égale grosseur'. Les deux 
savants ont donné l'explication de tous ces détails; 
elle est plausible chez l'un comme chez l'autre; car 
il faut bien que des pierres ainsi constituées, non pas 
par elles-mêmes , aient changé de nature et passé du 
liquide au solide, ou bien qu'elles se soient détachées 
de grands rochers qui subirent des cassements con- 
tinus. Toutefois Eschyle, qui avait observé cette parti- 
cularité, ou qui l'avait apprise de quelque autre, la 
trouvant difficile à expliquer, la relégua dans le 
domaine de la fable. Voici ce que chez lui Prométhée 
dit à Héraclès en traçant au héros sa route du Caucase 
aux Hespérides : 



1. D'après la conj. de Muller, v. n. 3 ci-contre : « semblables, 
polis, et d'égale grosseur. Les deux savants ont expliqué aussi la 
cause do cette ressemblance. » 



86 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

Ήξεις 8ϊ Λιγυων εΙς ατάρβητον στρατόν, 
*ένθ' ου μάχης, σάφ' οίδα, κα\ θοϋρός περ ών, 
μέμψεΐ • πέπρωται γάρ σε και βέλη λιπείν 
ένταΟΘ' • έλέσΟαι δ' ο\ί τιν' εκ γαίας λίθον 
^ξεις, επε\ πας χώρος εστί μαλθακός. 
Ίδών δ' άμηχανοΰντά σε Ζευς οίκτερεί, 
νεφέλην δ' ύποσχών* νιφάδι γογγύλων πέτρων 
ύπόσκιον θήσει χθόν', οΐς έπειτα συ 
βολών διώσει* ραδίως Λίγυν στρατδν. 

"Ωσπερ ου κρεΐττον δν, φησίν ό Ποσειδώνιος, εις αυτούς 
τους Λίγυας έ[Λβαλειν τους λίθους και καταχώσαι πάντας 
ή τοσούτων δε(ί[Λενον ποιήσαι λίθων τόν Ήρακλέα. Το 
[χέν οΰν τοσούτων άναγκαϊον ην, εϊπερ καΐ προς ό'χλον 
παιχπληθή • ώστε ταύτη γε τΐίθανώτερος δ |Λυθογράφος του 
άνασκευάζοντος τον [χυθον. Άλλα και τα άλλα, πεπρώσθαι 
φήσας δ ποιητής, ουκ έ^ [Λέ[Λφεσθαι φιλαιτίως • και γαρ 
εν τοις περί της προνοίας και της εί[χαρ[Λένης λόγοις εύροι 
τις αν πολλά τοιαύτα των ανθρωπίνων και των φύσει γινο- 
μένων, ώστ' έπ' αυτών φάναι πολύ κρεΐττον είναι τ<ίδε ή 
τ($δε γενέσθαι, οίον εύθ[Λβρον είναι τήν Αϊγυπτον, άλλα ρ,ή 
την Αίθιοπίαν ποτίζειν τήν γήν • και τον Πάριν &1ς 
2πάρτην πλέοντα ναυαγίω περιπεσεϊν, άλλα μή τήν 
Έλένην άρπάσαντα δίκας τΐσαι τοις άδικηθεισιν ύστερον, 
ήνίκα τοσούτον άπείργαστο^ φθ^ρον 'Ελλήνων και βαρβά- 
ρων • δ'περ Ευριπίδης άνήνεγκεν εις τον Δία • 

Ζευς γαρ καχ^ν μέν ΤρωσΙ, πήμυχ δ' Ελλάδι 
θέλων γενέσθαι, ταυτ' έβούλευσεν πατήρ. 

8. Περί δέ των του ΐ*οδανου στομάτων Πολύβιος μεν 
έπιτιμςι Τιμαίω φήσας είναι μή πεντάστομον, άλλα δίστο- 



1. Gonj. de Gasaubon υπερσχών, adoptée par Goray. 

2. MSS. δηώσει, OU δηώσεις. Aid. édit. id.; CODJ. de Saumaise, διώξεις. 

3. Gonj. de Tyrwhitt, adoptée par Cor. et Meineke. — Millier et 

anc. édit. άπειργάσατο. 



STRABON, L. IV. LA CRAU, LES BOUCHES DU RHÔNE. 87 

Tu trouveras sur ton chemin l'intrépide armée des Ligyes, 

et, je le sais, si brave que tu sois, tu verras là des combattants 

sans reproche; c'est le destin que les traits te feront défaut 

en cet endroit; quant à prendre des pierres sur le sol, 

impossible, car tout ce terrain est mou. 

Te voyant dans l'embarras, Zeus aura pitié de toi : 

étendant sous (le ciel) une nuée, d'une grêle de cailloux ronds 

il couvrira la terre, et toi, de ces armes 

frappant (tes ennemis) tu disperseras facilement l'armée Ligye. 

Gomme s'il n'eût pas mieux valu, dit Posidonios, jeter 
ces pierres sur les Ligyes eux-mêmes et les en écraser 
tous, que de représenter Héraclès ayant besoin de tant 
de pierres (contre ses ennemis). Mais en vérité il lui 
en fallait bien autant, puisqu'il avait contre lui une 
foule innombrable ; en sorte que sur ce point le mytho- 
graphe mérite plus de créance que celui qui réfute son 
mythe (sa fable). Pour le reste, le poète ayant allégué 
un arrêt du destin, il ne prête pas davantage aux 
chicanes de la critique ; et en effet, qu'on raisonne sur 
la providence et sur le destin, on trouvera à propos 
des choses humaines et des phénomènes naturels bien 
des occasions semblables d'affirmer qu'il valait mieux 
que ceci fût et non pas cela; par exemple, que 
l'iEgypte eût des pluies abondantes au lieu d'être 
abreuvée par l'Ethiopie; que Paris, voguant vers 
Sparte, se perdit dans un naufrage, au lieu d'enlever 
Hélène et d'être trop tard puni de son crime par ceux 
qu'il avait offensés, après avoir causé la destruction 
de tant d'hommes , Hellènes et Barbares ; ce qu'Eu- 
ripide a rapporté à Zeus : 

Ce malheur pour les Troyens, ces souffrances pour l'Hellade, Zeus, 
voulant les leur infliger, en avait ainsi décidé. 

8. Au sujet des bouches du Rhodan, Polybe censure 
Timée et prétend que ce fleuve n'a pas cinq bouches, 



88 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

μον • Άρτεμιίδωρος δέ τρ(στο[Λον λέγει. Μάριος δέ ύστερον 
όρων τυφλ6στο(Αον γιν(ί[χενον εκ της προσχώσεως^ καΐ 
δυσε{σβολον, καινήν έτε[Αε διώρυχα, καΐ ταύτη δεξά[/.ενος 
το πλέον του ποταμού, Μασσαλιώταις έ'δωκεν άριστεϊον 
κατά τον προς "Αμβρωνας και Τωυγενούς πόλε[Λον • εξ ο5 
πλουτον ήνέγκαντο πολύν, τέλη πραττό[Λενοι τους άνα- 
πλέοντας και τους καταγο[Λένους • δμως ούν ετι [χένει 
δυσείσπλοα διά τε τήν λαβρότητα και τήν πρόσχωσιν και 
τήν ταπεινότητα της χώρας, (Cas., ρ. 184.) ώττε μη 
καθορασθαι μηδ' εγγύς εν ταϊς δυσαερίαις. Διόπερ οι Μασ- 
σαλιώται πύργους άνέστησαν σημεία, έξοικειούμενοι πάντα 
τρόπον τήν χώραν • και δή και της Έφεσίας 'Αρτέμιδος 
κάνταυθα ίδρύσαντο ιερόν, χωρίον άπολαβόντες ο ποιεί 
νήσον τ^ι στόματα του ποταμού. Ύπέρκειται δέ των εκβο- 
λών του Ροδανου λιμνοθάλαττα, καλουσι δέ 2τομαλ{μνην, 
οστρακιά δ' έχει πάμπολλα και άλλως εύοψει. Ταύτην δ* 
έ'νιοι συγκατηρίθμησαν τοις στόμασι του Ροδανου, και μά- 
λιστα οι φήσαντες έπτάστομον αυτόν, ούτε τοΰτ' ευ λέγον- 
τες ούτ' εκείνο • ορός γάρ έστι μεταξύ το διεϊργον άπο 
του ποταμού τήν λίμνην. Ή μέν ούν άπο της Πυρήνης 
έπι Μασσαλίαν παραλία τοιαύτη και τοσαύτη τις. 



9, Ή δ' έπΙ τόν Όυαρον ποταμον και τους ταύτη 
Λίγυας τάς τε των Μασσαλιωτών έ'χει πόλεις Ταυροέντιον 



1. Mtiller, προχώσεως. 



STRABON, L. IV. LES BOUCHES DU RHÔNE. 89 

mais deux : Artémidore dit qu'il en a trois. Plus tard 
Marius, voyant les bouches du fleuve s'aveugler par 
suite des attérissements , et l'entrée en devenir diffi- 
cile, creusa un nouveau canal qui reçut la plus grande 
partie des eaux du Rhodan, et le concéda aux Massa- 
liotes comme prix de leur valeur dans la guerre 
contre les Ambrons et les Toygénes. Ce fut pour eux 
une source de grandes richesses, produites par les 
droits qu'ils font payer à ceux qui remontent ou 
descendent le fleuve. Toutefois la navigation reste 
difficile, à cause de la rapidité du courant, des atté- 
rissements et du peu d'élévation du sol qu'on n'aper- 
çoit pas, même de près, par les temps brumeux. 
Aussi des tours servant de signaux y ont- elles été 
élevées par les Massahotes, qui se sont ainsi de toute 
manière approprié le pays. En outre, ils ont bâti un 
temple d'Artémis Éphésienne, dans le même endroit, 
où ils ont choisi pour emplacement une île formée 
par les bouches du fleuve. Au-dessus des embouchures 
du Rhodan se trouve un étang marin, qu'on appelle 
Stomalimnè, qui fournit en grande quantité des huîtres 
et d'autres mets excellents. Quelques-uns ont compté 
cet étang parmi les bouches du Rhodan ; ce sont ceux- 
là surtout qui affirment que le fleuve a sept bouches, 
mais ils se trompent en ceci comme en cela ; car il y 
a une montagne qui sépare le fleuve de l'étang. Voilà 
quelle est la nature et quelle est l'étendue de la côte 
depuis la Pyrènè jusqu'à Massalie. 

9. Celle qui s'étend vers le fleuve du Var et vers 
les Ligyes, qui l'avoisinent, présente les villes massa- 



90 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

καΐ Όλβίαν και Άντίπολιν και Νίκαιαν και το ναύσταθμον 
το Καίσαρος του Σεβαστού, δ καλουσι Φόρον Ίούλιον. 
"ίδρυται δε τούτο (/,εταξύ της 'Ολβίας και της Άντιπ($- 
λεως, διέχον Μασσαλίας εις έξακοσίους σταδίους. Ό δέ 
Όυαρος μέσος έστι της Άντιπόλεως και Νικαίας, της μεν 
δσον είκοσι, της δέ έξήκοντα σταδίους διέχων • ώσθ' ή 
Νίκαια της 'Ιταλίας γίνεται κατά τον νυν άποδεδειγμένον 
δρον καίτιερ ούσα Μασσαλιωτών * έπετείχισαν γαρ τα 
κτίσματα ταύτα τοις ύπερκειμένοις βαρβάροις οι Μασσα- 
λιώται την γε θάλατταν έλευθέραν εχειν βουλ<$μενοι, της 
χώρας ύιτ' εκείνων κρατούμενης • ορεινή γάρ έστι καΐ 
έρυμνή, προς μέν τη Μασσαλία πλάτος τι μέτριον κατα- 
λείπουσα των επιπέδων χωρίων, προϊόντι δέ έπι τήν εω 
παντάπασιν άποθλίβουσα προς τήν θάλατταν και μόλις 
αυτήν πορεύσιμον έώσα τήν δδόν. Κατέχουσι δέ τα μέν 
πρώτα 2άλυες, τα δέ τελευταία προς τήν Ίταλίαν συνάπ- 
τοντες Λίγυες, περί ών λεχθήσεται μετά ταύτα. Νυνι δέ 
τοσούτον προσθετέον δ'τι της μέν Άντιπόλεως εν τοις της 
Ναρβωνίτιδος μέρεσι κειμένης, της δέ Νικαίας έν τοις της 
Ιταλίας, ή μέν Νίκαια ύπο τοις Μασσαλιώταις μένει καΐ 
της επαρχίας εστίν, ή δ' Άντίπολις των Ίταλιωτίδων 
εξετάζεται , κριθείσα προς τους Μασσαλιώτας και έλευθε- 
ρωθεϊσα των παρ' εκείνων προσταγμάτων. 



STRABON, L. IV. ENVIRONS DE MASSALIE; LA CÔTE. 91 

liotes de Tauroentium ' , d'Olbie*, d'Antipolis^ et de 
Nicée% avec la station navale créée par César- Auguste 
et appelée le For Jules ^ Cette station est située entre 
Olbie et Antipolis, à six cents stades de Massalie. Le 
Var est dans l'intervalle qui sépare Antipolis et Nicée, 
mais environ à vingt stades de l'une et à soixante de 
l'autre, de sorte que d'après les limites aujourd'hui 
officielles, Nicée se trouve être en Italie, bien qu'ap- 
partenant aux Massaliotes. Ces villes, en effet, ont été 
bâties, pour arrêter les Barbares du haut pays, par les 
Massaliotes qui voulaient au moins avoir la mer libre, 
si ces Barbares étaient les maîtres de la terre. Dans 
cette région, tout est montagnes et pentes abruptes : 
pourtant tout près de Massalie, il s'en dégage une 
plaine d'une largeur raisonnable; mais en avançant 
vers l'est, la montagne la resserre du côté de la mer 
et y laisse à peine assez d'espace pour une route pra- 
ticable. Les abords en sont occupés par les Salyes, et 
à l'endroit où elle finit, habitent les Ligyes dont le 
territoire est contigu à l'Italie, et dont il sera parlé dans 
la suite. Seulement il faut ajouter ceci dès à présent : 
bien qu' Antipolis soit dans les limites de la Narbonitide 
et Nicée dans celles de l'Italie, la dernière demeure 
soumise aux Massaliotes et fait partie de la province , 
et l'autre est rangée parmi les villes italiennes, en 
vertu d'un arrêt rendu contre les Massaliotes, lequel 
l'a affranchie de leur domination. 



1. La Giotat ou la Seyne, ou plutôt Taurenti, petite localité qui 
est dans les environs. — 2. Bières. 

3. Antibes. 

4. Nice. 

5. Fréjus. 



921 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

10. Πρόκεινται δέ των στενών τούτων άπο Μασσαλίας 

άρξα(Λένοις αΐ 2τοιχάδες νήσοι, τρεις [j.èv άξΐ($λογοι, δύο 
δε [χικραί • γεωργουσι δ' αύτας Μασσαλιώται. Το δέ 
παλαιον καΐ φρουραν ειχον ίδρυ^λένην αυτόθι προς τάς των 
ληστηρίων εφόδους, εύπορουντες' και λΐ[χένων. (Cas., 
ρ. 185.) Μετά δέ τας 2τοιχάδας ή Πλανασία καΐ Λήρων 
εχουσαι κατοικίας. Έν δέ τή Λήρωνι και ήρωόν έστι το του 
Λήρωνος • κείται δ' αυτή τζρο της Άντιπόλεως. "Αλλα δ' 
έστι νησίδια ουκ άξια μι,νη[Αης, τα (χέν προ της Μασσαλίας 
αύτης, τα δέ προ της άλλης της λεχθείσης ηόνος. Των δέ 
λιμένων ό [ΐ,έν κατά τον ναύσταθ(Λθν αξιόλογος καΐ ό των 
Μασσαλιωτών, οι δ' άλλοι [χέτριοι * τούτων δ' έστι και ό 
Όξύβιος καλού[Λενος λΐ[Λήν, έπώνυ(Λος των Όξυβίων 
Λιγύων. Περί [χέν της παραλίας ταύτα λέγο[Λεν. 



1 1 . Τήν δ' υπερκειμένην αυτής χώραν ριάλιστα γεω- 
γραφεΐ τά τε ορη τα περικείρ,ενα και οι ποταρ.οί, διαφε- 
ρόντως δέ δ Ροδανος {/.έγιστός τε ών και πλείστον άνά- 
πλουν έ'χων, έκ πολλών πληρούμενος ρευ[Λάτων • λεκτέον 
ούν εφεξής περί τούτων. Άπο Μασσαλίας τοίνυν άρξα(Λέ- 
νοις και προϊουσιν έπΙ τήν (χεταξύ χώραν των τε "Αλπεων 
καΐ του Ροδανου (χέχρι [λέν του Δρουεντία ποταριου 2άλυες 
οίκουσιν έπΙ πεντακοσίους σταδίους • πορθ[Λείω δέ διαβασιν 
εις Καβαλλίωνα πόλιν ή εφεξής χώρα πάσα Καουάρων* 
έστι [λέχρι των του "Ισαρος συ[Λβολών προς τον Ροδανόν • 
ενταύθα δέ καΐ το Κέμμιενον συνάπτει πως τω Ροδανώ - 
μήκος τ6 μέχρι δευρο άπό του Δρουεντία σταδίων έστιν 



1. Grosk. εΰποροΟσαι OU εΰποροΟσι δέ. 

2. Mss. Κουάρων. 



STRABON, L. IV. LA CÔTE DE MASSALIE ; LES ILES. 93 

10. Devant ces passages étroits s'étendent, à partir 
de Massalie, les îles Stœchades\ trois assez considé- 
rables et deux petites : les Massaliotes les cultivent. 
Anciennement même ils y entretenaient une garnison 
pour repousser les agressions des pirates ; ils y avaient 
nombre de bons ports. Après les Stœchades viennent 
Planasie^ et Lèron^, avec des habitations. Dans l'île 
de Lèron, il y a même un héroon, celui du héros 
Lèron. Elle est située devant Antipolis. Il y a encore 
d'autres petites îles, qui ne méritent pas une mention : 
elles sont les unes en face de Massalie même, les 
autres devant quelque autre point de la côte ci-dessus 
décrite. Quant aux ports, celui de la station navale est 
considérable ; celui des Massaliotes aussi ; les autres sont 
de moyenne grandeur : parmi ces derniers se trouve 
celui qu'on appelle Port Oxybius% du nom des Ligyes 
Oxybies. Voilà ce que nous disons de cette côte. 

1 1 . Quant à la contrée qui s'étend au-dessus , ce 
qui détermine surtout son caractère géographique, ce 
sont les montagnes qui l'environnent et ses fleuves, 
principalement le Rhodan, le plus grand de tous, celui 
qu'on remonte le plus haut, comme étant grossi par 
une multitude de cours d'eau ; il faut donc traiter ce 
sujet avec méthode. A partir de Massalie, si l'on 
avance dans le pays compris entre les Alpes et le 
Rhodan jusqu'au* fleuve Druentias^, on trouve les 
Salyes qui occupent un territoire de cinq cents stades. 
Le bac vous passe à Cavallion^, et tout le pays qui suit 
est celui des Gavares jusqu'à la rencontre de l'Isar' et 



1. Les îles d'Hières. — 2. Pianosa. — 3. Ile Sainte-Marguerite. — 
4. Cannes (?). — 5. La Durance, — 6. Gavaillon. — 7. L'Isère. 



94 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

επτακοσίων. ΟΙ [λεν ούν 2άλυες* εν αύτοίς τά τε πεδία 
και τα ύπερκεί[Λενα ορη κατοικοϋσι, των δε Καουάρων 
υπέρκεινται Όυοκ^ντιοί τε και Τρικόριοι καΐ Ίκίίνιοι^ και 
Μέδουλλοι^. Μεταξύ δέ του Δρουεντία και του "Ισαρος και 
άλλοι ποτα(χοι ρέουσιν άπο των "Αλπεων έπι τον Ροδανόν, 
δύο [λέν οι περιρρέοντες π6λιν Καουάρων^ κοινω ρείθρί») 
συμιβάλλοντες εις τον Ροδαν^ν, τρίτος δέ 2ούλγας δ κατά 
Ούνδαλον ^ π($λιν [χισγ6(Λενος τω Ροδανω , οπού Γναιος 
Άην6βαρβος (χεγάλη [^.άχη πολλάς έτρέψατο Κελτών 
[Λυριάδας. Εισι δέ έν τω [χεταξύ πόλεις και Αύενιών και 
Άραυσίων καΐ Άερία, τω οντι (φησιν Άρτε[Λίδωρος) 
άερία δια το εφ' ύψους ίδρυσθαι μεγάλου. Ή [άν ούν 
άλλη πασά έστι πεδιάς και ιΰ^οτος, ή δ' εκ της Άερίας 
εις τήν Λουερίωνα® υπερθέσεις έχει στενάς και ύλώδεις. 
Καθ' δ δέ συμιπίπτουσιν δ "Ισαρ ποτα[Λδς και δ Ροδανός 
και το Κέριμενον ορός, Κόιντος Φάβιος Μάξιμος Αιμιλια- 
νός ούχ δΤ,αις τρισι μυριάσιν είκοσι μυριάδας Κελτών 
'κατέκοψε, και έστησε τρ($παιον αυτόθι λευκού λίθου και 
νεώς δύο, τον μέν "Αρεως, τ6ν δ' 'Ηρακλέους. Άπο δέ του 



1. Groskurd pense que géographiquement cette situation ne peut 
être celle des Salyes, mais celle des Cavares; il propose donc de 
lire : 01 μέν οίν Καουαροι. Millier croit à une altération plus profonde 
du texte, et suppose que Strabon avait pu écrire : Oi μέν οδν 
[Καουαροι συν] Σεγοουελαυνοϊς τά τε πεδία, κ. τ. λ. 

2. Mss. Σςχόνιοι; en pensant aux Uzeni, voisins des Medulli (Bourg 
d'Oisans, selon D'Anville), Plin. III, xxiv, 136, Millier se demande 
s'il ne faudrait pas lire Οίκένιοι ou bien Ουκένιοι. 

3. Mss. Μέδουλοι, anc. édit. Πέδυλοι. 

4. Après Καουάρων, on lit dans quelques mss. χα\ Όυάρων; l'un 
des deux a paru inutile. Scaliger, conservant les deux mots, y 
voyait les noms de deux rivières. Gasaubon proposait de lire 
πδλιν Καουάρων Λουερίωνα. V. la longue note de Millier. 

5. Vindalum dans l'Epitome de Tite-Live, 61, et dans Orose, V, 13. 

6. Mss. Δουρίωνα, nous adoptons la correction proposée par Gasau- 
bon, qui voit ici le mont Luéron ou Lubéron. V. la note de Millier. 
Mannert et, d'après lui, Kramer etMeineke voulaient lire Αυενιώνα. 



STRABON, L. IV. BASSIN DU RHONE ; PEUPLES, VILLES. 95 

du Rhodan. Là le Cemméne se rattache en quelque 
sorte au Rhodan. Du Druentias jusqu'à cet endroit la 
distance est de sept cents stades. Les Salyes donc, 
dans leurs limites, occupent les plaines et les mon- 
tagnes au-dessus. Les Cavares, au contraire, ont au- 
dessus d'eux les Voconces, les Tricories, les Iconies 
et les Médulles. Entre le Druentias et l'Isar, il y a 
d'autres fleuves qui descendent des Alpes dans le 
Rhodan ; deux baignent la ville des Cavares et, réunis 
en un seul cours d'eau , se jettent dans le Rhodan ; le 
troisième, le Sulgas\ qui se mêle au Rhodan près de 
la ville d'Undale^ à l'endroit où, dans une grande 
bataille, Gn. Aénobarbus mit en déroute plusieurs 
myriades de Celtes. — Dans ce même espace (entre 
les deux fleuves), il y a plusieurs villes, Avénion, 
Arausion et Aérie , bien aérienne de fait , dit Artémi- 
dore, vu sa situation à une grande hauteur. Tout le 
pays est en plaines et en pâturages, mais d' Aérie ^ à 
Luérion* il présente des cols étroits et boisés. A l'en- 
droit où se rencontrent l'Isar, le Rhodan et le mont 
Cemméne, Q. Fabius Maximus ^Emilianus, avec moins 
de trente mille hommes, tailla en pièces vingt myriades 
de Celtes : il dressa sur le lieu même un trophée en 
marbre blanc, et deux temples consacrés l'un à Ares 



1. La Sorgue. 

2. Védenne (d'Anville), Port de laTraille (Scaliger, Valois, Ménard). 

3. Château de Mornas sur le Rhône ou château de Lers vis-à-vis 
de Roquemaure, près d'Avignon. 

4. Lubéron. 



96 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

"Ισοφος εΙς Όυίενναν τήν των Άλλοβρίγων^ ΐλητρόπολιν 
κειμιένην έττΐ τω Ροδανω στάδιοέ εισι τριακόσιοι εΐ'κοσι. 
(Cas., ρ. 186.) Πλησίον δ' ύπέρκειται της Όυιέννης τ6 
Aou^^uw^, εφ' où συμριίσγουσιν άλλήλοις ο τε "Λραρ και 
δ Ροδανός • στάδιοι δ' εισιν έπ' αύτο ιχεζη μεν περί διακο- 
σίους δια της Άλλοβρίγων, άνάπλω δέ μικρω πλείους, 
Άλλόβριγες δέ [χυριάσι πολλαϊς πρότερον [χέν έστράτευον, 
νυν δέ γεωργουσι τα πεδία και τους αύλώνας τους εν ταΐς 
"Αλττεσι • και οί (χέν άλλοι κωμιηδον ζώσιν, οί δ' επιφανέσ- 
τατοι τήν Όυίενναν έχοντες, κώμην πρότερον ούσαν, 
ρ.ητρ6πολιν δ' ο^ιως του έθνους λεγο[Λένην, κατεσκευάκασι 
π($λιν • ιδρυται δ' έπι τφ Ροδανω. Φέρεται δ' άπα των 
"Αλπεων ο5τος πολύς και σφοδρί^ς, δς γε και δια λίρ,νης 
έξιών της Ληριέννης φανερον δείκνυσι το ρεΐθρον έπι πολ- 
λούς σταδίους. Κατελθών δέ εις τα πεδία της χώρας της 
Άλλοβρίγων και 2εγοσιανών^ συ[χβάλλει τφ "Αραρι κατά 
Αού-^^ουνοΊ πόλιν των 2εγοσιανών. Ρει δέ και ό "Αραρ εκ 
των "Αλπεων ορίζων 2ηκοανούς τε και Αέδούους^ και Λιγ- 
κασίους^, παραλαβών δ' ύστερον τον Δουβιν εκ των αυτών 
ορών φερ6ρ.ενον πλωτον, έπικρατήσας τώ ον(5(Λατι καΐ 
γενό[χενος εξ άριφοιν "Αραρ συpι.[i.ίσγει τω Ροδανω. Πάλιν 
δ' έπικρατήσας ô Ροδανος εις τήν Όυίενναν φέρεται. 
2υ|χβαίνει δή κατ' αρχάς (χέν τους τρεις ποτα{Λθύς φέρεσθαι 
πράς άρκτον, ε?τα προς δύσιν • εις εν δ' ήδη συμπεσόν^ 
ρεΐθρον πάλιν άλλην καμι,πήν λαβον νότιον φέρεται το 



1. Mss. et édit. Άλλοβρδγων; mais partout ailleurs on trouve 
Άλλόβρογες. V. infr. Etienne de B. V. Άλλόβρυγες. 

2. Var. Σεγγοσιανών, Σεγγοσάβων, Σεγγοσιαύων, etc. 

3. Mss. Αίδουίους. 

4. Coray apr. D. Bouq., Αίγγονας. — Millier pense qu'il faudrait 
lire Ουαδικασίους OU peut-être Οΰαδιγκασίους. 

5. Correct, de Xyl. ; mss. συμπεσών, Siebenk. συμπεσόντες. Cor. 
συμπεσόντων. 



STRABON, L. IV. BASSIN DU RHÔPiE ; PEUPLES, VILLES. 97 

(Mars), l'autre à Héraclès (Hercule). — De l'Isar à 
Vienne, métropole des AUobriges, située sur leRhodan, 
il y a trois cent vingt stades. Dans le voisinage et au- 
dessus de Vienne se trouve Lugdunum^ à l'endroit où 
se mêlent le Rhodan et l'Arar*. Jusque-là, à pied, à 
travers le pays des AUobriges, il y a environ deux cents 
stades ; en remontant le fleuve, il y a un peu plus. Les 
AUobriges autrefois mettaient en campagne plusieurs 
myriades de combattants, aujourd'hui ils cultivent, 
avec leurs plaines, les vallons des Alpes. Généralement 
ils vivent dans des bourgades éparses; cependant les 
plus notables habitent Vienne, simple bourgade aussi 
d'abord , bien qu'elle fût qualifiée de métropole de la 
nation, et ils en ont fait une ville. Elle est située sur 
le Rhodan. — Ce fleuve sort des Alpes déjà si gros et 
si fort que, tandis qu'il traverse le lac Lèmennè% on 
voit bien distinctement ses eaux sur un espace de 
plusieurs stades. Descendant dans le pays des AUo- 
briges et des Ségosians, il rencontre l'Arar à Lugdu- 
num, ville des Ségosians. L'Arar, qui vient aussi des 
Alpes, sert de limite aux Séquanes, aux iEdues et aux 
Lincasies. Ayant reçu ensuite le Dubis^ qui descend 
des mêmes montagnes, et qui est navigable, son nom 
domine ; les deux fleuves réunis sont toujours l'Arar 
qui se mêle avec le Rhodan. Mais à son tour c'est le 
Rhodan qui domine et qui court sur Vienne. Il arrive 
ainsi que les trois fleuves en commençant se portent 
vers l'Ourse (le Nord), puis vers le couchant, qu'enfin 



1. Lyon. 

2. La Saône. 

3. Le Léman. 

4. Le Ooubs. 

I 



98 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

^ευ(Λα [χέχρι των εκβολών , δεξάμιενον• καΐ τους άλλους 
παταμούς, κάκειθεν ήδη τήν λοιπήν ποιείται (λέχρι της 
θαλάττης ρύσιν. Ή (Λεν ουν (χεταξύ των "Αλπεων και του 
Ροδανου τοιαύτη τις. 



12. Τήν δ' έπι θάτερα [χέρη του ποτα[Αθυ Όυ($λκαι^ 
νέμονται τήν πλείστην, ους Άρηκο[χίσκους * προσαγο- 
ρεύουσι. Τούτων δ' έπίνειον ή Νάρβων λέγεται, δικαΐ($τε- 
ρον δ' αν και της άλλης Κελτικής λέγοιτο • τοαο\)τοΊ 
ύπερβέβληται τω πλήθει των χρω{Λένων τψ έ|Λπορίω. 01 
(jtiv ουν Όυ^λκαι^ γειτονεύουσι τω Ροδανω, τους 2άλυας 
έχοντες άντιπαρήκοντας αύτοις εν τή περαίςι καΐ τους 
Καουάρους^. 'Επικρατεί δέ το των Καουάρων^ ονομια, καΐ 
πάντας ούτως ήδη προσαγορεύουσι τους ταύτη βαρβάρους, 
ουδέ βαρβάρους ετι οντάς , άλλα (Λετακειμένους το πλέον 
ύς τον των Ρω[Ααίων τύπον και τή γλοίττη και τοις βίοις, 
τινάς δέ και τή πολιτεία. "Αλλα δ' εστίν άδοξα έθνη και 
(Λίκρά, παρακείμενα τοις Άρηκορ,ίσκοις μέχρι Πυρήνης. 
Μητρόπολις δέ των Άρηκομίσκων έστι Νέμαυσος, κατά 
μέν τον άλλ^τριον oyXo'^ και τον έμπορικον πολύ Νάρβω- 
νος λειπομένη, κατά δέ τον πολιτικον υπερβάλλουσα • 
υπηκόους γαρ έχει κώμας τέτταρας και είκοσι των ομο- 
εθνών ευανδρία διαφέρουσας, συντελούσας άς αυτήν, (Cas., 
ρ. 187.) ïyoyjuCL και το καλούμενον Λάτιον, ώστε τους 
άξιωθέντας αγορανομίας και ταμιείας εν Νεμαύσω Ρωμαίους 



1. Mss. Ούώλκαι. 

2. Medic. et Coray Άρηχομιχους, comme chez les écriv. latins, et 
comme plus bas. 

3. Var. des divers mss. Οδλκαι, Ουώλχαι. Cette dernière leçon est 
celle de toutes les édit. antérieures à Kramer. 

4. Var. Καθυάρους, Καθαρούς, Κατάρους. 

5. Plus. mss. entre autres le Medicëus, Καθυάρων. 



STRABON, L. IV. RIVE GAUCHE DU RHÔNE. 99 

i'unique cours d'eau formé par leur réunion, ayant 
fait un autre coude, dirige ses eaux vers le midi 
jusqu'à son embouchure, après avoir reçu plusieurs 
autres rivières, et de là sans dévier continue sa course 
jusqu'à la mer. — Telle est la contrée qui se trouve 
entre les Alpes et le Rhodan. 

12. De l'autre côté du fleuve la plus grande partie 
du pays est occupée par les Volces qu'on appelle 
Arècomisces. Narbon est, dit-on, leur port, il serait 
plus juste de dire qu'elle est aussi celui du reste 
de la Celtique, tant cette ville surpasse les autres par 
le nombre de ceux qui fréquentent son marché. — 
Les Volces sont voisins du Rhodan, et ils ont devant 
eux les Salyes qui s'étendent sur la rive opposée, et 
les Cavares. Le nom des Cavares y domine même, et 
déjà l'on appelle ainsi tous les Barbares de cette 
contrée ; je dis Barbares, ils ne le sont plus; ils se sont 
modelés sur les Romains presque en tout, langue, 
mœurs, vie publique même chez quelques-uns. 11 y a 
d'autres peuples petits et sans nom qui habitent à 
côté des Arècomisces jusqu'à la Pyrènè. La métro- 
pole des Arècomisces est Némause ' , qui pour 
l'affluence des étrangers et des marchands le cède à 
Narbon, mais l'emporte beaucoup sur elle comme 
centre politique . Elle tient en effet sous sa dépendance 
vingt-quatre bourgs, qui ont une population considé- 
rable, de même race, et qui payent leur part de contri- 
butions ; en outre , elle jouit du droit dit latin , et en 
conséquence ceux qui à Némause ont été honorés de 
l'édihté et de la questure, par ce fait deviennent 

1. Nîmes. 



1 00 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ύπάρχειν • δια δέ τούτο ουδ' υπό τοις προστάγ{χασι ' των έκ 
της Ρώ[/,ης στρατηγών έστι το έθνος τούτο, "ίδρυται δ' ή 
πόλις κατά τήν όδον τήν έκ της 'Ιβηρίας εις τήν Ίταλίαν, 
θέρους [λέν εύβατον ούσαν, χεΐ[Λώνος δέ και έαρος πηλώδη 
καΐ ποταμ.ίίκλυστον. Τινά μεν ούν των ρευρ,άτων πορθ- 
ρ,είοις ττεραται , τινά δέ γεφύραις ταΐς (λέν ξύλων πεποιη- 
μέναις, ταΐς δέ λίθων • ποιουσι δέ τάς έκ των υδάτων 
δυσκολίας οι χεί^χαρροι και ρΐ-έχρι του θέρους έ'σθ' δ'τε έκ 
των "Αλπεων καταφερό^Λενοι (χετα τήν άπ(^τηξιν των 
χιόνων. Της δ' δδοΰ της λεχθείσης ή μέν ευθύς έπι τάς 
"Αλπεις εστί, καθάπερ ειπομεν, ή σύντο|χος δια O\jOY.oy- 
τίων* • ή δέ δια της παραλίας της Μασσαλκοτικής και 
της Λιγυστικής (Λακροτέρα {χέν, τάς δ' υπερθέσεις τάς είς 
τήν Ίταλίαν ευ[Λαρεστέρας ίγιι, ταπεινού [χένων ενταύθα 
ήδη των ορών. Διέχει δ' ή Νέμι,αυσος του |χέν Ροδανου 
περί εκατόν σταδίους, καθ' δ έν τη περαία πολίχνιον έ'στι 
Ταρούσκων^, της δέ Νάρβωνος έπτακοσίους είκοσι. Προς 
δέ το Κέ(Λ(χενον ορός συνάπτοντες, έπιλαρ,βάνοντες δέ καΐ 
τα νίίτιον πλευρον αύτου ρ-έχρι τών ακρωτηρίων οίκουσι 
των τε Όυολκών οι Τεκτ(ίσαγες* καλού[Λενοι και άλλοι 
τινές. Περί (χέν ούν τών άλλων έρου(χεν ύστερον. 



13. Οι δέ Τεκτ($σαγες καλού[Λενοι τή Πυρήνη πλησιά- 
ζουσιν, εφάπτονται δέ [Λίκρά και του προσαρκτίου πλευρού 
τών Κερ,μιένων, πολύχρυσων τε νέμιονται γήν. Έοίκασι δέ 
καΐ δυναστευσαί ποτέ και εύανδρήσαι τοσούτον ώστε στά- 
σεως έμπεσούσης έξελάσαι πολύ πλήθος έξ εαυτών έκ της 



1. Plus. mss. πράγμασι. 

2. Les mss. Ούχόντων, 

3. Édit. antér. à Kram. Ταρράσχων. 

4. Gomp. Etienne de B. s. v. Τεχτόσαξ. 



STRÂBON, L. IV. NARBONITIDE, NÉMAUSE. 101 

Romains. Pour la même raison cette population n'est 
pas soumise aux ordres des préfets envoyés de Rome. 
— La ville est située sur la route même qui va 
d'Ibèrie en Italie, route facile en été, mais, en hiver 
et au printemps, fangeuse et inondée par les rivières. 
On passe bien quelques-uns de ces cours d'eau à l'aide 
de bacs, d'autres sur des ponts de bois ou de pierre ; 
mais les difficultés résultant des eaux viennent des 
torrents qu'on voit parfois jusqu'à la saison de l'été 
descendre des Alpes après la fonte des neiges. La 
route dont nous parlons a deux branches, l'une qui 
mène directement aux Alpes, comme nous l'avons dit, 
c'est la route abrégée; elle traverse le pays des 
Voconces; l'autre, qui suit la côte massaliote et 
ligystique, est plus longue, mais elle offre, pour 
pénétrer en Italie, des cols plus faciles, parce qu'à 
partir de là les montagnes s'abaissent. — De Némause 
au Rhodan la distance est d'environ cent stades, à 
la prendre de la petite ville de Taruscon , sur la rive 
opposée, à sept cent vingt stades de Narbon. — Limi- 
trophes du Cemméne, occupant même tout le versant 
méridional de la montagne jusqu'à ses extrémités, se 
trouvent ceux de Volces qu'on appelle Tectosages, et 
avec eux quelques autres peuples dont nous parlerons 
ci-après. 

13. Ceux qu'on appelle Tectosages sont voisins de 
la Pyrènè ; ils atteignent même sur quelques points le 
versant septentrional des Cemménes; la terre qu'ils 
habitent est riche en or. Ils semblent avoir eu autre- 
fois, avec une grande puissance, une population mâle 
assez considérable pour pouvoir, à la suite d'une 
sédition, expulser du pays une multitude de ses habi- 



1 02 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

οικείας • κοινωνήσαι δέ τούτοις και άλλους εξ άλλων 
εθνών • τούτων δ' ε?ναι και τους κατασχ($ντας την Φρυγίαν 
τήν δμιορον τη Καππαδοκία και τοις Παφλαγόσι^ • τούτου 
μϊν ούν εχο[Αεν τεκ[/,ήριον τους ετι και νυν λεγομ,ένους 
Τεκτ($σαγας, Τριών γαρ όντων εθνών, εν έξ αυτών το περί 
"Αγκυραν πόλιν Τεκτοσάγων λέγεται, τα δέ λοιπά δύο 
έστι Τρ6κ|Λ0ΐ και Τολιστοβώγιοι ^ • τούτους δ' δτι {χέν έκ 
της Κελτικής άπωκίσθησαν [χηνύει το προς τους Τεκτ($- 
σαγας σύ{χφυλον, έξ ών δέ χωρίων ώρ[/.ήθησαν ούκ έ'χο[Λεν 
φράζειν • ού γαρ παρειλήφα[Λεν οικοΰντάς τινας νυνι 
Τρ($κ|χους ή Τολιστοβωγίους [ούτ'] έκτος τών "Αλπεων 
otk' έν αύταίς οΰτ' εντός • είκος δ' έκλελοιπέναι δια τάς 
αθρόας άπαναστάσεις , καθάπερ και έπ' άλλων συμβαίνει 
πλειόνων • έπει και τον άλλον ^ Βρέννον τον έπελθόντα 
έπι Δελφούς Πραυσον τινές φασιν • ουδέ τους Πραύσους δ' 
£χο[Λεν ειπείν δ'που γης ωκησαν πρότερον. (Cas., ρ. 188.) 
Και τους Τεκτόσαγας δέ φασι [χετασχεΐν της έπι Δελφούς 
στρατείας, τους τε θησαυρούς τους ευρεθέντας παρ' αύτοις 
υπό Καιπίωνος του στρατηγού τών Ρωρ,αίων έν πόλει Το- 
λώσση τών εκείθεν χρη[Αάτων μιέρος ε?ναί φασι, προσθεΐναι 
δέ τους ανθρώπους και έκ τών ιδίων οίκων άνιερουντας και 
έΗιλασκο[χένους τον θεόν • προσαψάρ,ενον δ' αυτών τον 
Καιπίωνα^, δια τούτο έν δυστυχή[Λασι καταστρέψαι τον 



1. ν. plus loin, Extr. du liv. XII, ch. v. 

2. Var. Ύου,ιστοβ^σγιοι, Τολιστοβόσγιοι, Med. — Τολιστοβόγιοι, les édit. 
depuis Xylander; quelques mss. donnent Τολιστοβώγιοι, leçon 
adoptée depuis Kramer. Gomp. Etienne de Byz. v. Τολιστόβιοι. 

3. Gonj. de Toup, τόν Γάλλον; conj. de Groskurd, τον Γαλλικόν. 

4. Sur le consul Gœpion et l'or Tolosate, V. Gicér. De nat. Deor. 
III, 30; Justin, XXXII, 3; A. Gell. III, 9; P. Gros. V, 15, etc. —Justin: 
Fuere autem argent! pondo centum decem millia; auri pondo 
quinquies decies centum millia. 



STRABON, L. IV. NARBONITIDE, TOLOSSE. 103 

tants. Dans cette foule se confondirent d'autres bannis 
de diverses nations : de ce nombre étaient ceux qui 
occupèrent la Phrygie limitrophe de la Gappadoce et 
de la Paphlagonie : ceux qu'on appelle encore 
aujourd'hui Tectosages nous en offrent la preuve. Il 
y a en effet, dans ce pays, trois peuples, et l'un 
d'eux, celui qui habite Ancyre^ et les environs de 
cette ville, est celui qu'on appelle Tectosages ; les deux 
autres sont les Trocmes et les Tolistobogies : ils ont 
émigré aussi de la Celtique, leur parenté avec les 
Tectosages le montre. Mais de quelles contrées sont- 
ils sortis? Nous ne le pouvons dire, car il n'y a point 
présentement, que nous sachions, de Trocmes ni de 
Tolistobogies parmi les nations qui habitent au delà , 
au milieu ou en deçà des Alpes. Il est probable qu'ils 
disparurent par suite de fréquentes migrations, comme 
il est arrivé pour plusieurs autres. Ainsi l'autre 
Brennus, celui qui attaqua Delphes, au dire de quel- 
ques auteurs, était un Prause ; eh bien , nous ne sau- 
rions dire où habitèrent autrefois les Prauses. On dit 
que les Tectosages faisaient partie de l'expédition 
contre Delphes, et que les trésors trouvés par le 
général romain Csepion chez eux, dans la ville de 
Tolosse^, étaient une partie des richesses qui prove- 
naient de ce pillage; on dit aussi que ces gens-là y 
avaient ajouté des offrandes tirées de leurs propres 
maisons, pour les consacrer au Dieu et apaiser sa 
colère. Cœpion, pour avoir mis la main sur ces trésors, 
aurait fini sa vie dans la misère , ayant été rejeté par 



1. Angora ou Engareh. 
ï. Toulouse. 



1 04 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

βίον, ώς ιιρόσυλον έκβληθέντα ύπο της πατρίδος, διαδό- 
χους δ' άπολίΤΐ6ντα παιδας, ας συνέβη καταπορνευθείσας, 
ώς είρηκε Τιρι,αγένης, αισχρώς άπολέσθαι'. Πιθανώτερος 
δ' έστιν ό Ποσειδωνίου λόγος • τα μίν γαρ ευρεθέντα έν 
τη Τολώσση χρή[Αατα μυρίων που και πεντακισχιλίων 
ταλάντων γενέσθαι φησί, τα μεν έν σηκοϊς άποκείμενα, τα 
δ' έν λίμναις ίεραΐς, ούδεμίαν κατασκευήν έχοντα, αλλ' 
άργον χρυσίον και άργυρον • το δ' έν Δελφοϊς ίερον κατ' 
εκείνους ήδη τους χρόνους ύπάρξαι κενόν των τοιούτων , , 
σεσυλημένον ύπο των Φωκέων κατά τον ίερον πόλεμον • 
εί δε καί τι έλείφθη, διανείμασθαι τζοΧΚούς • ουδέ σωθήναι 
δε αυτούς είκος εις τήν ' οίκείαν , άθλίως άπαλλάξαντας 
μετά τήν έκ Δελφών άποχώρησιν και σκεδασθέντας άλλους 
έπ' άλλα μέρη κατά διχοστασίαν. 'Αλλ', ώσπερ έκεΪνός 
τε ειρηκε και άλλοι πλείους, ή χώρα πολύχρυσος ούσα 
και δεισιδαιμο'νων ανθρώπων καί ου πολυτελών τοις βίοις 
πολλαχού * έ'σχε θησαυρούς • μάλιστα δ' αύτοις αΐ λίμναι 
τήν άσυλίαν παρεΐχον, εις ας καθίεσαν αργύρου ή και 
χρυσού βάρη. Οι γουν Ρωμαίοι κρατήσαντες τών τόπων 
άπέδοντο τάς λίμνας δημοσία και τών ώνησαμένων πολλοί 
μύλους εύρον σφυρήλατους αργυρούς. Έν δε τη Τολώσση 
και το ιερόν ην άγιον, τιμώμενον σφόδρα ύπο τών περιοί- 
κων, και τα χρήματα έπλεόνασε δια τούτο πολλών άνα- 
τιθέντων και μηδενός προσάπτεσθαι θαρρουντος^. 



1. ν. Justin, ibid. Justin (Trogue-Pompée) et Strabon semblent 
avoir puisé aux mêmes sources. 

2. Après πολλαχοο, on lit ordinairement της Κελτικής, qui est inutile 
et doit être supprimé. 

3. Sur les temples considérés comme lieux de dépôts pour les 
trésors des particuliers, v. Hérodien, i, p. 22, édit. fl. Estienne 1581, 
in-fol. — Il s'agit du temple de la Paix incendié sous le règne de 
Commode. 



STRÂBON, LIV. IV. NARBONITIDE ; OR TOLOSATE. 105 

sa patrie comme sacrilège et ayant laissé pour héri- 
tières des filles qui, à ce que rapporte Timagène, con- 
damnées à la prostitution, moururent dans la honte. 
La version de Posidonios est plus croyable : suivant 
lui, les richesses trouvées à Tolosse se montaient à 
quelque chose comme quinze mille talents, tant celles 
qui avaient été déposées dans les sanctuaires que celles 
qui avaient été jetées dans les lacs sacrés : c'étaient 
des matières qui n'avaient reçu aucune façon, de l'or 
et de l'argent bruts ; le temple de Delphes , en ces 
temps-là, était déjà dépourvu de pareils trésors, pour 
avoir été pillé par les Phocidiens pendant la guerre 
sacrée. S'il y était resté quelque chose, bien d'autres 
mains se l'étaient partagé. Il n'était pas probable que 
ces étrangers fussent rentrés sains et saufs dans leur 
pays, étant tombés, après leur retraite de Delphes, 
dans la misère, et s' étant dispersés, les uns d'un côté, 
les autres de l'autre, à cause de leurs dissensions. 
Mais, dit Posidonios et bien d'autres avec lui, comme 
la contrée est riche en or, que les habitants sont 
superstitieux et n'ont rien de somptueux dans leur 
genre de vie, il s'y était formé en maints endroits des 
trésors. Les lacs avaient été pour eux des lieux particu- 
lièrement sûrs où ils jetaient leur argent ou même leur 
or en lingots. Les Romains donc, s'étant rendus maîtres 
du pays, vendirent ces lacs comme parties du domaine 
de l'État, et plusieurs de ceux qui en avaient acheté 
y trouvèrent des masses d'argent battu , en forme de 
meules. A Tolosse, le temple était sacro-saint, profondé- 
ment vénéré des peuples d'alentour : de là les richesses 
qui s'y étaient accumulées, en raison du grand nombre 
des offrandes et de la crainte qui empêchait d'y toucher. 



1 06 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

14. "ίδρυται δ' ή Τολώσσα κατά το στενώτατον του 
ισθ[ΐ.ου του διείργοντος άπο της κατά Νάρβωνα θαλάττης 
τον ώκεανόν, ον φησι Ποσειδώνιος έλάττω των τρισχιλέων 
σταδίων. "Αξιον δ' άντΙ πάντων έπιση[Λήνασθαι πάλιν 
δ'περ ειπορ.εν πρζ^τερον, τήν ό[Λθλογίαν της χώρας πρ^ς 
τε τους ποταρ^ούς και τήν θάλατταν τήν τ' έκτος ό|χοίως 
και τήν ίντάς • εύροι γαρ αν τις έπιστήσας ουκ ελάχιστον 
μέρος τουθ' υπάρχον της των τόπων αρετής, λέγω δε το 
τας χρείας έπιπλέκεσθαι τάς του βίου μετά ραστώνης άπασι 
πράς απαντάς καΐ τάς ωφελείας άνεΐσθαι κοινάς, (Cas., 
ρ. 189.) μάλιστα δέ νυν, ήνίκα άγοντες σχολήν άπο των 
δπλων εργάζονται τήν χώραν επιμελώς, και τους βίους 
κατασκευάζονται πολιτικούς • ώστε έπι των τοιούτων καν 
τα της προνοίας έργον έπιμαρτυρεΐσθαί τις αν δίίξειεν, ούχ 
δπως ετυχεν, αλλ' ώς άν μετά λογισμού τίνος διακειμένων 
των τόπων. Ό μέν γε Ροδανος πολύν τε έχει τον άνάπλουν 
και μεγάλοις φορτίοις και έπι πολλά μέρη της χώρας δια 
το τους εμπίπτοντας εις αύτον ποταμούς ύπάρχειν πλω- 
τούς και διαδέχεσθαι τον φόρτον πλείστον. Ό δ' "Αραρ 
έκδέχεται και ό Δούβις ό εις τουχον έμβάλλων, είτα 
πεζεύεται μέχρι του Ιεκοάνα^ ποταμού, κάντευθεν ήδη 
καταφέρεται εις τάν ώκεανον και τους Ληξοβίους καΐ 
Καλέτους*, εκ δέ τούτων ύζ τήν Βρεττανικήν έλάττων ή 
ημερήσιος δρόμος εστίν*. Έπει δ' έστιν οξύς και δυσα- 



1. Coray Σηκουάνα, partout. 

2. Mss. 'Ταδέτους, corrigé par Xylander. 

3. Strabon a déjà remarqué, comme il le rappelle ici, le mer- 
veilleux système hydrographique de la Gaule. V. supr. p. 66. 
— M. Duruy, Introduction à l'Histoire de France, III, p. 74-118, a 
donné un développement magnifique à l'idée de Strabon. 



STRABON, LIV. IV. HYDROGRAPHIE DE LA GAULE. 1 07 

14. Tolosse' est située dans la partie la plus res- 
serrée de l'isthme qui de la mer de Narbon sépare 
l'Océan, et, selon Posidonios, a moins de trois mille 
stades. Une chose qui mérite autant que toute autre 
d'être signalée, et dont nous avons déjà parlé, c'est la 
concordance parfaite qu'il y a entre le pays, ses fleuves 
et, pareillement, ses deux mers, extérieure et inté- 
rieure. On trouverait, en effet, en y faisant attention, 
que ce n'est pas là ce qui contribue le moins à l'ex- 
cellence de ce pays; je veux dire que, grâce à cette 
circonstance, les rapports utiles à la vie s'y établissent 
aisément entre tous les peuples, et qu'il en résulte pour 
eux des avantages communs, aujourd'hui surtout 
qu'une existence paisible ayant succédé à des mœurs 
guerrières, ils travaillent la terre avec soin et se 
façonnent aux habitudes de la vie civile. Aussi, en 
présence de pareils objets, pourrait-on croire que 
l'action de la Providence se manifeste dans une dispo- 
sition des lieux, qui ne serait pas un effet du hasard, 
mais le résultat d'une sorte de calcul. Le Rhodan peut 
être remonté très -haut même par des bateaux 
pesamment chargés, qui pénètrent dans plusieurs 
parties du pays , parce que les rivières qui se jettent 
dans ce fleuve sont navigables et capables de charrier 
les plus lourds fardeaux. L'Arar les reçoit d'abord, 
puis le Dubis, affluent de l'Arar : transportés ensuite 
par terre jusqu'au fleuve Sécoanas, ils descendent de 
là tout droit vers l'Océan, chez les Lexovies et les 
Calétes, d'où, pour passer en Brettanique, il faut 
moins d'une journée. Mais, comme le Rhodan est 

1. Toulouse. 



1 08 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

νάπλους δ Ροδαν(5ς , τινά των εντεύθεν φορτίων πεζεύεται 
μάλλον ταις άρριαμάξαις , δ'σα εις Άρουέρνους κο[Λίζεται 
καΐ τον Λίγηρα ποτα(ΛΟν, καίπερ του Ροδανου και τούτοις 
πλησιάζοντος εκ [χέρους • αλλ' ή δδος πεδιας ούσα και 
ού πολλή περί οκτακοσίους σταδίους επάγεται (χή χρή- 
σασθαι^ τω άνάπλω δια τό πεζεύεσθαι ραον • εντεύθεν δ' 
ό Λίγηρ εύφυώς έκδέχ^εται * ρει δε εκ των Κε^χ^λένων ιΐς 
τον ώκεαν($ν. Έκ δέ Νάρβωνος άναπλεΐται [χέν έπι μικρόν 
τω "Ατακι, πεζεύεται δέ πλέον έπι τον Γαρούναν ποταμών, 
και τουθ' δ'σον οκτακοσίων ή έττυακοσίων σταδίων • ρει δέ 
και δ Γαρούνας εις τον ώκεαν^ίν. Ταύτα μεν υπέρ των 
νεμομένων τήν Ναρβωνϊτιν έπικράτειαν λέγομεν, ους οΐ 
πρότερον Κέλτας ών^μαζον • άπο τούτων δ' οιμαι και τους 
σύμπαντας Γαλατάς Κελτούς ύπο των 'Ελλήνων προσα- 
γορευθήναι δια τήν έπιφάνειαν , ή και προσλαβόντων προς 
τούτο καΐ των Μασσαλιωτών δια το πλησιόχωρον. 



II, 1 . Έξης δέ περΊ των Άκυίτανών λεκτέον καΐ των 
προσωρισμένων αύτοϊς εθνών τετταρεσκαίδεκα Γαλατικών 
των μεταξύ του Γαρούνα κατοικούντων και του Λίγερος, 
ών ενια έπιλαμβάνει και της του Ροδανου ποταμίας και 
των πεδίων των κατά τήν Ναρβωνϊτιν. 'Απλώς γαρ είπείν 
οΐ Άκυϊτανοι διαφέρουσι του Γαλατικου φύλου κατά τε τάς 
τών σωμάτων κατασκευας και κατά τήν γλώτταν, έοίκασι 
δέ μάλλον "Ιβηρσιν*. 'Ορίζονται δέ τω Γαρούνα ποταμω 



1. Cor. χρήσθαι. 

2. Strabon a déjà exprimé les mêmes idées à peu près dans les 
mêmes termes. V. supr. IV, r, 1, p. 62-63 et p. 64-65. 



STRABON, L. IV. HYDROGRAPHIE. — AQUITAINE. 1 09 

rapide et difficile à remonter, certaines marchandises 
de ces contrées sont expédiées par terre sur des cha- 
riots : ce sont celles à destination du pays des Arvernes 
et des rives du Liger. On préfère cette voie, bien 
qu'en certains points le Rhodan se rapproche de ces 
régions ; mais la route étant en plaine et peu longue 
— huit cents stades environ — invite à ne pas user 
de la navigation en amont du Rhodan, vu la plus 
grande facilité du voyage par terre. — A partir de là 
succède fort à point le Liger qui des Cemménes coule 
vers l'Océan. — De Narbon on remonte un peu 
l'AtaxS puis on fait par terre, jusqu'au fleuve Garunas, 
un trajet plus long, — de sept ou huit cents stades à 
peu près. Le Garunas coule aussi vers l'Océan. — 
Voilà ce que nous disons des peuples qui habitent le 
gouvernement de la Narbonitide, et qu'autrefois on 
nommait Celtes. Or, c'est, je crois, de ces peuples 
que vient le nom de Celtes donné par les Hellènes aux 
Galates en général à cause de son illustration, ou parce 
que les Massaliotes l'avaient adopté, et pour cette 
raison et à cause du voisinage. 

II, i . Il faut parler dès à présent de l'Aquitanie et 
des quatorze peuples qui y ont été annexés , lesquels 
habitent entre le Garunas et le Liger et occupent, 
quelques-uns du moins, la vallée du Rhodan et les 
plaines de la Narbonitide ^ A vrai dire, les Aquitans 
diffèrent de la race galatique et par leur constitution 
corporelle et par leur langage ; ils ressemblent davan- 
tage aux Ibères. Ils ont pour limite le Garunas et 

1. L'Aude. 

2. Suppléez pour la liaison des idées : « Ne confondons pas l'Aqui- 
taine et les Aquitains, car, à vrai dire, etc. » 



110 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

εντός τούτου καΐ της Πυρήνης οίκουντες. "Εστί δε έ'θνη 
των Άκυϊτανών πλείω [χέν των εΐ'κοσι, (χικρά δε και άδοξα 
τα πολλά, [τα] [χέν παρωκεανιτικά, τα δέ εις την [χεσ^γαιαν 
και τα άκρα των Κέ[Λ[χενων ορών {Jt.έχpt Τεκτοσάγων άνέ- 
χοντα. (Cas., ρ. 190.) 'Επειδή δέ [Λίκρά ρ,ερις ήν ή 
τοσαύτη, προσέθεσαν και τήν |χεταξύ του Γαρούνα και του 
Λίγηρος. Παράλληλοι δέ πώς είσιν οΐ ποταμοί τη Πυρήνη 
και δύο ποιοΰσι παραλληλ6γρα[Χ(Λα προς α'>Γήν χωρία, 
όριζ<$(χενα κατά τάς άλλας πλευράς τω τε ώκεανω και 
τοις Κεριμένοις ορεσι • δισχιλ(ων δ' ομ,ου τι σταδίων 
έστιν δ πλους έκατέρων των ποταμών. Έκβάλλει δ' δ 
μεν Γαρούνας τρισι ποταμοις αυξηθείς εις το μεταξύ 
Βιτουρίγων τε τών Όίσκων^ επικαλουμένων και Ί,ανζό- 
νων, αμφοτέρων Γαλατικών εθνών • μ(ίνον γαρ δη το τών 
Βιτουρίγων τούτων έθνος έν τοις Άκυϊτανοίς άλλ($φυλον 
ί'δρυται, καΐ ου συντελεί αυτοΐς, έχει δέ έμπόριον Βουρ- 
δίγαλα έπικείμενον λιμνοθαλάττη τινί, ήν ποιουσιν αι 
έκβολαι του ποταμού. Ό δέ Λίγηρ μεταξύ Πικτόνων 
τε και Ναμνιτών* έκβάλλει. Πρ(5τερον δέ Κορβιλών 
υπηρχεν έμπόριον έπΙ τούτω τω ποταμώ, περί ής ειρηκε 
Πολύβιος, μνησθεις τών ύπο Πυθέου μυθολογηθέντων , 
δ'τι Μασσαλιωτών μέν τών συμμιξάντων 2κιπίωνι ουδείς 
είχε λέγειν ουδέν μνήμης άξιον ερωτηθείς ύπδ του 
2κιπίωνος περί της Βρεττανικής, ουδέ τών έκ Νάρβωνος 
ουδέ τών έκ Κορβιλώνος^, αιπερ ήσαν άρισται πάλεις τών 

1. Sic Kram., les mss. Ίόσχων, Xyland. et Coray Όυιβίσκων. 

2. Coray Ναμνητών, d'après César, Pline et Ptolémée. Toutefois 
une inscription, dans Orelli, I, p. 98, donne Namnis. 

3. Les mss. Κοριβηλώνος : la forme adoptée a été proposée par Coray 
parce que les mss. donnent plus haut Κορβιλών. Cette ville est du 
reste inconnue d'ailleurs. — Le passage de Polybe auquel Strabon 
se réfère ici ne nous est connu que par cette citation du géo- 
graphe : il appartenait au livre XXXIV. — V. l'édit. de la bibl. Didot, 
2* partie, p. 115 et suiv. 



STRABON, LIV. IV. AQUITAINE, PEUPLES. 111 

habitent entre ce fleuve et la Pyrèné. Les peuples 
Aquitans sont au nombre de vingt, mais pour la plu- 
part petits et inconnus ; les uns sont voisins de l'Océan, 
les autres s'avancent dans l'intérieur des terres 
jusqu'aux extrémités des monts Cemménes et au 
pays des Tectosages. Vu le peu d'étendue de ce 
département réduit à ces limites, on y a ajouté le 
pays compris entre le Garunas et le Liger ; ces deux 
fleuves, à peu près parallèles à la Pyrènè, forment 
avec elle deux parallélogrammes dont les autres côtés 
sont déterminés par l'Océan et les monts Cemménes : 
le cours de chacun des deux fleuves est à peu près de 
deux mille stades. Le Garunas, après avoir été grossi 
des eaux de trois rivières, se jette dans l'Océan entre 
le pays des Bituriges surnommés Oïsces et celui des 
Santons, deux peuples de race galatique. Les Bituriges 
Vivisces sont le seul peuple étranger qui soit établi chez 
les Aquitans, mais ils ne sont pas avec eux en commu- 
nauté d'intérêts;, ils ont pour marché Burdigale', ville 
située sur une sorte de lac marin que forme le fleuve 
à son embouchure. — Le Liger débouche entre les 
Pictons et les Namnites. Autrefois sur ce fleuve se 
trouvait Gorbilon^, un autre marché dont Polybe a 
parlé en rappelant tous les contes débités par Pythéas : 
des Massaliotes auraient eu un entretien avec Scipion 
et pas un d'entre eux n'aurait pu faire à ses questions 
sur la Brettanique une réponse digne d'attention. 
Ceux de Narbon et ceux de Corbilon ne l'auraient pas 
pu davantage, et pourtant c'étaient les principales 



1. Bordeaux. 

2. Gouéron. 



1 1 % ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ταύτη, Πυθέας δ' έθάρρησε τοσαυτα ψεύσασθαι. Των δε 
2αντ(ίνων π($λις έστΙ Μεδιολάνιον. "Εστί δ' ή [lïv παρω- 
κεανίτις των Άκυϊτανών άρ,[χώδης ή πλείστη και λεπτή, 
κέγχρω τρέφουσα, τοις δέ άλλοις καρποίς άφορωτέρα. 
'Ενταύθα δ' έστΙ και ό κόλπος δ ποιών τον ισθ[Λον προς 
τον εν τη Ναρβωνίτιδι παραλίου Γαλατικον κόλπον, ο^ώ- 
νυ(Λος έκείνω και αυτός. "Εχουσι δε Τάρβελλοι τον κόλπον, 
παρ' οίς έστι τα χρυσεΐα σπουδαιότατα πάντων • εν γαρ 
βόθροις ορυχθεΐσιν έπΙ (Λίκρον ευρίσκονται και χειροπληθεϊς 
χρυσίου πλάκες εσθ' δτε ρ,ικρας άποκαθάρσεως δεό[Αεναι. 
Το δέ λοιπόν ψήγ(χά έστι και βώλοι, και αδται κατεργα- 
σίαν ού πολλήν έ'χουσαι. Ή δέ μεσόγειος και ορεινή βελτίω 
γήν έχει, προς [λέν τη Πυρήνη τήν των Κωνουενών\ ο 
έστι 2υνηλύδων*, έν ή πόλις Λούγδουνον και τα των 
Όνησιών^ θερ[ΐ,ά κάλλιστα ποτΐ{Λωτάτου ύδατος • καλή 
δέ καΐ ή των Αύσκίων^. 



2. Τα δέ {χεταξύ του Γαρούνα καΐ του Λίγηρος έθνη 
τα προσκεί(χενα τοις Άκυϊτανοίς έστιν Έλουοι {λέν άπα 
του ί*οδανου τήν αρχήν έχοντες, Όυελλάιοι^ δέ μετά 



1. Mss. Κονουένων, la correction est de Kramer. 

2. Mot altéré dans les mss. où on lit συγχλύδων, la correction est 
de Coray. — Συνήλυδες n'est que la traduction du latin Convense. 

3. Peuple inconnu d'ailleurs ; on a proposé divers changements : 
Xylander Μονεσίων, d'après Pline, IV, 33, § 108; Wesseling, Mannert, 
Kramer Κωνουενών, parce qu'on lit Convenarum Thermx dans Vltinér. 
d'Antonin, p. 457. 

4. Correct, de Xyland.; les mss. Ψαυσχίων• 

5. Le ms. Paris, 1393, et Coray, Ούέλλαοι. 



STRABON, L. IV. AQUITAINE; MINES d'oR. 113 

villes de ces contrées. — Voilà jusqu'où Pythéas pous- 
sait l'impudence du mensonge. — La ville des Santons 
est Médiolanium\ — Dans la région parocéanique de 
l'Aquitarîie, le terrain, presque partout sablonneux et 
maigre, ne donne aux habitants pour nourriture que le 
millet, étant peu fertile en autres céréales. C'est là 
aussi que se trouve le golfe qui avec celui de la côte 
narbonitide, appelé Galatique, forme l'isthme pyrénéen 
et porte aussi le même nom. Les bords en sont 
occupés par les Tarbelles ^ qui ont chez eux les mines 
d'or les plus considérables. Dans des puits creusés à 
peu de profondeur on trouve des plaques d'or grosses 
à remplir la main, qui parfois n'ont besoin que d'être 
un peu épurées; d'ordinaire ce sont des paillettes et 
des pépites qui n'exigent pas non plus un grand tra- 
vail (d'affinage) . — A l'intérieur et dans la montagne, 
le terrain est meilleur, surtout près de la Pyrènè, chez 
les Convénes^ comme qui dirait chez les Synèlydes, 
où se trouvent une ville du Lugdunum^ et les thermes 
des Onésies% dont les eaux sont excellentes à boire. 
Le pays des Auscies^ est aussi très-bon. 

2. Entre le Garunas et le Liger, les peuples qui 
ont été réunis aux Aquitans sont les Elves' à partir 
du Rhodan; après eux, les Vellaies* qui jadis étaient 
rattachés aux Arvernes et qui aujourd'hui se gouver- 



1. Saintes. 

2. Depuis les Pyrénées jusqu'à Arcachon. 

3. Canton de Comminges. 

4. S. Bertrand (?). 

5. Ozon, près de Bagnères-de-Bigorre. 

6. Environs d'Auch. 

7. L'ancien Vivarais, partie de l'Ardèche. 

8. Ane. Vélay, Haute-Loire. 

I 



1 1 A ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

τούτους, οι προσωρίζοντ(5 ποτέ Άρουέρνοις, νυν δέ τάττον- 
ται καθ' εαυτούς • ε?τα Άρουέρνοι και Λε[χοου{κες ^ καΐ 
ΙΙετροκ($ριοι • προς δέ τούτοις Νιτκίβριγες και Καδουρκοι 
και Βιτούριγες οί Κοΰβοι καλού[Λενοι • πράς δέ τω ώκεανφ 
2άντονο{ τε και Π^κτονες, οί ρ,έν τω Γαρούνα παροικουντες, 
ώς εϊπο(Λεν, οί δέ τω Λίγηρι. (Cas., ρ. 191.) ΡουτηνοΙ* 
δέ και Γαβαλεΐς τη Ναρβωνίτιδι πλησιάζουσι. Παρά μέν 
ούν τοις Πετροκορέοις σιδηρουργείά έστιν αστεία και τοις 
Κούβοις Βιτούριξι, παρά δέ τοις Καδούρκοις λινουργ^αι, 
παρά δέ τοις Ρουτηνοις άργυρεϊα • έ'χουσι δ' άργυρεΐα καΐ 
οί Γαβαλεϊς. Δεδώκασι δέ Λάτιον Ρω^χαΐοι και των Άκυϊ- 
τανών τισι, καθάπερ Αύσκίοις και Κωνουέναις. 



3. Άρουέρνοι δέ ί'δρυνται {χέν έπι τφ Λίγηρι • μητρό- 
πολις δ' αυτών έστι Νε(Λωσσος^ έπΙ τω ποταριω κεΐ[Λένη. 
ΡυεΙς δ' οϊίτοζ παρά Κήναβον\ το των Καρνούτων^ έριπ^- 
ριον κατά μέσον που τάν πλουν συνοικούμενον , έκβάλλει 
προς τον ώκεανίίν. Της δυνάρ,εως δέ της πρότερον 
Άρουέρνοι [λέγα τεκ[Λήριον παρέχονται τα πολλάκις πολε- 
μήσαι πρ6ς ΡωρΛίίους, τοτέ μεν ^χυριάσιν είκοσι, πάλιν δέ 
διπλασίαις. Τοσαύταις γαρ προς Καίσαρα τον θεάν διηγω- 
νίσαντο μετά. Όυερκιγγετ($ριγος • πρ($τερον δέ και είκοσι 
πράς Μάξΐ[Λον τον Αίμιλιανον και προς Δομίτιον^ δ' 



1. Les mss. Λεμοθρίκες. 

2. Var. des mss. Ρουταινοί ou Ρουταινοι et même, plus bas, Pourcvoî;. 

3. Gasaubon propose d'écrire Νέμεττος, d'après la forme latine 
Augustonemetum. 

4. Quelques mss. Κμήναβον; les édit. antérieures à Eramer, Γήνο- 
βον. 

5. Les mss. Καρνοόντων, correct, de Xylander. 

6. On lit généralement Δομήτιον, c'est Meineke qui a introduit ici 
la forme latine. 



STRABON, L. IV. AQUITAINE; PEUPLES ANNEXÉS. 1 1 5 

nent par eux-mêmes ; puis les Arvernes, les Lémovices 
et Pétrocories', près de ces derniers, les Nitiobriges*, 
les Cadurces^ et les Bituriges appelés Cubes ^; près de 
l'Océan, les Santones et les Pictons, habitant, comme 
nous l'avons dit, les uns les rives du Garunas, les 
autres, celles du Liger; enfin, les Rutènes^ et les 
Gabales^ qui sont voisins de la Narbonitide. — Chez 
les Pétrocories, comme chez les Cubes Bituriges, il y 
a pour le travail du fer des usines bien montées ; chez 
les Cadurces, des fabriques de toiles de Hn, et des 
mines d'argent chez les Butènes ; il y en a aussi chez 
les Cabales. — Les Romains ont accordé le droit latin 
à quelques-uns des Aquitans, comme aux Auscies et 
aux Convénes'. 

3. Les Arvernes sont établis sur le Liger : leur 
métropole Némossus* est située sur ce fleuve, qui 
passe ensuite à Cènabum*, le marché des Carnutes^", 
à peu près au milieu de son cours , et se jette dans 
l'Océan. — Les Arvernes donnent comme une grande 
preuve de leur ancienne puissance les guerres qu'ils 
ont faites maintes fois aux Romains, avec des armées 
fortes de vingt myriades d'hommes et même du 
double. Telle fut, en effet, celle qui combattit avec 
Vercingétorix contre le dieu César. Auparavant ils 
étaient bien vingt myriades contre Maximus iEmilianus 



1. Auvergne, Limousin, Périgord. 

2. Agénais. — 3. Quiercy. — 4. Berry. 

5. Rouergue {Rhodez), départ, de l'Aveyron. 

6. Gévaudan, partie de la Lozère et de la Haute-Loire. 

7. Quelques éditeurs ont cru devoir reporter cette phrase à la fin 
du paragraphe précèdent. 

8. Glermont. — 9. Orléans. 
10. Pays de Chartres. 



i 1 6 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ωσαύτως Άηνόβαρβον. Προς μέν ούν Καίσαρα περ( τε 
Γεργοουίαν πόλιν των Άρουέρνων έφ' υψηλού ο'ρους κεΐ[Λέ- 
νην συνέστησαν ot αγώνες, έξ ής ην ό Όυερκιγγέτοριξ • 
και περί Άλησίαν πόλιν Μανδουβίων\ έθνους ό(Λ6ρου τοϊς 
Άρουέρνοις, και ταύτην έφ' υψηλού λόφου κειρ,ένην, περιε- 
χομιένην δ' ορεσι καΐ 7:οτα[Λθΐς δυσίν, έν ή καΐ έάλω ό 
ήγε{Λών καΐ ό π6λε(ΐ.ος τέλος εσχε • προς δέ Μάξιμον 
Α?(Λΐλιανον κατά την συ[Λβολήν του τ "ίσαρος και του 
ί^οδανου, καθ' ην και το Κέμριενον ορός πλησιάζει τω 
Ροδανω • προς δέ Δοριίτιον κατωτέρω ετι κατά τήν συ[Λ- 
βολήν του τε 2ούλγα καΐ του Ροδανου. Διέτειναν δέ τήν 
αρχήν οι Άρουέρνοι και ρ.έχρι Νάρβωνος και των ορών της 
Μασσαλιώτιδος , έκράτουν δέ και των [^.έχρι Πυρήνης 
εθνών και [χέχρι ωκεανού και Ρήνου. Βιτυίτου* δέ του 
προς τ6ν Μάξιμον και τον Δο^χίτιον πολε(Λήσαντος ό πατήρ 
Λουέριος^ 'ζοσου'ΐον πλούτω λέγεται καΐ τρυφη διενεγκεΐν, 
ώστε ποτέ έπίδειξιν ποιούμενος τοις φίλοις* της εύπορίας 
έπ' άιτήνης φέρεσθαι δια πεδίου, χρυσού ν($[χισ(Λα και 
αργύρου δευρο κάκεΐσε διασπείρων, ώστε συλλέγειν εκεί- 
νους άκολουθουντας. 



III, 1 . Μετά δέ τήν Άκυϊτανήν μερίδα καΐ τήν Ναρ- 
βωνΐτιν ή εφεξής έστι μέχρι του Ρήνου παντός άπο του 
Λίγηρος ποταμού καΐ Ροδανου, καθ' δ συνάπτει προς το 
Λούγδουνον από της πηγής κατενεχθείς ό Ροδανός. Ταύ- 



1. Correct, de Xyland.; les mss. Μανδιβούλων. 

2. Les mss. Βιτίτου; Aid. Βίττου; Correct, de Kramer. 

3. Λουέρνιο; dans Athénée. V. ci-après 1. 111. 

4. Coray, d'après Athénée, veut lire ici ό'χλοις. 



STRABON, L. IV. ARVERNES, VERCINGÉTORIX. 117 

et autant contre Domitius Aénobarbus. Les combats 
contre César eurent lieu autour de Gergovie, ville des 
Arvernes, bâtie sur une haute montagne, et berceau 
de Vercifigétorix ; ils reprirent autour d'Alésie\ ville 
des Mandubies, peuple limitrophe des Arvernes, 
laquelle est située aussi sur une haute colline et 
entourée de montagnes et de deux rivières : le général 
(ennemi) y fut pris, et ce fut la fin de la guerre. — 
Avec Maximus ^Emilianus la lutte s'engagea vers le 
confluent de l'Isar et du Rhodan, à l'endroit où le 
mont Cemméne se rapproche du Rhodan ; avec Domi- 
tius, c'est plus bas encore , au confluent du Sulgas et 
du Rhodan. — Les Arvernes avaient étendu leur em- 
pire jusqu'à Narbon et aux frontières de la Massalio- 
tide, et ils dominaient même sur tous les peuples 
jusqu'à la Pyrènè d'une part, et de l'autre jusqu'à 
l'Océan et au Rhin. Bituit, qui guerroya contre Maximus 
et Domitius, avait pour père ce Luérius dont les 
richesses et le faste étaient si extraordinaires que, 
pour faire montre à ses amis de son opulence, il se 
promenait sur un char dans la campagne , en semant 
çà et là de la monnaie d'or et d'argent, que ramas- 
saient les gens de sa suite. 

III, 1 . Après les départements de l'Aquitanie et de 
la Narbonitide vient immédiatement la contrée qui 
s'étend jusqu'au cours entier du Rhin, à partir du 
Liger et du Rhodan, c'est-à-dire à partir d'une ligne 
allant de la source de ce dernier fleuve au point où il 
atteint Lugdunum. Les parties hautes de cette région, 



1. Alise-Sainte-Reine (Gôte-d'Or). 



1 1 8 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

της δέ της χώρας τα (χέν άνω [χέρη, τα προς ταΐς πηγαΐς 
των ποταμιών, του τε ί^^νου και του Ροδανου, (χέχρι 
ίχέσων σγιΒόν τι των πεδίων ύπο τω Λουγδούνω τέτακται, 
τα δε λοιπά και παρωκεανιτικά υπ' άλλη τέτακται {Λερίδι, 
ην ίδίως Βέλγαις προσνέ(Λουσιν • ή[χεις δε κοιν($τερον τα 
καθ' έκαστα δηλώσορι,εν. (Cas., ρ. 1921.) 

2. Αύτο [Λεν δή το Λούγδουνον έκτισ[/,ένον ύπό λ($φω 
κατά την συρι,βολήν του τε "Αραρος του ποταμού και του 
Ροδανου κατέχουσι Ρω[Λαΐοι. Ευανδρεΐ δε μάλιστα των 
άλλων πλην Νάρβωνος • και γαρ έμπορίω χρώνται καΐ τα 
νόμισμα χαράττουσιν ενταύθα τό τε άργυρουν και τα 
χρυσουν οι των Ρωμαίων ηγεμόνες. Ύό τε ιερόν το άνα- 
δειχθέν ύπο πάντων κοινή των Γαλατών Καίσαρ ι τφ 
2εβαστφ προ ταύτης ιδρυται της π($λεως έπι τη συμβολή 
τών ποταμών • εστί δέ βωμός αξιόλογος έπιγραφήν έχων 
τών εθνών έξήκοντα τον αριθμόν και εικόνες τούτων εκάσ- 
του μία και άλλος [άνδριάς] μέγας^ Προκάθηται δέ του 
έθνους του 2εγοσιανών^ ή πόλις αυτή, κειμένου μεταξύ 
του Ροδανου καΐ του Δούβιος^ • τά δ' έξης έθνη τά συν- 
τείνοντα προς τον Ρήνον, τα μεν ύπο του Δούβιος ορίζεται, 
τά δ' ύπο του "Αραρος. Ούτοι μέν ούν, ώς ειρηται πρότε- 
ρον, άπο τών "Αλπεων και αύτοι κατενεχθέντες, έ'πειτ' &1ς 
έν ρεϊθρον συμπεσόντες, είς τον ί*οδανον καταφέρονται * 
άλλος δ' έστιν ό^κοίως έν ταΐς "Αλπεσι τάς πηγάς έχων, 
2ηκοάνας^ όνομα. Ρει δ' εΙς τ^ν ώκεανάν παράλληλος τψ 



1. Άνδριάς est une addition de Meineke, d'après Kramer qui pro- 
posait ce mot à la place ά'αλλος, et Groskurd qui lisait καΐ άνδριάς 
Καίσαρος μέγας. Goray avait pensô à άλλως μέγας OU même à ναός μέγας 
adopté par M. Tardieu. M. Mûller imagine enfin xa\ άλλη Σεβαστού. 

2. Var. des mss. Σαιγοσιαβων [sic), Σαιγοσιαυών, Σηγοσιαυών. 

3. Ici et quelques lignes plus bas, on a pensé qu'il fallait lire 
Λείγηρος OU Λίγηρος au lieu de Δούβιος. — 4. Quelques mss. Σηκοανός. 



STRABON, L. IV. LUGDUNUM ; LA SEINE. 119 

— celles qui confinent aux sources des fleuves du Rhin 
et du Rhodan, à peu près jusqu'au milieu des plaines, 
sont sous la dépendance de Lugdunum; le reste et 
les territoires parocéaniques sont rangés dans un autre 
département, que l'on attribue proprement aux Belges. 
Quant à nous, nous suivrons un procédé plus commun 
dans l'exposé de tous ces détails. 

2. Lugdunum même, bâti au pied d'une colline au 
confluent de l'Arar et du Rhodan , est une possession 
romaine. C'est la ville la plus peuplée de toutes, à 
l'exception de Narbon, et le grand marché des Romains 
dont les préfets y font frapper leurs monnaies d'argent 
et d'or. Là se voit aussi Vhiéron ou sanctuaire, hom- 
mage public de tous les Galates à César Auguste, élevé 
en avant de la ville, au confluent des deux fleuves. 
C'est un autel considérable, avec une inscription por- 
tant les noms de soixante peuples, la représentation 
figurée de chacun de ces peuples et une autre grande 
[statue]. — Lugdunum est aussi le chef-lieu des Sego- 
sians, peuple qui habite entre le Rhodan et le Dubis. 

— Les peuples qui s'étendent à la suite, vers le Rhin, 
ont pour limites, les uns, le Dubis, les autres, l'Arar. 
Ces rivières, comme il a été dit plus haut, descendent 
aussi des Alpes, puis, s' étant confondues en un seul 
cours d'eau, se déchargent ensemble dans le Rhodan. 
Il y en a encore une autre qui a pareillement sa source 
dans les Alpes; Sécoanas est son nom^; elle coule 
parallèlement au Rhin et traverse le territoire d'un 

1. En latin, Sequana, la Seine, César, G. G. 1, 1 vu, 57, 58-, P. Mêla, 
111,2; Pline, IV, xxxiii, 19; Vib. Sequester : « Luteciam Parisiorum 
circumfluit. » — Le peuple mentionné ensuite est le peuple des 
Séquanes, Seqtiani. César, ibid. 1, 2, 6, 8, 9, 31, 35; VI, 10, etc. V. la 
page suivante. 



120 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

Ρήνω δια έθνους ό[χωνύ[Λου, συνάτιτοντος τω Ρήνφ τα 
Tcpèç εω, τα δ' εις τάναντία τω "Αραρι, δθεν αι κάλλισται 
ταριχειαι των ύείων κρεών είς τήν Ρώριην κατακομι(ζονται. 
Μεταξύ fxèv ούν του Αούβιος καΐ του "Αραρος οικεί το των 
ΑΣδούων' έθνος, τκ^λιν έχον Καβυλλινον έπΙ τ(7) "Αραρι 
καΐ φρούριον Βίβρακτα*. Οι δέ Αιδουοι και συγγενείς 
ΐ*ω[Λαίων ώνο(Λάζοντο καΐ πρώτοι των ταύτη προσηλθον 
προς τήν φιλίαν καΐ συμρ,αχίαν. Πέραν δέ του "Αραρος 
οίκουσιν οί 2ηκοανο{, διάφοροι και τοις Ρω[Λα{οις εκ τζοΧΚου 
γεγον($τες και τοις Αίδούοις^, δ'τι προς Γερρ,ανούς προσε- 
χώρουν πολλάκις κατά τάς εφόδους αυτών τάς έπι τήν 
Ίταλίαν, και έπεδείκνυντό γε ου τήν τυχουσαν δύνα(Λΐν, 
άλλα και κοινωνουντες αύτοΐς ίτζοίου"^ μεγάλους και 
ά(ριστά(Λενοι (χικρούς . προς δέ τους Αίδούους και δια ταύτα 
ρ.έν, αλλ' επέτεινε τήν έ'χθραν ή του ποτα[Λθύ έ'ρις του 
διείργοντος αυτούς, έκατέρου του έ'θνους ίδιον άξιουντος 
ε?ναι τον "Αραρα και έαυτφ προσήκειν τα διαγωγικά τέλη • 
νυνι δ' ύπο τοις Ρω[Λαίοις άπαντ' εστί. 



3. Τήν δ' έπι τω ί^ήνω πρώτοι τών απάντων οίκουσιν 
Έλουήττιοι^ παρ' οις εισιν αϊ πηγαι του ποτα(Λου εν τω 
Άδούλιχ^ ορει. Τούτο δ' έστΙ (χέρος τών "Αλπεων, δ'θεν 
και δ Άδούας^ εις τάναντ^α (χέρη ρεϊ τα πρδς τήν έντδς 
Κελτικήν και πληροί τήν Λάριον λ({Λνην, πρδς ή εκτισται 
τδ Κώ(Λον, ε?τ' ένθένδε εις τον Πάδον συμβάλλει, περί ών 

1. Var. des mss. Έδουων, Έλουων. — 2. Ms. Paris. 1393. Βιβραγκτα. 
— 3. Gomme plus haut et plus bas, les mss. donnent Έδούοις, 
Έδούους. — 4. Mss. ΑΙτουάτιοι, corrigé par Goray d'après une conj. 
de Gluvier. Xyland., Gasaub., Siebenk. proposaient Ναντουάται. — 
5. Les mss. donnent Διαδούελλα, corrigé par Siebenkees d'après 
Xylander. — 6. Goray Άδδούα;. 



STRABON, L. IV. LES EDUES, ETC. — LE RHIN. \%\ 

peuple du même nom, qui touche le Rhin à l'est, et 
î'Arar du côté opposé. C'est de là que proviennent 
les meilleures salaisons de viande de porc, qu'on 
transporte à Rome. — Entre le Dubis et I'Arar habite 
le peuple des ^dues, qui possède la ville de Cabylli- 
num^ sur I'Arar et la place forte de Bibracte^. Les 
;Edues étaient aussi nommés les frères des Romains : 
ils furent en effet, dans ces contrées, les premiers 
admis à leur amitié et à leur alliance. — Au delà de 
I'Arar habitent les Sécoanes^ qui, de bonne heure, 
ont eu des démêlés avec les Romains et les ^dues, 
pour s'être souvent joints aux Germains dans les 
incursions de ces peuples en Italie; et ils ont bien 
montré que leur puissance n'était pas commune, 
puisque ces peuples étaient grands ou petits, selon 
que les Sécoanes s'unissaient avec eux ou s'en sépa- 
raient. Outre ces griefs, un autre motif de haine 
existait entre eux et les iEdues : c'étaient leurs disputes 
au sujet du fleuve qui les sépare, chacun des deux 
peuples s'attribuant la propriété de I'Arar et la jouis- 
sance des droits de passage par cette rivière. Mainte- 
nant tout est sous la domination des Romains. 

3. Les premiers de tous ceux qui habitent sur les 
bords du Rhin sont les Elvetties'* chez qui sont les 
sources de ce fleuve, au mont Adulas. Ce mont est 
une partie des Alpes, et c'est de là que sort l'Aduas 
qui coule en sens opposé vers la Celtique intérieure, 
alimente le lac Larie près duquel Côme est bâtie et se 
jette dans le Pade : il en sera parlé plus tard. — Le 

1. Châlons-sur-Saône. Vulg. Gabillonum, César. G. G. VII, 42, 90. 
— 2. Le mont Beuvray, près d'Autun. — 3, Franche-Comté. — 
4. Vulg. Helvetii, les Suisses. 



1 221 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ BffiA. Δ. 

ύστερον έρουμεν. (Cas., ρ. 193.) ΚαΙ ό Ρήνος δέ ζΐς έ'λη 
(χεγάλα και λί[Λνην άναχεΐται [Λεγάλην, ής εφάπτονται καΐ 
ί^αιτοι * και Όυινδολικοι των Άλπείων τινές και των ύπε- 
ραλπείων. Φησι δέ το ρι,ήκος αύτου σταδίων έξακισχιλίων 

Άσίνιος, ουκ έ'στι δέ • άλλ' έπ' ευθείας |Λέν του ήρ,ίσους 
ολίγον αν ύπερβάλλοι, τοις δέ σκολιώ[Λασι και χίλιοι προσ- 
τεθέντες ίκανώς αν εχοιεν • και γαρ οξύς έστι, διοι τοΰτο δέ 
καΐ δυσγεφύρωτος και δια πεδίων ύπτιος φέρεται το λοιπόν 
καταβας άπα των ορών • πώς ούν οίον τε [χένειν οξύν καΐ 
βίαιον, ει τω ύπτιασ[χώ προσδοίημεν και σκολκ^τητας 
πολλάς και μακράς; Φησι δέ και δίστο[Λον είναι (χερι,ψά- 
(Λενος τους πλείω λέγοντας • έγκυκλουνται [χέν δη τίνα 
χώραν ταΐς σκολιότησι και οϊηος και δ 2ηκοάνας*, ού 
τοσαύτην [δέ]^. Ά(Λφ($τεροι δέ ρέουσιν έπι τας άρκτους 
άπο τών νοτίων ρ,ερών • πρόκειται δ' αυτών ή Βρεττανική^ 
του (χέν Ρήνου και έγγύθεν ώστε καθορασθαι το Κάντιον , 
δπερ έστι το έώον άκρον τής νήσου, του δέ 2ηκοάνα (Λίκρόν 
άπωτέρω • ενταύθα δέ και τα ναυττήγιον συνεστήσατο 
Καίσαρ ό θεός πλέων εις τήν Βρεττανικήν. Του δέ 2ηκοάνα 
τό πλε($[Λενον υπό τών έκ του "Αραρος δεχο(Λένων τά φορτία 
[χικρφ πλέον έστιν ή το του Λίγηρος και το του Γαρούνα • 
το δέ από Λουγδούνου [/.έχρι του 2ηκοάνα χιλίων σταδίων 
εστίν, έ'λαττον δ' ή διπλάσιον τούτου [το] άπο τών εισβο- 
λών του Ροδανου (/.έχρι Λουγδούνου. Φασι δέ και πολύ- 
χρυσους τους Έλουηττίους^, μηδέν μέντοι ήττον έπΙ 
ληστείαν τραπέσθαι τάς τών Κίμβρων εύπορίας ίδ^ντας • 



1. Les mss. ΡετοΙ; quelques-uns Οΰινδολιγο\ ou Ουινδολίγοι. 

2. Quelques mss. Σηκουάνας. 

3. Coray : [αλλ'] ού τοσαύτην. 

4. Quelques mss., comme d'habitude, donnent Πρεττανική. De 
même plus bas. 

5. Les mss. Έλουητανοΰς. 



STRABON, L. IV. FLEUVES : LE RHIN, LA SEINE. 123 

Rhin se perd dans de grands marais et dans un grand 
lac jusqu'où s'avancent les Rhsetes et les Vindolices, 
peuples dont quelques portions sont dans les Alpes et 
d'autres au-dessus des Alpes. — La longueur de ce 
fleuve est de six mille stades , à ce que dit Asinius ; 
mais cela n'est pas. En ligne droite, il en dépasserait 
un peu la moitié : qu'on en ajoute mille pour les 
détours, et ce sera assez. Car il est rapide au point 
qu'il est difficile d'y établir des ponts, et une fois 
descendu des montagnes, il coule doucement incliné à 
travers des plaines. Comment donc serait-il possible 
qu'il restât rapide et violent, si à cette légère incli- 
naison nous ajoutions des détours nombreux et longs? 
Asinius dit encore que le Rhin a deux bouches et il 
censure ceux qui lui en attribuent un plus grand 
nombre. — Ce fleuve et le Sécoanas embrassent dans 
leurs replis une certaine étendue de pays, mais non 
pas aussi grande (l'un que l'autre). Tous les deux 
coulent des régions du midi vers les Ourses. Devant 
eux s'étend la Rrettanique , assez près du Rhin pour 
que de ses bords on aperçoive le Cantium, extrémité 
orientale de l'île, — mais un peu plus loin du Sécoa- 
nas. Aussi est-ce vers le premier que César le dieu 
établit ses chantiers de construction navale pour passer 
en Rrettanique. — Le trajet à faire par le Sécoanas 
pour ceux qui ont reçu des marchandises venues par 
l'Arar est un peu plus long que celui qui se fait par 
le Liger ou le Garunas. Puis, la distance de Lugdunum 
au Garunas est de mille stades, et elle n'est pas le 
double de celle des bouches du Rhodan à Lugdunum. 
— On dit aussi que les Elvetties, chez qui l'or abon- 
dait, ne s'en tournèrent pas moins vers le brigandage. 



1 24 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

άφανισθήναι δ' αυτών τα δύο φυλά τριών ό'ντων κατά 
στρατείας. "Οριως δ' εκ τών λοιπών^ το τών επιγόνων 
πλήθος έδήλωσεν ό προς Καίσαρα τον θεον π(5λε[Λος, έν 
φ περί τετταράκοντα ρ,υριάδες σω[Λάτων διεφθάρησαν, 
τους δέ λοιπούς σώζεσθαι [χεθήκεν εις δκτακισχιλι'ους , 
όπως μή τοις Γερ[Λανοΐς ό{ΛΟροις ουσιν ερη(Λον τήν χώραν 
άφή. 



4. Μετά δέ τους Έλουηττίους^ 2ηκοανοι και Μεδιο- 
ματρικοι κατοικουσι τον Ρήνον, έν οις ί'δρυται Γερ[χανικον 
έ'θνος περαιωθέν εκ της οικείας Τρίβοκχοι. Έν δέ τοις 
2ηκοανοις έστι το ορός ό Ίουράσιος, διορίζει δ' Έλουητ- 
τίους και 2ηκοανούς. 'Υπέρ ουν τών Έλουηττίων και τών 
2ηκοανών Αιδουοι^ και Λίγγονες οικουσι προς δύσιν, υπέρ 
δέ τών Μεδιοματρικών Λευκοί και τών Λιγγόνων τι (χέρος. 
Τα δέ μεταξύ έθνη του τε Λίγηρος και του 2ηκοάνα ποτα- 
[Λου, τα πέραν του Ροδανου τε και του "Αραρος, παράκειται 
πρ6ς άρκτον τοις τε Άλλ($βριξι και τοις περί το Λούγδου- 
νον ' τούτων δ' έπιφανέστατ($ν έστι το τών Άρουέρνων^ 
και το τών Καρνούτων, δι' ών άμφοΐν ένεχθεις ό Αίγηρ 
εις τον ωκεανών έ'ξεισι. Δίαρ{Λα δ' έστιν εις τήν Βρεττανι- 
κήν άπο τών ποταμών τής Κελτικής είκοσι και τριακόσιοι 
στάδιοι • (Cas., ρ. 1 94.) υπο γαρ τήν άμπωτιν άφ' εσπέρας 
άναχθέντες τή ύστεραία περί δγδ($ην ώραν καταίρουσιν εις 
τήν νήσον. Μετά δέ τους Μεδιοματρικούς και Τριβ^κχους 
παροικουσι τόν Ρήνον Τρήουιροι^ καθ' ους πεποίηται το 

1. Après λοιπών, vtUgà τόπων que Goray a mis entre crochets et 
que Meineke a retranché tout-à-fait. 

2. Les mss. Paris. 1397, Medic. PI. 28, 5, Venet. 377, Σελουηττίους, 
le premier plus bas, δέ Λουηττίους. — 3. Mss. o\ δοϋοι. 

4. Les mêmes mss. Paris, et Medic. et le Paris. 1393, ΟΟαέρνων. 

5. Var. des mss. Τρηοϋσγροι, Τριοΰσγροι, corrig. par Siebenkees. 



STRABON, L. IV. PEUPLES : RHÉNANS, ETC. 125 

à la vue de l'opulence des Cimbres, et que des trois 
tribus qui prirent part à l'expédition de ces derniers, 
deux furent anéanties. Cependant la guerre contre le 
dieu César montra bien que de ces restes un grand 
peuple avait pu renaître, puisqu'il y périt environ 
quarante myriades d'hommes (de cette race), et que 
le restant allait bien à huit mille, que le vainqueur 
laissa subsister, afin de ne pas abandonner le pays 
devenu désert aux Germains de la frontière. 

4. Après les Elvetties, les habitants des bords du 
Rhin sont les Sécoanes et les Médiomatrices ^ : chez 
ceux-ci sont établis les Tribocches*, peuple germa- 
nique qu'on a fait passer de ses foyers dans cette 
contrée; chez les Sécoanes s'élève le mont Jurasius 
qui sépare les Elvetties et les Sécoanes. — Au-dessus 
donc des Elvetties et des Sécoanes habitent vers le 
couchant les iEdues et les Lingons^; au-dessus des 
Médiomatrices les Leuces^ et une partie des Lingons. 
Les peuples entre le Liger et le Sécoanas, par delà 
le Rhodan et l'Arar, s'étendent au nord des Allobriges 
et des voisins de Lugdunum. Les plus illustres d'entre 
eux sont les Arvernes et les Carnutes, chez lesquels 
passe le Liger dans sa course vers l'Océan. Or, le 
trajet des fleuves de la Celtique à la côte Brettanique 
est de trois cent vingt stades, car en partant le soir 
avec le reflux, on aborde dans l'île le lendemain vers 
la huitième heure. Après les Médiomatrices et les 
Tribocches, les riverains du Rhin sont les Tré vires ^ : 
c'est chez eux qu'a été construit en ce temps-ci un 

1. Pays messin. — 2. Alsace. — 3. Pays de Langres. 

4. Toul et Nancy. 

5. Pays de Trêves. 



126 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ζεΰγμα ύπό των Ρωμιαίων νυνί των στρατηγούντων τον 
Γερριανικον π($λε|Λον. Πέραν δε ωκουν Ουβιοι^ κατά τούτον 
τον τρίτον, οος (χετήγαγεν Άγρίππας έκ($ντας εις τήν εντός 
του Ρήνου. Τρηουίροις^ δέ συνεχείς Νέρουιοι, και τούτο Γερ- 
[Λανικον έ'θνος • τελευταίοι δέ Μενάπιοι 'πλησ(υν των εκβο- 
λών εφ' έκάτερα του τιοτα[Λου κατοικουντες έΤ,η και δρυ[Λους 
ουχ υψηλής, άλλα ττυκνής ύλης και ακανθώδους. Κατά 
τούτους δ' ί'δρυνται 2ούγα[Λβροι Γερμιανοί. Πάσης δ' 
ύπέρκεινται τής ποτα[χίας ταύτης οΐ 26ηβοι^ προσαγορευ(5- 
(χενοι Γερ[Λανοι και δυνάμει και ιτλήθει διαφέροντες των 
άλλων, υφ' ών οι έξελαυνόμενοι^ κατέφευγον εις τήν έντος 
του Ρήνου νυνί^ • καΐ άλλοι δέ κατ' άλλους τ($πους δυνα- 
στεύουσι και διαδέχονται τα ζώπυρα του πο\ί[ΐ.ου των 
πρώτων άει καταλυομένων. 



5. Των δέ Τρηουίρων καΐ Νερουλών ^ Ιένονες και Pyj[jt,ot 

πράς έσπέραν οικουσιν, ετι δ' Άτρεβάτιοι' και Έβούρωνες^ • 
τοις Μεναπίοις δ' εισι συνεχείς έπι τη θαλάττη Μορινοι 
και Βελλοάκοι και Άρ,βιανοι και 2ουεσσ(ωνες^ και Κάλετοι 
{)ΐέχρι τής εκβολής του Σηκοάνα ποταμού. Έμφερής δ' 
έστΙ τή των Μεναπίων ή τε των Μορίνων και ή των 

1. Quelques mss. Ούίβιοι, un seul, Paris. 1393, Ίμβροι {sic). 

2. Même ms. Τρηουάγροςς; Medic. Τριουάγροις. 

3. Ms. Paris. 1397, Venet. 377, Σώηβοι. 

4. Avant εξελαυνόμενοι, Gluvier pense qu'il faut restituer Ού'βιοι. 

5. Gonj. de Piccoi. ορεινήν, — de Mûller, [ου] νυνί. 

6. Les mss. Νε6ρίων, Νερβίων, remplacé par Xylander. 

7. Les mss. donnent ici Άτρέβατοι, corrigé par Goray. 

8. Plus. mss. Ίεβούρωνε;. 

9. Les mss. Σουεσίωνες. 



STRABON, L. rV. PEUPLES : RHÉNANS, BELGES, ETC. 127 

pont par les généraux romains qui ont la conduite de 
la guerre en Germanie. De l'autre côté, en face, 
habitaient les llbies\ qu'Agrippa a transplantés avec 
leur assentiment en deçà du Rhin. Les Trévires et 
les Nervies^ se touchent : ces derniers sont aussi un 
peuple germanique. Enfin viennent les Ménapies^, 
tout près des bouches du fleuve et sur l'une et l'autre 
rive; ils habitent des marais et des bois aux arbres 
peu élevés, mais serrés et épineux. Près d'eux sont 
établis d'autres Germains, les Sugambres^ Au-dessus 
de toute cette région fluviale demeurent encore des 
Germains, ceux qu'on appelle Suèves, qui surpassent 
les autres par leurs forces militaires et leur nombre. 
C'est par eux qu'ont été expulsés les peuples qui ces 
temps-ci se sont réfugiés en deçà du Rhin. Ainsi des 
peuples passent d'un heu dans un autre et s'y éta- 
blissent en maîtres, toutes les fois que les premiers 
habitants ont été détruits, et ils en reçoivent les 
vivantes étincelles par qui se doit rallumer la guerre. 
5. A l'ouest des Trévires et des Nervies habitent 
les Sénons et les Rêmes% puis les Atrebaties® et les 
Eburons'. Tout voisins des Ménapies et sur la mer se 
trouvent les Morins^ les Belloaces^ les Ambianes'", 
les Suessions" et les Calétes jusqu'à l'embouchure du 
fleuve Sécoanas. Au territoire des Ménapies ressemble 



1. Pays de Cologne. 

2. Pays de Cambray, de Tournay et de Bavay. 

3. Entre l'Escaut et la Meuse. 

4. Vulg. les Sicambres. 

5. Reims. — 6. Arras. — 7. Pays de Liège. 

8. Dép. du Pas-de-Calais et partie de la Flandre. 

9. Beauvaisis. — 10. Dép. de la Somme. 
11. Le Soissonnais. 



1 28 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

Άτρεβατίων^ καΐ Έβουρώνων • υλη γάρ έστιν ούχ υψηλών 
δένδρων πολλή (χέν, ου τοσαύτη δέ οσην οι συγγραφείς 
ειρήκασι, τετρακισχιλίων σταδίων, καλουσι δ' αυτήν 

Άρδουένναν • κατά δέ τάς πολε[χικάς έφϋίδους συμτΐλέκον- 
τες^ τάς των θάμνων λύγους, βατώδεις ούσας, άπέφραττον 
τάς παρόδους. "Εστί δ' όπου και σκ^λοπας κατέπηττον, 
αύτοι δέ κατέδυνον εις τα βάθη πανοίκιοι, νησίδια εγογζες 
έν τοις έ'λεσι • εν [χέν ούν ταΐς έπο[Λβρίαις ασφαλείς τάς 
καταφυγάς ε?χον, εν δέ τοις αύχ^χοις ήλίσκοντο ραδίως • 
νυνι δ' άπαντες οι έντος ί*ήνου καθ' ήσυχίαν οντες ύπα- 
κούουσι ί^ωμαίων. Περί δέ τον 2ηκοάναν^ ποτα[ΐ,6ν είσι 
και οΐ Παρίσιοι^, νήσον ίγονζζς έν τω ποταμω και πόλιν 
Λουκοτοκίαν, και Μέλδοι και ΛηΗ(5ουιοι, παρωκεανίται 
οδτοι. Άξΐϋλογώτατον δ' έστιν έθνος των ταύτη ί*ήρι.οι, 
και ή (χητρόπολις αυτών Δουρικορτ($ρα ρ,άλιστα συνοικεΐ- 
ται και δέχεται τους τών Ρω[Λαίων ήγεμι,^νας. 



IV , 1 . Μετά δέ τα λεχθέντα έθνη τα λοιπά Βελγών 
έστιν έθνη τών παρωκεανιτών , ών Όυένετοι (χέν είσιν οι 
ναυ[Λαχήσαντες πράς Καίσαρα • ετοΐ(χοι γαρ ήσαν κωλύειν 
τον ύς τήν Βρεττανικήν πλουν, χρώ[Λενοι τψ έ(Λπορίω. 
Κατεναυ[/.άχησε δέ ραδίως, ουκ έ[Λβ6λοις χρώρ,ενος (ην 
γαρ παχέα τα ξύλα) αλλ' άνέμω φερομένων έπ' αύτον 



1. Var. des mss. Άτρεβαταίων, Άτρεβατοίων. 

2. Deux mss. συντέμνοντες, COnj. de Gasaub. συντέμνοντες xai συμπλέ- 
κοντες, d'après César, Guerre des Gaules, II, 17 : incisis atque inflexis. 

3. Ms. Paris. 1397, écrit, de la l"main, Σικοάναν. 

4. Ibid. ΙΙαρήσιοι. 



STRABON, L. IV. ARDENNES; LUTÈCE ; VÉNÉTES. 129 

celui des Morins, des Atrébaties et des Eburons : c'est 
une forêt d'arbres peu élevés, assez étendue, mais 
non pas autant que le disent les historiens : elle a 
mille stades et on l'appelle l'Arduenne. Pendant les 
guerres d'invasion les habitants, entrelaçant les 
branches de ses arbustes qui sont pareils à des buis- 
sons, en obstruaient les passages. Il y a même des 
endroits où ils enfonçaient des pieux; après quoi ils 
se cachaient dans ses profondeurs avec leurs familles 
entières, occupant de petites îles dans les marais. Ils 
avaient là, durant la saison des pluies, des refuges 
assurés, mais dans les temps secs on les y prenait 
aisément. Aujourd'hui tous les peuples en deçà du 
Rhin sont paisibles et obéissent aux Romains. — Le 
long du fleuve Sécoanas, il y a, avec les Parisies qui 
occupent une île dans ce fleuve et ont pour ville 
LucotocieS les Meldes et les Lexovies*, ces derniers 
près de l'Océan. Des peuples de cette région le plus 
considérable est celui des Rèmes : leur métropole 
Duricortore est la ville qui a le plus d'habitants ; c'est 
la résidence des préfets romains. 

IV, 1 . Après les peuples dont on a parlé, ceux qui 
restent sont des Belges parocéanites , et parmi eux, 
les Vénétes ^ qui livrèrent à César une bataille navale, 
s' étant mis en mesure d'empêcher son passage dans 
la Brettanique, où ils faisaient le commerce. César les 
défit aisément dans cette lutte navale, sans se servir 
d'éperons contre leurs vaisseaux, dont les bois étaient 
trop épais. Mais tandis que le vent les portait sur lui, 

1. Viilg. Lutecia, Paris. 

2. Pays de Meaux et Lisieux. 

3. Morbihan, Vannes. 

I 9 



1 30 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

(Cas., ρ. 1 95.) κατέσπων οΐ 'Ρω{Λαΐοι τα ιστία δορυδρεπά- 
νοις • ην γαρ σκύτινα δια τήν βίαν των άνεμων • άλύσεις^ 
δ' ετεινον άντΙ κάλων. Πλατύπυγα δέ ποιουσι^ καΐ ύψ{- 
πρυ|χνα καΐ ύψ($πρωρα δια τάς ά[Απώτεις, δρυίνης ύλης ής 
έστιν εύπορία * δκ^περ ου συνάγουσι τάς άρ(Λονίας των σανί- 
δων, άλλ' άραιώ[χατα καταλείπουσι • ταύτα δέ βρύοις δια- 
νάττουσι του (χή κατά τάς νεωλκίας καπυρουσθαι τήν ύλην 
(χή νοτιζθ[χένην, του [χέν βρύου νοτιωτέρου οντος τη φύσει, 
της δέ δρυός ξηράς και άλιποΰς. Τούτους oi[i.ai τους 
Όυενέτους οικιστας είναι των κατά τον Άδρίαν • και γαρ 
οι άλλοι πάντες σχεδόν τι οί έν τη 'Ιταλία ΚελτοΙ (χετα- 
νέστησαν εκ της υπέρ των "Αλπεων γης , καθάπερ και οί 
Βόϊοι και 2ένονες • δια δέ τήν δ[Λωνυ[Λίαν Παφλαγ($νας 
φασιν αυτούς. Λέγω δ' ούκ ίσχυριζ($[Λενος • αρκεί γαρ περί 
των τοιούτων το εικ6ς. Όσίσ[χιοι δ' είσίν, ους [Ώσ]τΐ[Λίους^ 
ονομάζει Πυθέας, επί τίνος προπεπτωκυίας ίκανώς άκρας 
εις τον ώκεανάν οίκουντες, ουκ έπΙ τοσούτον δέ εφ' δσον 
εκείνες φησι^ και οί πιστεύσαντες έκείνω. Των δέ μεταξύ 
εθνών του τε 2ηκοάνα και του Λίγηρος οί μέν τοις 2ηκοα- 
νοϊς^, οΐ δέ τοις Άρουέρνοις όμορουσι. 



2. TÔ δέ σύμπαν φυλον, δ νυν Γαλλικών τε και Γαλα- 
τικον καλουσιν, άρειμάνκίν έστι καΐ θυμικών τε καΐ ταχύ 

1. Paris. 1393, άλύσει, adopté par Goray; Groskurd, άλΰσβσι. 

2. Groskurd croit ici nécessaire de restituer πλοία. 

3. Mss. ol Σίσμιοι δ' είσιν ους Τίμιους Avant ΌσΙσμιοι les édit. 

antér. à Kramer ajoutaient ενθένδε δέ, que Goray plaça entre deux 
astérisques. 

4. Aid., έφ* δσον 2χειν φησί. 

5. Ms. Paris. 1397, Σηχουανοΐς. 



STRABON, L. rv. LES VÉNÉTES, LEURS NAVraES. 1 31 

les Romains déchiraient leurs voiles avec des faux à 
longue hampe. Ces voiles étaient faites en cuir à cause 
de la violence des vents et tendues avec des chaînes 
au lieu de câbles. Les Vénétes construisent leurs 
navires larges de fond, hauts de poupe et hauts de 
proue à cause des marées, et en chêne parce que ce 
bois abonde dans le pays^ Aussi ne serrent-ils pas 
trop les joints des planches ; ils y laissent des inter- 
stices qu'ils bouchent avec des algues , de peur que , 
quand ils sont tirés sur le rivage, le bois ne se consume, 
faute d'humidité ; car les algues sont humides de leur 
nature, tandis que le chêne est sec et maigre. — Je 
pense que ces Vénétes sont les pères de ceux de 
l'Adrie. Et en effet, les Celtes qui sont en ItaHe sont 
tous à peu près sortis du pays d'au-delà les Alpes, 
comme les Boies et les Sénons. C'est l'identité 
des noms qui a fait dire que les Vénétes sont des 
Paphlagons. Je parle ainsi sans rien affirmer : en 
pareille matière le vraisemblable suffit. Puis il y a les 
Osismies^, que Pythéas nomme Ostimies, lesquels 
habitent un promontoire qui se projette assez loin 
dans l'Océan, mais non pas autant que le disent ce 
géographe et ceux qui ajoutent foi à ses paroles. — 
Des peuples établis entre le Sécoanas et le Liger les 
uns sont limitrophes des Sécoanes, les autres des 
Arvernes. 

2l. Toute la race appelée aujourd'hui Gallique ou 
Galatique a la manie de la guerre; elle est irascible. 



1. Tous ces détails sur les vaisseaux des Vénétes sont empruntés 
à César, G. G. III, II. 

2. Osismii, dans César. G. G. II, 34; III, 9; Vil, 72. Départ, du 
Finistère, Goncarneau ou Carhaix. 



1 32 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

itpèç (χάχην, άλλως δέ άπλουν καΐ où κακόηθες. Δια δε 
χουτο έρεθισθέντες (χέν αθρόοι συνίασι πράς τους αγώνας 
και φανερώς και ου [χετα ττερισκέψεως , ώστε καΐ εύμετα- 
χείριστοι γίνονται τοις καταστρατηγεΐν έθέλουσι • και γαρ 
δτε βούλεται και δ'που και αφ' ής έτυχε προφάσεως ιταρο- 
ξύνας τις αυτούς έτοΐ[χους έ'σχε προς τάν κίνδυνον, πλην 
βίας και τόλμης ουδέν έχοντας το συναγωνιζόμενον. Παρα- 
πεισθέντες δέ ευριαρώς ένδιδ^ασι προς το χρήσιμον , ώστε 
και παιδείας άπτεσθαι και λόγων. Της δέ βίας το μέν εκ 
των σωρ,άτων έστι [χεγάλων όντων, τα δ' έκ του πλήθους • 
συνίασι δέ κατά πλήθος ραδίως δια το άπλουν καΐ αύθέ- 
καστον, συναγανακτούντων* τοις άδικεΐσθαι δοκουσιν άει 
των πλησίον. Νυνι [χέν ουν εν είρήνη πάντες είσι δεδου- 
λωμιένοι και ζώντες κατά τα προστάγ[Λατα τών ελόντων 
αυτούς Ρω(Λαίων, αλλ' έκ τών παλαιών χρόνων τούτο 
λα(ΐ,βάνο[χεν περί αυτών καΐ τών* (Jtiχpι νυν συμριενόντων 
παρά τοις Γερμανοϊς νο[Λί[Λων. (Cas., ρ. 1 96.) Και γαρ τη 
φύσει και τοις πολιτεύ[Λασιν έρ,φερεϊς εισι και συγγενείς 
άλλήλοις ούτοι, ofxopdv τε οίκούσι χώραν διοριζορι,ένην τω 
Ρήνω ποτα(Λώ και παραπλήσια εχουσαν τα πλείστα^. 
Άρκτικωτέρα δ' έστιν ή Γερριανία, κρινόμενων τών τε 
νοτίων περών προς τα νότια και τών αρκτικών προς τα 
αρκτικά, Διάτοΰτο δέ και τας μεταναστάσεις αυτών ραδίως ^ 
ύπάρχειν συμβαίνει, φερομένων άγεληδον και πανστρατια, 



1. Quelques mss., συναγανακτοΟντες. 

2. Coray, |κα\] έχ τών. 

3. Comp. sur le caractère et les mœurs des Gaulois, César, G. G. 
VI, 14 et s., Timagène, dans Amm. Marcellin, XV, p. 55 et s. édit. 
H. Valois, in-4•, 1636. — Nous donnons ce texte dans notre tome II, 
Historiens. — V. surtout, même vol., Polybe, 11, 32-35; 111, 70 et 79, 
etc. ; Diodore, V, 26-32. 

4. Cor., ραδίας. 



STRÀBON, L. rv. CARACTÈRE DES GAULOIS. 133 

prompte à la bataille, du reste simple et sans malice. 
Aussi, une fois irrités, ils se rassemblent en foule pour 
courir aux combats, et cela avec éclat, sans aucune 
circonspection, de sorte qu'ils tombent facilement sous 
les coups de ceux qui veulent employer contre eux 
la stratégie. Et, en effet, qu'on les excite, quand on 
veut, où l'on veut, pour le premier prétexte venu, on 
les trouve prêts à braver le danger, sans avoir pour 
entrer dans la lutte autre chose que leur force et 
leur audace. Si l'on agit sur eux par la persuasion, 
ils s'adonnent aisément aux travaux utiles, jusqu'à 
s'appliquer à la science et aux lettres. Leurs forces 
tiennent en partie à leur taille qui est grande, en 
partie à leur multitude. S'ils se rassemblent en grande 
multitude avec tant de facilité, cela vient de leur sim- 
plicité et de leur fierté personnelle : grâces à ces 
qualités, ils s'associent toujours à l'indignation de qui- 
conque leur paraît victime de l'injustice. Aujourd'hui, 
à la vérité, ils sont tous en paix, asservis, et ils vivent 
sous les ordres des Romains qui les ont conquis ; mais 
nous nous les figurons ainsi d'après leurs anciens 
temps et d'après les maximes encore subsistantes 
aujourd'hui chez les Germains. Et, en effet, par leur 
nature et par leurs institutions politiques ces deux 
peuples se ressemblent et sont frères; de plus, ils 
habitent des contrées limitrophes, que sépare seul le 
cours du Rhin, et qui presque à tous égards se 
rapprochent l'une de l'autre. Seulement la Germanie 
est plus au nord, (ce qui se voit) si l'on compare dans 
les deux pays le midi avec le midi, le nord avec le 
nord. C'est là même ce qui leur rend les migrations 
faciles; ils se transportent en bandes, par levées en 



i 34 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

(Λαλλον δέ καΐ πανοικίων έξαιρ^ντων, δ'ταν υπ' άλλων 
έκβάλλωνται^ κρειττόνων. 01' τε 'Ρω(Λαΐοι πολύ ραον τού- 
τους έχεφώσαντο ή τους "Ιβηρας • και γαρ ήρξαντο πρό- 
τερον και έπαύσαντο ύστερον έκείνοις πολε[Αουντες, τούτους 
δ' εν τω μεταξύ χρ(ίνω πάντας κατέλυσαν, τους άνα ριέσον 
'Ρήνου και των Πυρηναίων ορών σύμ,παντας^. 'Αθρόοι γαρ 
και κατά πλήθος έμιπίπτοντες άθρ(ίοι κατελύοντο, οί δ' έτα- 
ριίευον και κατεκερ[χάτιζον τους αγώνας, άλλοτε άλλοι και 
κατ' άλλα [χέρη ληστρικώς πολε[Λθΰντες. ΕίσΙ [άν ούν 
μαχηται πάντες τη φύσει , κρείττους δ' Ιππόται ή πεζοί , 
και εστί Ρω[λαίοις τής Ιππείας άριστη παρά τούτων. Άει 
δέ οί προσβορρ($τεροι και παρωκεανϊται (Λαχιμιώτεροι. 



3. Τούτων δέ τους Βέλγας αρίστους φασίν, εις πεντε- 
καίδεκα έ'θνη διηρηριένους , τα [χεταξύ του ί^ήνου και του 
Λίγηρος παροικουντα^ τ6ν ωκεανών, ώστε (χόνους άντέχειν 
πράς τήν τών Γερ[Λανών ί<:^ο^ον, Κίρι,βρων καΐ Τευτόνων. 
Αυτών δέ τών Βελγών Βελλοάκους αρίστους φασί, (χετά 
δέ τούτους, 2ουεσσίωνας. Τής δέ πολυανθρωπίας σημείον • 
εΙς γαρ τριάκοντα [Λυριάδας έξετάζεσθαί φασι τών Βελγών 
πρότερον τών δυναριένων φέρειν δπλα. Ειρηται δέ καΐ τα 
τών Έλουηττίων πλήθος και τ6 τών Άρουέρνων και τα 
τών συρ.(Λάχων, εξ ών ή πολυανθρωπία φαίνεται και, Οπερ 
ε?πον, ή τών γυναικών αρετή πράς τό τίκτειν καΐ έκτρέ- 

1. Mss., έχβάλλονται; correct, de Goray. 

2. Au lieu de σΰμπαντας enfermé entre crochets par Goray, Pic- 

COlOS propose en hésitant φθείραντες. 

3. Les mss., παροιχοΟντας, Corrigé par Goray. 



STRABON, L. IV. MOEURS DES GAULOIS. 135 

masse; mieux encore, ils partent avec tout ce qui est 
à eux, lorsqu'ils sont chassés de leurs terres par des 
étrangers plus forts. C'est pour cela aussi que les 
Romains^ont eu moins de peine à les dompter que les 
Ibères. En effet, le commencement de leur guerre 
contre ces derniers eut lieu plus tôt et la fin plus tard : 
dans l'intervalle, ils défirent tous les Celtes, tous, 
ceux qui sont entre le Rhin et les monts Pyrénées. Ces 
peuples, tombant sur l'ennemi en masses serrées et 
en foule, périssaient aussi en foule. Les Ibères ména- 
geaient les luttes , les morcelaient , faisant la guerre , 
tantôt les uns, tantôt les autres, sur différents points, 
— une guerre de brigands. Les Celtes sont donc tous 
naturellement propres aux combats, mais ils valent 
mieux comme cavaliers que comme fantassins, et la 
meilleure cavalerie des Romains leur vient de ces 
peuples. C'est toujours plus au nord et le long de 
l'Océan que sont les plus braves combattants. 

3. Parmi ceux-ci les meilleurs à cet égard sont, dit- 
on, les Belges, lesquels sont divisés en quinze peuples 
et habitent entre le Rhin et le Liger, le long de l'Océan : 
seuls, en effet, ils tinrent tête à l'invasion des Ger- 
mains, — Cimbres et Teutons. Entre les Belges mêmes, 
le premier rang appartient, dit-on, aux Belloaces, 
et après eux, aux Suessions. Ces populations sont 
très-nombreuses : la preuve en est qu'on pouvait, 
dit-on, compter jadis jusqu'à trente myriades de 
Belges en état de porter les armes. On a déjà parlé 
de la multitude des Elvetties, de celle des Arvernes et 
de leurs alliés , et par là se voit combien nombreuse 
était la population de la Celtique, et combien est vrai 
ce que j'ai dit de la supériorité des femmes de ce pays 



1 36 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

φειν τους παΐδας. 2αγηφορουσι δέ και κομοτροφουσι και 
άναξυρίσι χρώνται ιτεριτεταμιέναις , άντι δέ χιτώνων* 
σχιστούς χειριδωτούς φέρουσι ρ-έχρι αίδοίων και γλουτών. 
Ή δ' έρεα τραχεία [χέν, άκρόμαλλος* δέ, άφ' ής τους 
δόσεις σάγους έξυφαίνουσιν οος λαίνας^ καλουσιν • οί 
[λέντοι Ρω[Ααΐοι καΐ έν τοις προσβορροτάτοις ύποδιφθέρους 
τρέφουσι ποί|χνας ίκανώς αστείας έρέας. 'Οπλισμός δέ σύμ- 
(Λετρος τοις των σωμάτων [χεγέθεσι, μάχαιρα μακρά 
παρηρτημένη παρά το δεξιον πλευρών , και θυρεός μάκρος 
και λ(5γχαι κατά λ($γον καΐ μάδαρις\ πάλτου τι είδος. 
Χρώνται δέ και τ(5ξοις ενιοι και σφενδ^ναις • εστί δέ τι 
και γρίίσφφ έοικος ξύλον, εκ χειρός (Cas., ρ. 197.), ουκ εξ 
αγκύλης άφιέμεvov^ τηλεβολώτερον και βέλους, φ μάλιστα 
καΐ προς τας τών δρνέων χρώνται θήρας. Χαμευνουσι δέ καΐ 
μέχρι νυν οί τζοΧλοι και καθεζ($μενοι δειπνουσιν έν στιβάσι. 
Τροφή δέ πλείστη μετά γάλακτος και κρεών παντοίων, 
μάλιστα δέ τών υείων και νέων και άλιστών. Αι δ' υες 
και άγραυλουσιν υψει τε και αλκή και τάχει διαφέρουσαι • 
κίνδυνος γουν έστι τω άήθει προσκίντι, ωσαύτως καΐ λύκω. 
Τους δ' οΪγ,ΟΌς έκ σανίδων και γέρρων εχουσι μεγάλους 
θολοειδεΐς, οροφον πολύν έπιβάλλοντες. Ούτως δ' έστι 
δαψιλή και τα ποίμνια και τα ύοφ($ρβια ώστε τών σάγων 

1. Meineke {Vind. Strah., p. 44) croit que le mot ποδηρών a ici 
disparu du texte. — 2. Μακρόμαλλος, à longs poils, changement in- 
troduit par Goray au lieu de la leçon des mss. άχρίμαλλος. 

3. Les critiques pensent qu'un mot est ici tombé du texte, Έλ- 
ληνες, selon Groskurd; selon Gasaubon et Toup, c'est Ρωμαίοι qui 
est le sujet de χαλοϋσιν; ils lisent, le prem^ier, οΟς λαίνας καλουσιν ol 

Ρωμαίοι • οί μέντοι και έν l'autre, καλ. οί Ρωμαίοι • χα\ μέντοι κα\ εν. 

— Millier soupçonne que Ρωμαίοι a été mis par erreur pour Mopivot. 
Un mot semble aussi être tombé de la phrase suivante, άνύοντες, 
p. ex., après ερέας. —4. Les mss., μαίρις ou μήρις; l'épitomé, μάαρις; 
Scalig. (ad Virg. Catal., p. 282) corrigeait μάταρις et Turnébe , Sie- 
benkees, Coray adoptaient cette forme. Depuis on a lu, d'après 
Hésychius, μάδαρις. — 5. Quelques mss., εφιέμενον. 



STRABON, L. IV. GAULOIS : MOEURS ET USAGES. 137 

comme mères et comme nourrices. — Les hommes 
sont vêtus de la saie ; ils laissent croître leurs cheveux, 
se servent de braies qui enveloppent les jambes, et 
au heu de tuniques, ils portent des robes fendues, 
garnies de manches et tombant jusqu'aux parties 
honteuses et aux fesses. La laine dont sont tissus ces 
épais sayons appelés lœnœ est rude et crépue. Cepen- 
dant les Romains, même dans les régions les plus 
septentrionales, en couvrant les brebis de peaux, en 
obtiennent des laines assez jolies. — L'armure (des 
Celtes) est proportionnée à la grandeur de leurs corps : 
c'est un long sabre qu'ils suspendent à leur flanc droit, 
puis un long boucher, des piques en rapport (avec le 
reste) et la madaris qui est une espèce de javeline. 
Quelques-uns se servent en outre d'arcs et de frondes. 
Ils ont aussi un morceau de bois semblable à une 
pique, qu'ils lancent avec la main, sans courroie, qui 
frappe plus loin qu'une flèche et dont ils se servent 
de préférence, notamment pour la chasse aux oiseaux. 
— Encore aujourd'hui la plupart d'entre eux couchent 
sur la dure, et mangent assis sur des jonchées 
(d'herbes ou de feuilles). Leur nourriture consiste 
généralement en lait, en viandes de toutes sortes et 
surtout en viande de porc, fraîche ou salée. Les porcs 
vivent dans les champs, ce qui leur donne une taille, 
une force, une vitesse extraordinaires ; et il y a, pour 
qui n'y est pas habitué, autant de danger à s'en 
approcher que d'un loup. Les Celtes se font avec des 
planches et des claies de grandes maisons, en forme 
de dômes, qu'ils recouvrent d'une large toiture. Ils 
ont de si nombreux troupeaux de moutons et de porcs 
qu'ils fournissent en abondance saies et salaisons non- 



1 38 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

καΐ της ταριχείας άφθον^αν |χή τη ΐ^ώμη χορηγεισθαι 
(Λ($νον, άλλα καΐ τοις πλείστοις [λέρεσι της 'Ιταλίας. 

'Αριστοκρατικά! δ' ήσαν αΙ τζλιίους των πολιτειών • ενα 
δ' ήγε(Λ6να ήροϋντο κατ' ένιαυτον το ιταλαιόν, ώς δ' αυτως 
εις 'κό'λιμ.ον εΙς ύπο του πλήθους άπεδείκνυτο στρατηγ(5ς • 
νυνι δέ προσέχουσι τοις των Ρω(Λα{ων προστάγ(χασι τα 
πλέον, "ίδιον δέ το εν τοις συνεδρ(οις συμιβαινον • εάν γάρ 
τις θορυβή τον λέγοντα και υπόκρουση, προσιών ό υπηρέ- 
της, έσπασμένος τό ξ(φος, κελεύει σιγαν μετ' απειλής, μιή 
παυομένου δέ, και δεύτερον και τρίτον ποιεϊ το αύτ(ί, 
τελευταΐον δέ αφαιρεί του σάγου τοσούτον όσον άχρηστον 
ποιήσαι το λοιπόν. Το δέ περί τους άνδρας και τάς γυναί- 
κας, τα διηλλάχθαι τα έργα υπεναντίως τοις παρ' ήμιν, 
κοινον και προς άλλους συχνούς των βαρβάρων εστί. 



4. Παρά πάσι δ' ώς έπίπαν τρία φυλά των τιμωμένων 

διαφερ^ντως εστί, βάρδοι τε και Όυάτεις και δρυίδαι • 
βάρδοι μέν ύμνηται και ποιηταί, ουάτεις δέ ίεροποιοι καΐ 
φυσιολόγοι, δρυΐδαι δέ προς τη φυσιολογία και τήν ήθικήν 
φιλοσοφίαν άσκουσι'. Δικαιότατοι δέ νομίζονται και δια 
τούτο πιστεύονται τάς τε ίδιωτικας κρίσεις και τας κοινάς, 
ώστε και πολέμους διήτων πρότερον και παρατάττεσθαι 
μέλλοντας έ'παυον, τάς δέ φονικάς δίκας μάλιστα τούτοις 
έπετέτραπτο δικάζειν. *"Οταν τε φορά τούτων ή, φοράν καΐ 

1. Comp., sur les Druides, le remarquable passage de César, G. G. 
VI, 12-14, et, outre les auteurs indiqués supr. p. 132, note 3, Dio- 
gène Laerce, I, Proœm. 1 et 6. 

2. Meineke indique ici une lacune; il croit tout au moins à une 
transposition : il n'introduit pourtant aucun changement dans le 
texte. 



STRABON, L. rV. GAULOIS; CASTES : DRUIDES, ETC. 139 

seulement Rome, mais la plupart des régions de 
l'Italie. — La plupart de leurs gouvernements étaient 
aristocratiques : ils choisissaient anciennement un 
chef unique chaque année, et de même pour la 
guerre un seul général, désigné par la multitude. 
Aujourd'hui ils se conforment presque en tout aux 
ordres venus de Rome. Voici une particularité qui est 
propre à leurs assemblées : si quelqu'un trouble l'ora- 
teur ou l'interrompt, l'appariteur s'avance l'épée nue, 
et avec menaces lui ordonne de se taire ; si le pertur- 
bateur ne cesse pas, l'appariteur lui donne un second, 
un troisième avertissement, et finalement lui enlève 
un morceau de sa saie, assez grand pour mettre le 
reste hors de service. — Quant au partage des tra- 
vaux entre les hommes et les femmes, il se fait à l'in- 
verse de ce qui a lieu chez nous ; et c'est là un usage 
qui leur est commun avec bien d'autres parmi les 
barbares. 

4. Chez tous en général il y a trois castes à qui 
l'on rend des honneurs extraordinaires : les bardes, 
les vates et les druides; les bardes sont chantres 
d'hymnes et poètes , les vates, sacrificateurs et inter- 
prètes de la nature; les druides, outre la science de 
la nature, étudient aussi la philosophie morale. On a 
la plus haute opinion de leur justice : à ce titre on 
s'en remet à eux du jugement de tous litiges privés 
ou publics; c'est à ce point qu'autrefois ils étaient 
arbitres même dans les guerres, arrêtaient les adver- 
saires prêts à se ranger en bataille, et qu'on leur con- 
fiait le soin de prononcer dans les affaires de meurtre. 
Lorsqu'abondent ces sortes de jugements, ils estiment 



1 40 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

της χώρας νομιίζουσιν ίπτάρχειν. Άφθαρτους δέ λέγουσι 
και οδτοι καΐ [οι] άλλοι ^ τάς ψυχάς και τον κ6σ[Αον, 
έπικρατήσειν δέ ποτέ καΐ πυρ και ύδωρ. 

5. Τφ δ' άπλφ θυ[Λΐκω πολύ τα άνόητον καΐ άλαζονι- 
κόν πρ(ίσεστι και τα φιλ6κοσ(Λον • χρυσοφορουσί τε γάρ, 
περί (Λεν τοις τράχηλο ις στρεπτά έχοντες, περί δέ τοις 
βραχίοσι και τοις καρποΐς ψέλια, και τάς έσθήτας βαπτάς 
φορουσι και χρυσοπάστους οι έν άξιώμιατι. Ύπο της τοιαύ- 
της δέ κουφ($τητος αφόρητοι [Λεν νικώντες, εκπλαγείς δ' 
ήττηθέντες δρώνται. Πρόσεστι δέ τη άνοια και το βάρβα- 
ρον και το έ'κφυλον, δ τοις προσβόρροις έ'θνεσι παρακολου- 
θεί πλείστον, το άπο τήζ (Λάχης (Cas., ρ. 198.) άπιόντας 
τάς κεφάλας των πολε[Λίων έξάπτειν έκ των αυχένων των 
ι'ππων, κορ,ίσαντας δέ προσπατταλεύειν τοις προπυλαίοις. 
Φησι γοΰν Ποσειδώνιος αύτος ίδεΐν ταύτην την θέαν πολ- 
λαχου, και το (χέν πρώτον άηθίζεσθαι, μιετα δέ ταύτα 
φέρειν πράως δια τήν συνήθειαν. Τάς δέ των ένδοξων κεφά- 
λας κεδρουντες έπεδείκνυον τοίς ξένοις, και ουδέ προς 
ισοστάσιον χρυσάν άπολυτρουν ήζίουν. Και τούτων δ' έπαυ- 
σαν αυτούς Ρω[Λαΐοι και των κατά τάς θυσίας και [Λαντείας 
ύπεναντίων^τοΐς παρ' ήρ,ιν νο[Λ{[Λθΐς. "Ανθρωπον γαρ κατεσ- 
πεισμένον παίσαντες εις νώτον^ μαχαίρα έ[χαντεύοντο έκ 
του σφαδασμοΰ. "Εθυον δέ ούκ άνευ δρυϊδών. Και άλλα δέ 



1. Selon Millier, il faudrait peut-être lire, au lieu de o\ άλλοι, χα\ 
Δάοι ou Δάκοι. 

2. Correction de Coray, d'après une conject. de Casaubon, au lieu 
d'ύπevαvτ^ως que donnent les mss. 

3. Miiller, s'appuyant sur un passage de Diodore, V, 31, 3, propose 
de lire, au lieu de νώτον, νόθον πλευρόν, ou νόθας [πλευράς], Correction 
adoptée par M. Tardieu. 



STRABON, L. IV. GAULOIS : MOEURS; SACRIFICES. 141 

que c'est signe d'abondance pour le pays'. Ces druides, 
et d'autres comme eux, professent que les âmes sont 
impérissables, le monde aussi, mais qu'un jour pour- 
tant régneront seuls le feu et l'eau. 

5. A la franchise, à la fougue se joignent chez ces 
peuples le défaut de sens , la fanfaronnade et le goût 
de la parure : ils portent des bijoux d'or, chaînes 
autour du cou, anneaux autour des bras et des 
poignets, et ceux qui sont dans les honneurs portent 
des habits d'étoffes teintes et brodées en or. Par suite 
de cette grande légèreté, ils se montrent insuppor- 
tables dans la victoire, et abattus dans la défaite. A 
leur manque de bon sens se rattache une coutume 
barbare, monstrueuse, inhérente au caractère des 
peuples du nord : au sortir du combat, ils suspendent 
au cou de leurs chevaux les têtes de leurs ennemis, 
et quand ils les ont apportées chez eux, ils les clouent 
dans les vestibules de leurs maisons. Posidonius dit 
avoir eu en maints endroits ce spectacle, qui d'abord, 
faute d'y être accoutumé, lui faisait horreur, mais 
qu'ensuite l'accoutumance le lui rendait supportable. 
Les têtes des personnages illustres étaient imprégnées 
d'huile de cèdre ; on les étalait aux yeux des étrangers 
et l'on ne consentait pas à les rendre contre leur 
pesant d'or. Les Romains mirent fin à ces usages, de 
même qu'aux sacrifices et aux pratiques divinatoires 
en opposition avec nos institutions. Ainsi un homme 
avait-il été voué aux dieux, on le frappait par derrière 
avec une épée de combat, et l'on devinait l'avenir 
d'après les convulsions du mourant; on ne sacrifiait 

1. Comp. César, Guerre des GmUes, VI, 16. 



1 42 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ανθρωποθυσιών είδη λέγεται • και γαρ κατετ(5ξευ($ν τινας 
καΐ άνεσταύρουν έν τοις ίεροίς και κατασκευάσαντες 
γ.ολοσσ6ν χάρτου και ξύλων, έρι,βαλόντες εις τούτον βοσκή- 
(Λατα και θηρία παντοία καΐ ανθρώπους, ώλοκαύτουν. 



6. Έν δέ τω ώκεανώ φησιν είναι νήσον [χικραν ου 
πάνυ πελαγίαν, προκεΐ(Λένην της εκβολής του Λίγηρος 
ποτα[Λου • οίκεΐν δέ ταύτην τάςτών Ιαρινιτών^ γυναίκας, 
Διονύσω κοτεχορι,ένας και ίλασκομένας τον θεάν τούτον 
τελεταις τε και άλλαις ίεροποιίαις έξηλλαγ[χέναις2. Ούκ 
έπιβαίνειν δέ άνδρα της νήσου, τας δέ γυναίκας αύτας 
πλεούσας κοινωνεΐν τοις άνδράσι και πάλιν επανιέναι. 
"Εθος δ' είναι κατ' ένιαυτον άπαξ τ6 ίεράν άποστεγάζεσθαι 
καΐ στεγάζεσθαι πάλιν αύθη[Ληρον προ δύσεως, έκαστης 
φορτίον έπιφερούσης * ής δ' άν έκπέση τα φορτίον, διασ- 
πασθαι ταύτην υπό των άλλων • φέρουσας δέ τα [^έρη^ 
περί τα ίερον μετ' εύασρ,ου μ,ή παύεσθαι πρότερον, πρΙν 
παύσωνται τής λύττης * άει δέ συ[ΐ.βαίνειν ώστε τινά 
έμπίπτέιν τήν τούτο πεισο[Αένην. Τούτου δ' ετι (χυθωδέστε- 
ρον ειρηκεν Άρτεμιίδωρος το περί τους κόρακας συμβαίνον. 
Λιμιένα γάρ τίνα τής παρωκεανίτιδος ίστορεϊ δύο κοράκων 
έπονο{χαζ($(Αενον , φαίνεσθαι δ' έν τούτω δύο κίίρακοις τήν 
δεξιάν πτέρυγα παράλευκον έχοντας * τους ούν περί τίνων 



1. C'est la leçon des mss. On a voulu lire Ναμνιτών. — Cf. Pto- 
lémée, 11, 8, 6, Marcien, ci-après, Denys le Périégète v. 571, où Άμ- 
νιτάων peut être tout aussi bien pour Σαμνιτάων que pour Ναμναάων, 
et enfin Etienne de Byz. v. Σάμνιον. 

2. Vulg. έξιλεουμένας, glose OU variante ά'Ιλασχομένας , que Millier 
met entre crochets et que Coray remplace par έξηλλαγμέναις. 

3. Coray, μέλη. 



STRABON, L. IV. LES FEMMES AMNITES. 143 

jamais sans l'assistance des druides. Il y avait encore, 
dit-on, d'autres espèces de sacrifices humains : ainsi 
parfois ils tuaient les victimes à coups de flèches , ou 
les crucifiaient dans leurs temples, ou bien encore ils 
fabriquaient un colosse avec du foin et du bois, y 
introduisaient des animaux domestiques et sauvages 
de toute sorte avec des hommes, et brûlaient le tout. 
6. Il (Posidonius) parle d'une petite île située dans 
rOcéan, non pas tout-à-fait en pleine mer, mais 
vis-à-vis de l'embouchure du fleuve Liger : elle est 
habitée par les femmes des Samnites, qui sont pos- 
sédées de Dionysos et qui cherchent à se rendre ce 
dieu propice par des cérémonies mystiques et autres 
pratiques sacrées singulières. Aucun homme n'aborde 
en cette île : ce sont les femmes elles-mêmes qui 
passent sur le continent pour avoir conunerce avec 
les hommes, et s'en retournent ensuite. C'est aussi 
l'usage qu'une fois par an on enlève le toit du temple, 
et qu'on le refasse le même jour avant le coucher du 
soleil, chaque femme apportant à cet effet sa charge 
de matériaux. Si l'une d'elles laisse tomber cette 
charge, les autres la mettent en pièces, et portant 
avec des cris d'évohé les membres de la malheureuse 
autour du temple, elles ne cessent point qu'elles 
n'aient senti cesser leur fureur. Or chaque fois il arrive 
à quelqu'une de tomber et de souffrir cette mort. 
Il y a encore quelque chose de plus fabuleux dans les 
récits d'Artémidore; c'est l'histoire des corbeaux. Il 
raconte qu'il y a sur la côte de l'Océan un port dit 
des deux corbeaux , qu'on y voyait en effet deux cor- 
beaux ayant l'aile droite blanchâtre; que ceux qui 
avaient quelque contestation venaient en cet endroit 



1 44 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ά(Λφισβητουντας , άφικο{χένους δευρο έφ' υψηλού τ($που 
σανίδα θέντας έπιβάλλειν ψαιστά, έκάτερον χωρίς • τους 
δ' ορνεις έπηττάντας τα [χέν έσθίειν, τα δε σκορπίζειν • οδ 
δ' αν σκορπισθη τα ψαιστά, εκείνον νικαν. Ταύτα [λέν 
ουν [χυθωδέστερα λέγει, περί δέ της Δή[Λητρος και Κ($ρης 
πιστότερα, δ'τι φησιν είναι νήσον προς τη Βρεττανικη, καθ' 
ην δμιοια τοις έν 2α[/.οθράκη περί τήν Δή[Λητρα^ και τήν 
Κ($ρην ίεροποιειται. Και τούτο δέ των πιστευο[Λένων εστίν, 
οτι εν τη Κέλτικη φύεται δένδρον o[jt,oiov συκη, καρπόν δ' 
εκφέρει (Cas,, ρ. 199.) παραπλήσιον κιοκράνω κορινθιουρ- 
γεί • έπιτ(Ληθεις δ' ο^τος άφίησιν οτζον θανάσΐ[ΐ.ον προς τάς 
επιχρίσεις των βελών. Και τούτο δέ των θρυλουριένων εστίν, 
δτι πάντες Κελτοι φιλόνεικοί* τέ εισι και ου νο[Λίζεται παρ' 
αύτοϊς αίσχράν τ6 της άκ[Λής άφειδειν τους νέους. "Εφορος 
δέ ύπεπβάλλουσάν τε τω (χεγέθει λέγει τήν Κελτικήν, 
ώστε ήσπερ νυν 'Ιβηρίας καλου[Λεν έκείνοις τα πλείστα 
προσνέ[Λειν (χέχρι Γαδείρων, φιλέλληνας τε άποφαίνει τους 
ανθρώπους, και πολλά ιδίως λέγει περί αυτών ουκ έοικ(>τα 
τοις νυν. "ίδιον δέ και τούτο • άσκεΐν γαρ αυτούς μή παχείς 
είναι (χηδέ προγάστορας, τάν δ' υπέρβαλλε [Λενον τών νέων 
το της ζώνης (χέτρον ζημιιουσθαι. Ταύτα (χέν περί της 
υπέρ τών "Αλπεων Κελτικής. . , ^ , 



V, 1 . Ή δέ Βρεττανικη ^ τρίγωνος [λέν έστι τω σχή- 
|χατι, παραβέβληται δέ τα μέγιστον αυτής πλευρόν τή 



1. Correct, de Coray; vtUg. Δήμητραν. 

2. Meineke veut absolument lire ηδονικοί pour lier cette idée à 
celle qui suit; correction inutile, que n'autorise aucun ms. 

3. Quelques mss., Πρεττανι-χή, variante commune. 



STRABON, L. IV. GAULOIS, DÉTAILS DIVERS. 145 

et plaçaient sur un lieu élevé une planche avec des 
gâteaux dessus, chacun ayant à part les siens, que les 
oiseaux s'abattant sur ces gâteaux mangeaient les uns 
et dispersaient les autres, que celui-là était vainqueur, 
dont les gâteaux avaient été dispersés. Voilà une 
histoire qui ressemble bien trop à une fable ; ce qu'il 
raconte de Dèmèter (Gérés) et de Corè (Proserpine) 
est plus digne de foi. Il y a, dit-il, près de la Bretta- 
nique, une île où l'on sacrifie à Dèmèter et à Corè 
suivant des rites semblables à ceux de la Samothrace. 
Encore un fait du genre de ceux auxquels on ajoute 
foi : il croît dans la Celtique un arbre semblable au 
figuier, lequel porte un fruit dont la forme se rap- 
proche de celle du chapiteau corinthien. Si l'on fait 
une incision dans ce fruit, il en sort un suc mortel 
dont les habitants imprègnent leurs flèches. — Des 
traits caractéristiques généralement connus, c'est que 
tous les Celtes sont querelleurs, et qu'à leurs yeux il 
n'y a point de honte pour les jeunes gens à ne point 
ménager la fleur de leur bel âge. — Ephore donne à 
la Celtique une étendue exagérée : il lui attribue la plus 
grande partie du pays que nous appelons aujourd'hui 
Ibèrie, jusqu'à Gadira, il nous en représente les habi- 
tants comme amis des Hellènes , et il signale maintes 
particularités où nous ne retrouvons pas les Celtes 
d'aujourd'hui. En voici une : ils s'étudieraient à ne 
devenir ni gras ni ventrus, et tout jeune homme 
dont l'embonpoint dépasserait la mesure marquée 
par une ceinture, serait puni. Voilà pour la Celtique 
de par delà les Alpes. 

V. 1 . La Brettanique est de forme triangulaire; son 
plus grand côté s'étend en face de la Celtique et ne la 
I 10 



1 46 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

Κέλτικη, του [/,ήκους ούθ' υπερβάλλον ούτ' έλλεϊπον • 
εστί γαρ δσον τετρακισχιλίων και τριακοσίων ή τετρακο- 
σίων σταδίων έκάτερον, το τε Κελτικον το άπο των εκβο- 
λών του Ρήνου ρ-έχρι προς τα βόρεια της Πυρήνης άκρα 
τα κατά Άκυϊτανίαν, και το άπο Καντίου του καταντικρύ 
των εκβολών του Ρήνου, έωθινωτάτου σημιείου της Βρετ- 
τανικής, (χέχρι προς το έσπέριον άκρον της νήσου τα κατά 
την Άκυϊτανίαν και τήν Πυρήνην άντικείριενον. Τούτο 
jxàv δη τουλάχιστον διάστημια άπο της Πυρήνης έπι τον 
ί*ήν^ν έστιν, έπει τα μέγιστον ειρηται δτι και πεντακισχι- 
λίων σταδίων εστίν • άλλ' εικός ειναί τίνα σύννευσιν εκ 
της παραλλήλου θέσεως τω ποταμώ προς τα ορός, άμφο- 
τέρωθεν επιστροφής τίνος γινο{Λένης κατά τάς προς τον 
ώκεανον εσχατιάς. 

2. Τέτταρα δ' έστι διάρμιατα, οίς χρώνται συνήθως 
έπι τήν νήσον έκ της ηπείρου, τα άπο τών εκβολών τών 
ποταμών, του τε Ρήνου και του 2ηκοάνα και του Λίγηρος 
και του Γαρούνα. Τοις δ' άπα τών περί τον Ρήνον τ6πων 
άναγο[Λένοις ούκ άπ' αυτών τών εκβολών ό πλους έστιν, 
άλλα άπο τών όμορούντων τοις Μεναπίοις Μορίνων , παρ' 
οίς έστι και το "Ιτιον, φ έχρήσατο ναυστάθμω Καίσαρ ό 
Βεάς , διαίρων εις τήν νήσον ■ νύκτωρ δ' άνήχθη , και τη 
ύστεραίοί κατήρε περί τετάρτην ώραν^ τριακοσίους και 
είκοσι σταδίους του διάπλου τελέσας • κατέλαβε δ' έν 
άρούραις τον σιτον, "Εστι δ' ή πλείστη της νήσου πεδιάς 
και κατάδρυ(Λος, πολλά δε και γεώλοφα τών χωρίων εστί, 
φέρει δε σΐτον και βοσκή ματα και χρυσον και άργυρον καΐ 
σίοηρον • ταΰτά [τε] δή κομίζεται έξ αυτής και δέρματα 



1. César, G. 6. IV, 22: Tertia fere vigilia solvit,.... ipse hora 

circiter diei quarta cum primis navibus Britanniam attigit. 



STRA^BON, L. IV. BRETAGNE, DESCRIPTION. 147 

dépasse ni ne lui cède en longueur. Chacun (des deux 
côtés opposés) a bien de quatre mille trois cents à 
quatre mille quatre cents stades, celui de la Celtique 
partant des bouches du Rhin jusqu'à la pointe 
boréale de la Pyrènè, en Aquitanie, et l'autre, du cap 
Cantium , en face des bouches du Rhin , point le plus 
oriental de la Rrettanique, jusqu'à la pointe occiden- 
tale de l'île qui fait face à l'Aquitanie et à la Pyrènè. 
C'est là la moindre distance de la Pyrènè au Rhin, 
puisque, comme il a été dit, la plus grande est de 
cinq mille stades. Mais il y a apparence que le fleuve 
et la montagne, d'abord parallèles, incUnent l'un vers 
l'autre, puisqu'ils font l'un et l'autre une certaine 
courbe qui rapproche leurs extrémités du côté de 
l'Océan. 

%. Il y a quatre points d'où l'on part habituellement 
pour passer du continent dans l'île : ce sont les 
bouches des fleuves, du Rhin, du Sècoanas, du Liger 
et du Garunas. En partant des environs du Rhin , on 
ne s'embarque pas aux bouches mêmes du fleuve, mais 
dans le pays des Morins, limitrophe de celui des 
Ménapies, où se trouve Itium^, station navale que 
choisit le dieu César lors de son passage dans l'île. 
On leva l'ancre pendant la nuit, et il aborda le lende- 
main vers la quatrième heure, après une traversée de 
32l0 stades; il trouva le blé encore dans les champs. 
— La plus grande partie de l'île est en plaine et cou- 
verte de bois ; il y a pourtant en beaucoup d'endroits 
des collines : elle produit du blé, du bétail, de l'or, 
de l'argent et du fer. On en exporte en outre des 

1. Wissant 



1 48 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

καΐ άνδράποδα και κύνες ευφυείς προς τάς κυνηγεσίας • (Cas . , 
ρ. 2100.) Κελτοι δέ και προς τους πολέμιους χρώνται και 
τούτοις και τοις έπιχωρ(οις. Οι δέ άνδρες εύ{Ληκέστεροι των 
Κελτών είσι καΐ ήσσον ξανθ6τριχες, χαυν($τεροι δέ τοις 
σώμασι. Ιημείον δέ του (Λεγέθους • άντίπαιδας γαρ ειδθ[Αεν 
ή [χεις εν Ρώμη των υψηλοτάτων αύτ(ίθι υπερέχοντας καΐ 
ή[Αΐποδίω, βλαισούς δέ και τάλλα ούκ εύγρά[Λ{Λθυς τη 
συστάσει. Τα δ' εθη τα μίν δ'ρ,οια τοις Κελτοΐς, τα δ' 
απλούστερα και βαρβαρώτερα, ώστ' έν(ους γάλακτος εύπο- 
ρουντας μή τυροποιειν δια τήν άπειρ(αν, απείρους δ' είναι 
και κηπείας και άλλων γεωργικών. Δυναστειαι δ' εισι παρ' 
αύτοις. Προς δέ τους τ:οΚέιι.ους άπήναις χρώνται το πλέον, 
καθάπερ και τών Κελτών ενιοι. Πάλεις δ' αυτών εισιν οί 
δρυρ,οί * περιφράξαντες γαρ δένδρεσι καταβεβλημένοις 
ευρύχωρη κύκλον ενταύθα και αυτοί καλυβοποιουνται και 
τα βοσκή [Λατα κατασταθμεύουσιν ου προς πολύν χρ(ίνον. 
"Επομβροι δ' εισιν οί αέρες μάλλον ή νιφετώδεις * έν δέ 
ταΐς αιθρίαις ομίχλη κατέχει πολύν χρ(ίνον, ώστε δι' 
ημέρας δλης έπι τρεις μ($νον ή τέτταρας ώρας τάς περί τήν 
μεσημβρίαν όρασθαι τον ήλιον. Τούτο δέ κάν τοις Μορί- 
νοις συμβαίνει και τοις Μεναπίοις^ και όσοι τούτων πλη- 
σι^χωροι. 



3. Δις δέ διέβη Καίσαρ ιΐς τήν νήσον ό θε($ς, επανήλθε 
δέ δια ταχέων ουδέν μέγα διαπραξάμενος ουδέ προελθών 
έπΙ πολύ της νήσου, διά τε τάς έν τοις Κελτοΐς γενομένας 
στάσεις τών τε βαρβάρων καΐ τών οικείων στρατιωτών, 



1. Mss., Μασσαπίοις. 



STRABON, L. rV. BRETONS, PORTRAIT, MOEURS. 149 

peaux, des esclaves et de bons chiens de chasse, que 
les Celtes emploient à la guerre comme ceux de leur 
pays. Les hommes sont plus grands que les Celtes, ils 
ont les cheveux moins blonds et le corps plus flasque. 
Une preuve de leur grande taille : nous en avons vu 
nous-mêmes à Rome, qui étaient presque des enfants 
et qui dépassaient bien d'un demi-pied les hommes 
les plus grands de cette ville, mais ils étaient cagneux 
et d'ailleurs mal dessinés dans leur ensemble. Les 
mœurs de ce peuple, semblables à celles des Celtes, 
sont aussi plus simples et plus barbares ; c'est au point 
que quelques-uns d'entre eux, ayant du lait en abon- 
dance, n'en font pas de fromage, faute d'expérience; 
ils sont également inexpérimentés par rapport au 
jardinage et aux autres travaux de la terre. — H y a 
chez eux des principautés. — A la guerre ils se servent 
le plus souvent de chars, comme quelques-uns des 
Celtes. Pour villes ils ont leurs bois : après y avoir 
fortifié au moyen d'arbres abattus un vaste espace 
circulaire, ils y construisent des huttes, y parquent 
leurs bestiaux, mais non pas pour longtemps. — Chez 
eux le ciel est plutôt pluvieux que neigeux ; dans les 
beaux jours le brouillard tient assez longtemps pour 
ne laisser voir le soleil que trois ou quatre heures par 
jour , aux alentours de midi ; c'est ce qui a heu aussi 
chez les Morins, les Ménapies et les autres peuples des 
contrées voisines. 

3. César le dieu passa deux fois dans cette île et 
en revint en toute hâte sans avoir accompli rien de 
grand , sans même être allé bien avant , à cause de 
certains mouvements qui se produisirent chez les 
Celtes, parmi les barbares et ses propres soldats, et 



i 50 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

και δια το πολλά των πλοίων άπολέσθαι κατά τήν πανσέ- 
ληνον αυξησιν λαβουσών των άμπώτεων και των πλη {Λ- 
ουρίδων . Δύο (λέντοι ή τρεις νίκας ένίκησε τους Βρεττα- 
νούς, καίπερ δύο τάγμιατα [jt,6vov περαιώσας της στρατιάς, 
και άπήγαγεν δ[Ληρά τε και άνδράποδα και της άλλης 
λείας πλήθος. Νυνι ριέντοι των δυναστών τίνες των 
αυτόθι πρεσβεύσεσι και θεραπείαις κατασκευασά[Λενοι τήν 
προς Καίσαρα τον 2εβαστον φιλίαν, άναθή[Λατά τε άνέθη- 
καν εν τω Καπετωλίω^ και οίκείαν σχεδόν τι παρεσκεύασαν 
τοις Ρω[Λαίοις ολην τήν νήσον • τέλη τε ούπως^ ύπο[Λέ- 
νουσι βαρέα των τε εισαγομένων εις τήν Κελτικήν εκείθεν 
και των έξαγορ^ένων ένθένδε (ταύτα δ' έστιν έλεφάντινα 
ψάλια και περιαυχένια καΐ λυγγούρια^ και ύαλα σκεύη και 
άλλος ^ώπος τοιούτος), ώστε (χηδέν δειν φρουράς της 
νήσου • τουλάχιστον [χέν γαρ ένας τάγρι,ατος χρήζοι άν 
και Ιππικού τίνος, ώστε και φόρους άπάγεσθαι παρ' αυτών, 
εις ίσον δέ καθίσταιτ' αν (Cas., ρ. %0\ .) το άνάλωμα τη 
στρατιά τοις προσφεροριένοις χρήμι,ασιν • ανάγκη γαρ [χει- 
ουσθαι τά τέλη φόρων έπιβαλλθ{χένων, ά{Λα δέ και κινδύνους 
άπαντάν τινας βίας έπαγο[Λένης. 



& καίτοι τό γε της ανθρωποφαγίας και 2κυθικον 

είναι λέγεται, και εν άνάγκαις πολιορκητικαΐς και Κελτοι 
καΐ "Ιβηρες και άλλοι πλείους ποιήσαι το\ηο λέγονται. 

1. Medic. PI. 28, et Venet. 377, Καπιτωλίω. —2. Les mss. ούτως, 
corrigé par Xylander; Goray, ουπω. — 3. Les mss., άλλυγουρια, les 
édit., Xtyyoopca, comme plus bas λιγγουριον tous les mss. Théophraste 
et Dioscoride écrivent toujours par υ : Ce dernier donne même de 
ce mot une singulière ëtymologie. H, 100 : Τό Si της λυγκος ουρον, 
ο δή λυγκούριον καλείται, άμα τω εξουρηθήναιλιΟοΟσΟαιπεπίστευται- Cf. Ρϋη. 
V111, 38; Schol. de Gallimaque, Uymn. à Diane, 88. 



STRABON, L. IV. LES ROMAINS EN BRETAGNE. 151 

à cause de la perte d'un bon nombre de ses vaisseaux 
surpris par les grandes marées des jours où la lune 
arrive à son plein. Il remporta toutefois sur les Bret- 
tans deux ou trois victoires, bien qu'il n'eût fait passer 
dans leur île que deux légions de son armée : il en 
ramena des otages, des esclaves et d'autre butin en 
quantité^ De nos jours quelques-uns des souverains de 
ce pays ayant par des ambassades et des soins offi- 
cieux gagné l'amitié de César Auguste, ont consacré 
des offrandes dans le Capitole et mis, ou peu s'en faut, 
à la disposition des Romains leur île tout entière. Ils 
n'ont plus à supporter de lourds impôts pour les 
marchandises qu'ils exportent dans la Celtique et pour 
celles qu'ils importent de ce pays, — ornements de 
freins et colliers en ivoire, ustensiles d'ambre et de 
verre et autres menus articles de ce genre, — en 
sorte que l'île n'a plus besoin d'être gardée par des 
troupes. Il faudrait au moins une légion avec quelque 
cavalerie si l'on voulait y lever des tributs. Or les 
dépenses d'un corps d'armée égaleraient bien les 
revenus qu'on en tirerait, car nécessairement les pro- 
duits des douanes diminuent du moment qu'on établit 
des impôts, et en même temps on a certains dangers 
à courir quand on emploie la violence. 

4 Pour ce qui est de l'anthropophagie, on dit 

que c'est une coutume scythique; mais dans les 
besoins urgents de villes assiégées, les Celtes eux- 
mêmes, les Ibères et beaucoup d'autres ont eu recours, 
dit-on, à cette extrémité*. 



1. Pour les expéditions de César en Bretagne et les résultats de 
ces expéditions, v. les Commentaires G. G. IV, 23-36, et V, 8-Î3. 

2. V. le discours de Critognat dans César, G. G. vu, 77. 



1 52 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

VI, 1 . Μετά δε τήν υπέρ των "Αλπεων Κελτικήν και 
τα έθνη τα έχοντα τήν χώραν ταύτην περί αυτών των 
"Αλπεων λεκτέον και των κατοικούντων αυτάς, έπειτα 
περί της συμπάσης 'Ιταλίας, φυλάττουσιν έν τη γραφή 
τήν αυτήν τάξιν ή'νπερ δ(δωσιν ή της χώρας φύσις. 
"Αρχονται μ,έν ούν αί "Αλπεις ουκ άπο Μονοίκου λιμένος, 
ώς ειρήκασί τίνες, αλλ' άπο των αυτών χωρίων αφ' 
ώνπερ και τα Άπέννινα ορη κατά Γένουαν έ[Λπ6ριον Αιγύων 
και τα καλούριενα 2αβάτων Όυάδα^, όπερ έστι τενάγη • 
(Cas., ρ. 202.) τα μιέν γαρ Άπέννινον άπο Γένουας, αί δέ 
"Αλπεις άπο τών Ιαβάτων εχουσι τήν à^yy\^ ' στάδιοι δ' είσι 
μεταξύ Γένουας και 2αβάτων διακόσιοι προς τοις έξήκοντα • 
μετά δέ τριακόσιους προς τοις έβδομήκοντα Άλβίγγαυνόν * 
έστι π($λισμα, οί δ' ένοικουντες Αίγυες "Ιγγαυνοι^ καλούν- 
ται • εντεύθεν δ' εις Μονοίκου λιμένα τετρακ($σιοι και 
δγδοήκοντα. "Εν τε τω μεταξύ πόλις ευμεγέθης "Αλβιον 
Ίντεμέλιον και οί κατοικουντες Ίντεμέλιοι. Και δή και 
ϋΎ\\ί,ύον τίθενται του τήν αρχήν άπο τών 2αβάτων είναι 
ταΐς "Αλπεσιν έκ τών ονομάτων τούτων • τα γαρ "Αλπεια^ 
καλεΐσθαι πρότερον "Αλβια, καθάπερ και Άλπκίνια^. Και 
γαρ νυν έτι το έν τοις Ίάποσιν ορός ύψηλον συνάπτον πως 
τη "Οκρα^ και ταις "Αλπεσιν "Αλβιον λέγεσθαι, ώς αν 
μέχρι δεύρο τών "Αλπεων εκτεταμένων. 

2. Τών ούν Αιγύων τών μέν δ'ντων Ίγγαύνων, τών δέ 
Ίντεμελίων, εικότως τάς έποικίας αυτών έπι τη θαλάττη 



1. Quelques mss., Σαβάτου αδας, le Medic. pi. 28, Σαβάτου ονίαδα, 
d'autres Σαβάτων Οΰαδα. — 2. Var. des mss.: Άλβίν ταυνός, ΆλβινταΟ- 
νος, Άλβινγαΰνος. — 3. Var. des mss. : Σιγγανοί, Σιγγαυνοί. — 4. Les 
mss., Άλπια. — 5. Kramer croit que ce mot est corrompu pour 
Άλπεινά que Meineke a introduit dans le texte. Groskurd conjecture 
Άλβιόνια. — 6. Quelques mss. Άκρα, Άκρτι; le Medic. pi. 28, donne 
comme correction Όχρα. 



STRABON, L. IV. LA CELTIQUE CISALPINE. 153 

VI, 1 . Après la Celtique delà les Alpes et les peuples 
qui occupent cette contrée, il faut parler des Alpes 
elles-mêmes et de leurs habitants, puis de l'Italie 
entière eh gardant dans cette description le même 
ordre qu'indique la nature de cette contrée. — Les 
Alpes commencent non pas au port de Monœque', 
comme quelques-uns l'ont dit, mais aux lieux mêmes 
d'où partent les monts Apennins, près de Génua^, le 
marché des Ligyes, et ce qu'on appelle les vada, c'est- 
à-dire les marais de Sabates^. Car l'Apennin a son 
point de départ à Génua, et les Alpes à Sabates. Or, 
entre Génua et Sabates, il y a deux cents stades plus 
soixante. A trois cent soixante-dix stades de là se 
trouve la ville d'Albingaunum^ dont les habitants sont 
appelés Ligyes Ingaunes. De là au port de Monœque 
il y a quatre cent quatre-vingts stades. Dans l'inter- 
valle s'élève une grande ville, Albium Intémélium% 
habitée par les Intémélies. A preuve que les Alpes ont 
leur point de départ à Sabates, on cite ces noms mêmes. 
Pour Alpia, comme pour Alpionia, on aurait dit autre- 
fois Albia, et maintenant encore cette haute montagne 
du pays des lapodes qui est en quelque façon contiguë 
au mont Ocra et aux Alpes, serait appelée Albium pour 
indiquer que les Alpes s'étendent jusque-là. 

2. Attendu donc qu'il y a les Ligyes Ingaunes et 
les Ligyes Intémélies, leurs colonies maritimes auraient 
été nommées avec raison, l'une Albium Intémélium, 



1. Monaco. 

2. Gênes. 

3. Savone. 

4. Albenga. 

5. Vintimille. 



1 54 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

τήν \άν ονο[Λάζεσθαι "Αλβιον Ίντερ.έλιον' olow "Αλπειον, 
τήν δέ έπιτετριη[λένως (χαλλον Άλβίγγαυνον. Πολύβιος δε 
προστίθησι τοις δυσΐ φύλοις των Λιγύων τοις λεχθεισι τό 
τε των Όξυβίων και το των Δεκιητών. "Ολως δέ ή παραλία 
αυτή πάσα fJlέχpι Τυρρηνίας έκ Μονοίκου λιριένος προσεχής 
τέ έστι και άλ([Αενος πλην βραχέων ορμιων και αγκυρο- 
βολίων. Ύπέρκεινται δέ οι των ορών εξαίσιοι κρημνοί 
στενήν άπολείποντες προς θαλάττη πάροδον. Κατοικοϋσι 
δέ Λίγυες* ζώντες άπο θρερ,[Λάτων το πλέον και γάλακτος 
και κριθίνου πό[Λατος, νε[Λ6[Λενοι τά τε προς θαλάττη 
χωρία και το πλέον τα όρη. "Εχουσι δ' υλην ένταΰθα παμι- 
π6λλην ναυπηγήσΐ[χον και [/.εγαλ^δενδρον, ώστ' ένίων του 
πάχους τήν διά[Λετρον δκτώ ποδών ευρίσκεσθαι • πολλά 
δέ και τη ποικιλία τών θυίνων ουκ εστί χείρω προς τάς 
τραπεζοποιίας. Ταυτά τε δή κατάγουσιν εις το έ(Απ6ριον 
τήν Γένουαν και θρέμριατα και δέρρ,ατα και [χέλι, άντι- 
φορτίζονται δέ ελαιον και οινον τον έκ της 'Ιταλίας • ό δέ 
παρ' αύτοις ολίγος εστί, πιττίτης, αυστηρές. 'Εντεύθεν δέ 
είσιν οι γίννοι^ λεγόμενοι ίπποι τε και ήμίονοι, και οι 
λιγυστίνοί τε χιτώνες και σάγοι * πλεονάζει δέ και το 
λιγγούριον παρ' αύτοΐς, ο τίνες ήλεκτρον προσαγορεύουσι, 
Στρατεύονται δ' ιππείς μέν ου πάνυ, όπλΐται δέ αγαθοί και 
άκροβολισταί • άπο δέ του χαλκάσπιδας είναι τεκμαίρονται 
τίνες 'Έλληνας αυτούς ε?ναι. 



3. Ό δέ του Μονοίκου λιμήν όρμος έστιν ου μεγάλαις 

1. Plus. mss. Ίντιμ,ελίων. 

2. Plus. mss. Λίγγυες. 

3. Var. des mss. γυγήνιοι, γεγήνιοι; Goray, τε γίννοι. 



STRABON, L. IV. CISALPINE : — LIGURIE. 155 

comme qui dirait l'Intémélium des Alpes, l'autre d'une 
façon plus concise, Albingaunum. Polybe ajoute aux 
deux tribus des Ligyes sus-mentionnées celle des 
Oxybies et celle des Deciètes. En général, toute la 
côte depuis le port de Monœque jusqu'à la Tyrrhènie 
est d'un seul tenant, et sans autres ports que des 
mouillages et des ancrages peu profonds. Au-dessus 
s'élèvent des montagnes aux escarpements énormes, 
ne laissant le long de la mer qu'un étroit passage. 
Elles sont habitées par des Ligyes qui vivent particu- 
lièrement de leur bétail, de lait et d'une boisson faite 
avec de l'orge. Ils paissent leurs troupeaux sur les 
terres voisines de la mer, et plus encore dans les 
montagnes. Ils ont là en abondance des bois propres 
aux constructions navales, de grands arbres parmi 
lesquels on en trouve qui ont jusqu'à huit pieds de 
diamètre, quantité aussi de bois qui par la variété de 
leurs veines ne le cèdent en rien au thuya pour faire 
de belles tables. Ils transportent ces bois au marché 
de Génua avec du bétail , des peaux , du miel , et ils 
en rapportent en échange de l'huile et du vin d'Italie ; 
car celui qui se fait chez eux, outre qu'il est peu 
abondant, sent la poix et est dur. C'est de là que 
viennent les chevaux et les mulets appelés ginnes, 
les tuniques et les saies ligystines. On trouve aussi en 
abondance dans ce pays le lingurium que quelques-uns 
appellent aussi électrum. Dans la guerre, ces peuples 
n'ont pas du tout de cavalerie, mais une bonne infan- 
terie et de bons tirailleurs : de ce qu'ils portent des 
boucliers d'airain, quelques-uns ont conjecturé qu'ils 
sont d'origine hellénique. 

3. Dans le port de Monœque ne peuvent mouiller 



1 56 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

ουδέ πολλαϊς ναυσ(ν, έ'χων Ιερον 'Ηρακλέους Μονοίκου 
καλουριένου • έ'οικε δέ άπα του δνόμ,ατος και ρ.έχρι δευρο 
διατείνειν ό Μασσαλιωτικάς παράπλους • διέχει δ' Άντι- 
π($λεως μικρω πλε(ους ή διακόσιους σταδίους. (Cas., 
ρ. 203.) Τουντευθεν δ' ήδη (χέχρι Μασσαλίας και [Λίκρον 
προσωτέρω το των 2αλύων έθνος οίκεϊ τας "Αλπεις τάς 
ύπερκεΐ[χένας κα( τίνα της αυτής παραλίας άναρ-Ιξ τοις 
"Ελλησι. Καλουσι δέ τους 2άλυας οι \άν παλαιοί των 
'Ελλήνων Λίγυας και τήν χώραν, ην εχουσιν οι Μασσα- 
λιώται, Λιγυστικήν, οί δ' ύστερον Κελτολίγυας ονο[Λάζουσι, 
και τήν (Jt.éy ρι Λουερίωνος* και του Ροδανου πεδιάδα τούτοις 
προσνέ[Λθυσιν , αφ' ης ου πεζήν (Λ^νον άλλα και ιππικήν 
έ'στελλον στρατιάν, εις δέκα μέρη διηρη(Λένοι. Πρώτους δ' 
έχειρώσαντο Ρω[Λαΐοι τούτους των ύπεραλπείων Κελτών, 
πολύν χρ($νον πολε(Λήσαντες και τούτοις και τοις Λίγυσιν, 
άποκεκλεικ6σι τάς εις τήν Ίβηρίαν παρόδους τάς δια της 
παραλίας. Και γαρ και κατά γήν και κατά θάλατταν έλή- 
"ζοντο και τοσούτοι ισχύον ώστε ρ,όλις στρατοπέδοις [/,εγά- 
λοις πορευτήν ε?ναι τήν ο^όν. Όγδοηκοστόν δ' έτος πολε- 
[Λοΰντες διεπράζαντο (χ6λις ώστ' έπι δώδεκα σταδίους τ6 
πλάτος άνεισθαι τήν όδον τοις όδεύουσι δημιοσίίχ. Μετά 
ταύτα ρ-έντοι κατέλυσαν απαντάς και διέταξαν αύτοι τας 
πολιτείας, έπιστήσαντες φ6βον. 



4. Μετά δέ τους 2άλυας Άλβιεις και Άλβίοικοι και 
Όυοκ($ντιοι* νέ[Λονται τα προσάρκτια (χέρη τών ορών. 
Παρατείνουσι δέ οί Όυοκ(ίντιοι [^(.έχρι Άλλοβρίγων, εχον- 

1. Coray, d'après une conj. de D'Anville, Δρουέντια; Meineke, 
d'après Mannert, Άουενίωνος. 

2. Var. Ουκοντιοι, Όκούντιοι, Ούοχοΰντιοι. 



STRABON, L. rv. LES LIGYES, LES SALYES. 157 

ni de grands ni de nombreux navires : il possède un 
temple d'Héraclès Monœque. D'après ce nom il y a 
apparence que jusque-là s'étendait la côte massalio- 
tique. La distance depuis Antipolis est d'un peu plus 
de deux cents stades. Puis de cette ville à Massalie et 
même un peu au-delà, le peuple des Salyes habite les 
Alpes qui dominent la côte et aussi certaines parties 
du littoral où il se trouve mêlé aux Hellènes. Les 
anciens Hellènes appellent les Salyes Ligyes, et Ligys- 
tique la contrée que possèdent les Massaliotes; plus 
tard, on les nomme Celtoligyes, on leur attribue 
toute la plaine jusqu'à Luérion et au Rhodan , et l'on 
ajoute qu'ils envoyaient en guerre non-seulement de 
l'infanterie, mais de la cavalerie, et qu'ils s'étaient 
partagés en dix cantons. Des Celtes transalpins ce 
sont les premiers que domptèrent les Romains, après 
une longue guerre contre eux et les Ligyes qui leur 
avaient fermé les routes de l'Ibèrie par le littoral. Et, 
en effet, les Ligyes exerçaient leurs brigandages et sur 
terre et sur mer, et cela avec des forces telles que la 
route était à peine praticable pour de grandes armées. 
Après quatre-vingts ans de guerre, les Romains 
obtinrent non sans peine un traité en vertu duquel 
une bande de terrain large de douze stades laissait un 
libre passage aux voyageurs pour affaires d'État. Mais 
dans la suite, ils subjuguèrent tous ces peuples, et 
réglèrent eux-mêmes leur vie politique, après leur 
avoir imposé un tribut. 

4. Après les Salyes viennent les Albiens, les 
Albiœques et les Voconties qui habitent les parties les 
plus septentrionales des monts. Les Voconties s'éten- 
dent jusqu'aux Allobriges, occupant dans le fond de 



1 58 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

τες αύλώνας εν βάθει της ορεινής αξιόλογους και ου χείρους 
ών έ'χουσιν εκείνοι. Άλλόβριγες [λέν ούν και Λίγυες υπό 
τοις στρατηγοϊς τάττονται τοις άφικνου{Λένοις εις τήν 
Ναρβωνιτιν • Όυοκ($ντιοι δέ, καθάπερ τους Όυ($λκας' 
εφα(Λεν τους περί Νέ[Λαυσον, τάττονται καθ' αυτούς. Των 
δε μεταξύ του Όυάρου και της Γένουας Λιγύων οι μϊν 
έπΙ τη θαλάττη τοις Ίταλιώταις είσιν οι αύτο{, έπι δέ 
τους ορεινούς πέ[χπεταί τις ύπαρχος των Ιππικών ανδρών, 
καθάπερ και έπ' άλλους τών τελέως βαρβάρων. 



5. Μετά δέ 'Ουον-οντίους Ίκί^νιοι* και Τρικόριοι και 
μετ' αυτούς Μέδουλλοι% οιπερ τάς υψηλοτάτας εχουσι 
κορυφάς • το γούν ορθιώτατον αυτών ύψος σταδίων εκατόν 
εχειν φασι τήν άνάβασιν, κάνθένδε πάλιν τήν έπι τους 
δ'ρους τους της 'Ιταλίας κατάβασιν. "Ανω δ' εν τισι κοίλοις 
χωρίοις λίρ,νη τε συνίσταται [χεγάλη και πηγαι δύο ου 
πολύ άπωθεν αλλήλων, ών εκ (Λεν της ετέρας εισιν ό 
Δρουεντίας* ποτα[χος χαραδρώδης, δς έπι τον Ροδανον 
καταράττει, και ό Δουρίας εις τάναντία * τω γαρ Πάδω 
συ[χμι.ίσγει κατενεχθεις δια 2αλασσών εις τήν εντός τών 
"Αλπεων Κελτικήν • έκ δέ της ετέρας πολύ ταπεινότερος 
τούτων τών χωρίων άναδίδωσιν αύτος ό Πάδος πολύς τε 
και δξύς, προϊών δέ γίνεται [Αείζων και πραότερος • (Cas., 
ρ. 204.) έκ πολλών γαρ λα[χβάνει τήν αύξησιν έν τοις 
πεδίοις ήδη γενόμενος και πλατύνεται • τή ούν διαχύσει 
περισπά καΐ ά[ΐ.βλύνει τον ρουν • εις δέ τήν Άδριατικήν 
θάλατταν εκπίπτει ^ [χέγιστος γεν6(χενος τών κατά τήν Εύρώ- 
πην ποταμιών πλην του "Ιστρου. Ύπέρκεινται δ' οί Μεδούλ- 
ι . Var. Ούώλκας• — 2. Les mss. Σιχόνιοι. 

3. Var. des mss. Μεδούαλοι, Μεδούαλλοι, corrigé par Goray. 

4. Les mss. Δαρυέντιος. — 5. Édit. Aid. εμπίπτει. 



STRABON, L. IV. POPULATIONS DES ALPES. 159 

la montagne des vallons considérables et qui ne valent 
pas moins que ceux qu'occupent ces derniers. Du 
reste, les Allobriges et les Ligyes sont gouvernés par 
les préteurs envoyés dans la Narbonitide; les Voconties, 
au contraire, comme les Volces des environs de 
Némause , dont nous avons parlé , se gouvernent par 
eux-mêmes. Quant aux Ligyes placés entre le Var et 
Génua, ceux d'entre eux qui habitent près de la mer 
sont réputés Italiotes; aux autres, ceux de la mon- 
tagne, on envoie un préfet de l'ordre équestre, comme 
on fait pour les peuples qui sont encore tout-à-fait 
barbares. 

5. Après les Voconties se trouvent les Iconies et les 
Tricories que suivent les MéduUes, habitants des plus 
hautes cimes. La hauteur de ces cimes en ligne droite 
est, dit-on, de cent stades pour monter, et d'autant 
pour en descendre aux frontières de l'Italie. En haut, 
dans certains endroits creux est enfermé un grand 
lac, et il y a aussi deux sources à peu de distance l'une 
de l'autre. De l'une sort le Druentias, fleuve qui court 
à travers des ravins et se précipite avec fracas dans le 
Rhodan, et, dans une direction opposée, le Durias qui 
se mêle au Pade, après être descendu, par le pays des 
Salasses, dans la Celtique en deçà des Alpes ; de l'autre 
source, bien au-dessous de ces hautes régions, naît le 
Pade, fort et rapide, qui, en s'avançant, devient plus 
grand et plus tranquille, car il se grossit de plusieurs 
affluents dès qu'il est arrivé dans les plaines ; il s'élar- 
git alors, et dans cette diffusion de ses eaux, il étend 
et ralentit son courant. Il tombe dans la mer Adria- 
tique, après être devenu le plus grand des fleuves de 
l'Europe, l'Ister excepté. — Les Médulles sont placés 



1 60 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

λοι μάλιστα της συμί-βολής του "Ισαρος προς τόν Ροδανόν. 
6. ΈπΙ δέ θάτερα {/.έρη τα προς τήν Ίταλίαν κεκλι- 
μένα' της λεχθείσης ορεινής Ταυρΐνοί τε οικουσι Λιγυσ- 
τικον έθνος, και άλλοι Λίγυες. Τούτων δ' έστΙ και ή του 
Ίδε(5ννου^ λεγομένη γη και ή του Κοττίου. Μετά δέ 
τούτους και τον Πάδον 2αλασσοί ' υπέρ δέ τούτων έν ταις 
κορυφαϊς Κέντρωνες και Κατ^ριγες καΐ Όυάραγροι και 
Ναντουαται και ή Λημέννα^ λίμνη, δι' ής ό Ροδανος 
φέρεται, και ή πηγή του ποταμού. Ούκ άπωθεν δέ τούτων 
ουδέ του Ρήνου αι πηγαί, ούδ' δ Άδούλας* τα ορός, έξ ού 
ρει και ό Ρήνος έπι τάς άρκτους και δ Άδούας ιΐς τάναντία 
έμβάλλων εις τήν Λάριον λίμνην τήν προς τω Κώμω. 
Ύπέρκεινται δέ του Κώμου προς τη ρίζη των "Αλπεων 
ιδρυμένου τή μέν Ραιτοι και Όυέννωνες έπι τήν £ω κεκλι- 
μένοι, τη δέ Λ7]π($ντιοι και Τριδεντίνοι και 2τ6νοι και 
άλλα πλείω μικρά έ'Ονη κατέχ^οντα τήν Ίταλίαν έν τοις 
πρ(^σθεν χρ^νοις ληστρικά και άπορα • νυνι δέ τα μέν 
έζέφθαρται, τα δ' ήμέρωται τελέως, ώστε τάς δι' αυτών 
ύπερβολάς του ορούς πρότερον ούσας ολίγας και δυσπερά- 
τους νυνΙ πολλαχ^θεν είναι και ασφαλείς από των ανθρώ- 
πων και εύβάτους^, ώς έ'νεστι, δια τήν κατασκευήν. Προ- 
σέθηκε γαρ δ 2εβαστος Καίσαρ τή καταλύσει των ληστών 
τήν κατασκευήν τών δδών δ'σην οΐάν τ' ήν^ • ού γαρ δυνα- 
τόν πανταχού βιάσασθαι τήν φύσιν δια πετρών και κρημνών 
έξαισίων, τών μέν υπερκειμένων της δδου τών δ' ύποπιπ- 



1. Les mss. χεκριμένα, corrigé par Xylander. 

2. Leçon des mss.; le Paris. 1397 porte à la marge Δονάτου; il faut 
lire Δόννου, d'après l'inscription de l'arc de Suse, bâti en l'honneur 
d'Auguste, par Gottius, fils de Donnus. Cf. Ovid. Pont. IV, 7, 29. 

3. Var. des mss. Πηλημέννα, Πηλαμένα, Goray, ή Λημάνα. 

4. Plus. mss. Άδουάλλας. — δ. Mss. ευβότους, εύβώτους. 

6. Mss. τι, Paris. 1393 et Goray, τίνα; conject. de Groskurd, κατά 
τινας τόπου;• 



STRÂBON, L. IV. POPULATIONS DES ALPES. 161 

tout juste au-dessus du confluent de l'Isar et du 
Rhodan. 

6. De l'autre côté de ladite montagne, sur le ver- 
sant italien, habitent les Taurins, nation ligystique, et 
d'autres Ligyes. A eux appartient la terre dite terre 
d'Idéonnus et celle de Cottius. Au-delà de ces popu- 
lations et du Pade sont les Salasses, et au-dessus 
d'eux, sur les cimes, les Centrons, les Gatoriges, les 
Varagres, les Nan tuâtes, le lac Lèmenne, que traverse 
le Rhodan, et la source de ce fleuve. Non loin de là 
sont les sources du Rhin, le mont Adulas d'où des- 
cend le Rhin qui court vers les Ourses, et l'Aduas 
qui , à l'opposite , se jette dans le lac Larie , près de 
Côme. Au-dessus de Côme, qui est situé au pied des 
Alpes, habitent, d'une part, à l'est, les Rhsetes et les 
Vennons; de l'autre, les Léponties, les Tridentins, les 
Stones, et beaucoup d'autres petites peuplades qui, 
dans les temps antérieurs , sans ressources et vivant 
de brigandage, occupèrent l'Itahe. Aujourd'hui elles 
sont en partie détruites, en partie apprivoisées, et les 
passages de leurs montagnes qui auparavant étaient 
peu nombreux et à peu près impraticables, offrent 
aujourd'hui en beaucoup d'endroits toute sécurité du 
côté des habitants, et, grâce aux travaux exécutés, la 
plus grande commodité possible. Car Auguste César, 
à la destruction du brigandage, a joint la construction 
de routes aussi bonnes qu'il était permis de les faire. 
On ne pouvait, en effet, violenter partout la nature 
à travers des rochers, des escarpements énormes, 
tantôt surplombant la route, tantôt s' écroulant en 
dessous, de façon que, pour peu qu'on s'écartât, on 
n'échappait guère aux dangers d'une chute dans des 
I 11 



ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 



τεντών, ώστε και [Αίκρον έκβασιν άφυκτον είναι τον 
κίνδυνον, εΙς φάραγγας αβύσσους του πτώματος ό'ντος. 
Ούτω δέ έστι στενή κατά τι αυτού ή δδός ώστ' ιλιγγον 
φέρειν τοις πεζή βαδίζουσι καΐ αύτοΐς καΐ ύποζυγ(οις τοις 
άήθεσι • τα δ' έπιχοίρια κο[χ(ζει τους φ<$ρτους ασφαλώς. 
Ουτ' ουν ταύτα ίάσΐ[Λα, ούθ' αι κατολισθάνουσαι πλάκες 
των κρυστάλλων άνωθεν εξαίσιοι, συνοδιαν ολην άπολαμ- 
βάνειν δυνάμεναι καΐ συνεξωθεΐν εις τας ύποπιπτούσας 
φάραγγας. Πολλαι γαρ άλλήλαις επίκεινται πλάκες, 
πάγων έπι πάγοις γενομένων της χιόνος κρυσταλλωδών 
καΐ των έπιπολής άει ραδίως απολυομένων άπο των έντος 
πριν διαλυθήναι τελέως εν τοις ήλίοις. 



7. (Cas., ρ. 205.) Ή δετών 2αλασσών πολλή μέν έστιν 
έν αύλώνι βαθεϊ τών ορών άμφοτέρωθεν^ κλειόντων το χω- 
ρίον, μέρος δέ τι αυτών άνατείνει και προς τάς ύπερκειμένας 
κορυφάς. Τοις ουν εκ της 'Ιταλίας ύπερτιθεϊσι τα ορη δια του 
λεχθέντος αυλώνός έστιν ή δδός. Είτα σχίζεται δίχα • και 
ή μέν δια του Ποινίνου λεγομένου φέρεται ζεύγεσιν où βατή 
κατά τα άκρα τών "Αλπεων , ή δέ δια Κεντρώνων δυσμι- 
κωτέρα. "Εχει δέ και χρυσεια ή τώνίαλασσών^, α κατείχον 
ισχύοντες οί 2αλασσοι πρότερον, καθάπερ και τών παρόδων 
ήσαν κύριοι. Προσελάμβανε δέ πλείστον εΙς τήν μεταλ- 
λείαν αύτοϊς ό Δουρίας ποταμός εΙς τα χρυσοπλύσια, 
διόπερ έπι τζοΧΚους τόπους σχίζοντες εις τάς έξοχετείας 



1. Correct, de Gasaubon pour αμφοτέρων que donnent les mss. 

2. Dion Cassius, Fragm. édit. Gros, t. II, p. 56-59 :^ (Κλαύδιος) Σαλασ- 
σου;, Γαλατάς, μη εγκαλούμενους τι έξεπολέμωσε τοις Ρωμαίοις. ΈπέμφΟη 
γαρ ώς συμβιβάσων αύτους τοις όμοχώροις περ\ του ίίδατος τοϋ ες τα χρυσεια 
αναγκαίου διαφερομένους (Α. de Rome 611). 



STRABON, L. IV. POPULATIONS DES ALPES. 163 

abîmes sans fond. Cette route est, en effet, si étroite 
en certains endroits, qu'elle donne le vertige aux 
piétons et même aux bêtes de somme qui n'en ont pas 
l'habitude. Celles du pays y passent avec leurs charges 
sans faire de faux pas. On n'a donc pu remédier à ces 
inconvénients ni aux éboulements de ces couches de 
glace, masses énormes qui, tombant de haut, peuvent 
culbuter des convois entiers et les pousser d'un coup 
dans les précipices creusés au-dessous de la route. Il 
y a, en effet, plusieurs couches de glace superposées, 
parce que les gelées succédant aux gelées cristallisent 
la neige, et de ces couches, celles qui sont à la sur- 
face se détachent aisément de celles de dessous, 
avant d'avoir été complètement dissoutes par le 
soleil. 

7. Les Salasses occupent un vaste territoire dans 
une vallée profonde que ferment de part et d'autre des 
montagnes; mais une partie de ce territoire s'élève 
jusqu'aux sommets qui la dominent. Ceux qui, par- 
tant de l'Italie, franchissent les montagnes, prennent 
la route de cette même vallée : ensuite, il y a une 
bifurcation ; des deux routes l'une passe par le mont 
dit Pœninus; mais elle est inaccessible aux attelages 
dans les hautes régions alpestres ; l'autre, qui traverse 
le pays des Centrons, est plus au couchant. — Le 
territoire des Salasses renferme des mines d'or : jadis, 
au temps de leur puissance, les Salasses en avaient la 
propriété, de même qu'ils étaient les maîtres des 
passages. Le fleuve Durias leur était d'un grand 
secours dans le travail des mines , pour le lavage de 
l'or. Aussi, distribuant les eaux en plusieurs canaux 
sur différents points, épuisaient-ils le courant com- 



\ 64 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

τα ύδωρ το xoivèv ρείθρον έξεκένουν. Τούτο δ' έκείνοις μέν 
συνέφερε προς τήν του χρυσού θήραν, τους δέ γεωργουντας 
τα υπ' αύτοίς πεδ^α της άρδείας στεροριένους έλύπει, του 
ποτα[χου δυναμένου ποτίζειν τήν χώραν δια το ύπερδέξιον 
εχειν το ρείθρον. Έκ δέ ταύτης της α?τ(ας π^λερ,οι συνε- 
χείς ήσαν προς αλλήλους άριφοτέροις τοις έθνεσι. Κρατη- 
σάντων δέ Ρωρ-αίων των [χέν χρυσουργείων έξέπεσον και 
της χώρας οί 2αλασσο{, τα δ' ορη κατέχοντες άκμήν τ6 
ύδωρ έπώλουν τοις δημι,οσιώναις τοις έργολαβήσασι τα 
χρυσεϊα • και προς τούτους δ' ήσαν αεί διαφοραΐ δια τήν 
πλεονεξίαν των δη[;.οσιωνών. Ούτω δέ συνέβαινε τους 
στρατηγιώντας άει των Ρωρ,αίων και πε(Λπο[Λένους έπι 
τους τόπους εύπορεΐν προφάσεων αφ' ών πολε[χήσουσι. 
Μέχρι ρ,έν δή των νεωστι χρ($νων τοτέ μέν πολερ,ούρ,ενοι, 
τοτέ δέ καταλυ^ρ,ενοι τον προς τους Ρωμαίους πόλεμον 
Ι'σχυον δ'μως, και πολλά κατέβλαπτον τους δι' αυτών υπερ- 
βάλλοντας τα ορη κατά το ληστρικόν εθος • οΐ' γε και 
Δέκιμον Βροΰτον φυγίίντα' έκ Μουτίνης έπράξαντο δραχμήν 
κατ' άνδρα • Μεσσάλας δέ πλησίον αυτών χειμαδεύων 
τιμήν ξύλων κατέβαλε των τε καυσίμων καΐ τών πτελεί- 
νων άκοντισμάτων τών γυμναστικών. Έσύλησαν δέ ποτέ 
καΐ χρήματα Καίσαρος οί άνδρες οδτοι, και έπέβαλον 
κρημνούς στρατοπέδοις, πρ6φασιν ώς όδοποιουντες ή γεφυ- 
ροΰντες ποταμούς. "Υστερον μέντοι κατεστρέψατο αυτούς 
άρδην ό 2εβαστ6ς καΐ πάντας έλαφυροπώλησε^, κομισθέν- 

1. Cor. φεΰγοντα. 

2. Quelques mss., le Paris, de la première main, έλαφυραγώγησε. 
— Eutrop. Hist. Rom. Breviar, VII, 5 : (Augustus) Romano adjecit 

imperio Aquitaniam, lllyricum, Rhaetiam, Vindelicos et Salasses 

in Alpibus. — Eutrope est, avec Strabon, le seul auteur qui attribue 
à Auguste la soumission des Salasses. Généralement on fait hon- 
neur de cette conquête à Appius Claudius. Pourtant l'inscription 
du trophée des Alpes dans Pline III, xxiv, 20, met les Salasses parmi 
les peuples soumis par Auguste. Cf. supr. p. 162, n. 2. 



STRABON, L. IV. ALPES : LES SALASSES. 1 65 

mun. Mais si ce procédé leur était utile pour la 
recherche de l'or, il était bien incommode pour ceux 
qui cultivaient les plaines situées au-dessous, qu'il 
privait de tous moyens d'arrosage; car la rivière, 
ayant son cours plus haut, pouvait abreuver tout le 
pays. De là une cause de guerres continuelles entre 
les deux populations. Quand les Romains furent 
devenus les maîtres , les Salasses furent privés et de 
cette exploitation de l'or et même de leur territoire. 
Mais, comme ils occupaient encore les montagnes, ils 
se mirent tout de suite à vendre de l'eau aux publi- 
cains , qui avaient pris à ferme les mines d'or , et ils 
eurent avec ces publicains avares de perpétuels 
démêlés. Il en résultait que des Romains toujours 
avides de commandements militaires, envoyés en ces 
lieux , ne manquaient jamais de prétextes pour faire 
la guerre. Jusqu'à ces derniers temps donc les 
Salasses, tantôt en guerre avec les Romains, tantôt 
suspendant les hostilités, conservaient néanmoins 
assez de forces pour causer, en faisant le brigandage, 
des dommages considérables à ceux qui passaient par 
leurs montagnes. Ainsi exigèrent-ils de DécimusRrutus, 
s' enfuyant de Mutine, une drachme par homme, et 
Messala, en quartiers d'hiver dans leur voisinage, 
leur versa le prix du bois qu'il brûlait, et du bois 
d'orme dont on fait les hampes des javelots et les 
armes pour les exercices. Rien mieux, ces gens-là 
pillèrent un jour la caisse de César, et poussèrent 
d'énormes rochers sur ses troupes, en ayant l'air de 
travailler à leurs routes et de jeter des ponts sur leurs 
rivières. Ensuite pourtant Auguste les soumit complè- 
tement et les vendit tous comme butin, après les avoir 



1 66 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

τας εις Έπορεδίαν* Ρω[χα{ων άποικίαν, ην συνωκισαν μεν 
φρουράν ε?ναι βουλό[Λενοι τοΐς 2αλασσοΪς, ολίγον δ' άντέ- 
χειν έδύναντο οί αυτόθι, εως ήφανίσθη το έθνος. Των μέν 
ούν άλλων σω(Λάτων τρεις [χυριάδες έξητάσθησαν έπι τοΐς 
(Cas., ρ. 206.) έξακισχιλίοις , των δέ [Λαχίμων ανδρών 
δκτακισχίλιοι • πάντας δ' έπώλησε Τερέντιος Όυάρρων 
(mè δόρυ καταστρεψά[Λενος αυτούς στρατηγός • τρισχιλίους 
δέ Ρωμαίων πέμψας ωκισε τήν πόλιν Αύγουσταν ό Καίσαρ, 
έν φ έστρατοπέδευσε χωρίφ ό Όυάρρων, καΐ νυν ειρήνην 
άγει πάσα ή πλησιόχωρος μέχρι των άκρων υπερβολών 
του Ορους. 

8. Έξης δέ προς έ'ω μέρη των ορών καΐ τα επιστρέ- 
φοντα προς νότον ΡαιτοΙ και Όυινδολικοι^ κατέχουσι 
συνάπτοντες Έλουηττίοις καΐ Βοΐοις • επίκεινται γαρ τοις 

εκείνων πεδίοις "Απαντες δ' οδτοι και της 'Ιταλίας τα 

γειτονεύοντα μέρη κατέτρεχον άει και της Έλουηττίων 
και 2ηκοανών και Βοιών και Γερμανών. 

10. (Cas., p. 207.) Και οί Ίάποδες δέ ήδη τούτο έπί- 
μικτον Ίλλυριοις και Κελτοις έθνος περί τούτους οίκουσι 
τους τόπους, καΐ ή "Οκρα πλησίον τούτων εστίν. Οι μέν ουν 
Ίάποδες πρότερον εύανδρουντες καΐ του ορούς έφ' έκάτερον 
τήν οϊκησιν έχοντες καΐ τοις ληστηρίοις επικρατούντες, 
έκπεπόνηνται τελέως ύπα του Σεβαστού Καίσαρος καταπο- 
λεμηθέντες. Πόλεις δ' αυτών Μέτουλον, Άρουπϊνοι^, Μο- 
νήτιον\ Όυένδων". Μεθ' ους ή 2εγεστική πόλις έν πεδίω. 

1. Les mss. Έποραιδίαν, correct, de Kramer. 

2. Ms. Venet. 377 et les édit. antérieures à Kramer, ΟύινδελιχοΙ; leçon 
de tous les mss. au paragraphe 9, vers la fin, Οΰινδελικών. — 3. Var. 
ΆρουπεινοΙ et ΆρουπηνοΊ, Άρούπεινον, leçon de toutes les édit. avant 
celle de Kramer. — 4. Aid. Μονήττίον. — 5. Mss. Οϋενδον, corrigé par 
Coray. 



STRABON, L. IV. ALPES : PEUPLES DIVERS. 167 

transportés à Eporédie, colonie fondée par les Romains 
pour en faire un poste de défense contre ces Salasses. 
Mais les habitants ne purent guère leur tenir tête 
jusqu'à ce que la nation eût été anéantie. Elle s'élevait 
alors au nombre de trente-six mille personnes avec 
huit mille hommes en état de combattre. Ils furent tous 
vendus sous la haste par Térentius Varron, le général 
qui les avait vaincus. — Avec trois mille Romains 
qu'il envoya dans ce pays, César fonda la ville d'Au- 
gusta au lieu même où avait été le camp de Varron. 
Maintenant la paix règne dans toute la contrée voisine, 
jusqu'aux cols les plus élevés de la montagne. 

8. A la suite, les parties orientales des montagnes 
et celles qui sont tournées vers le Notus sont occupées 
par les Rhsetes et les Vindolices, limitrophes des 

Elvetties et des Boïes, dont ils dominent les plaines 

Tous ces peuples^ inquiétaient de leurs continuelles 
incursions les parties avoisinantes de l'Itahe, du 
pays des Elvetties, des Sècoanes, des Boïes et des 
Germains 

10. Les lapodes, peuple formé d'un mélange d'illy- 
ries et de Celtes, habitent dans les environs*, et le 
mont Ocra est dans leur voisinage. Ils comptaient 
beaucoup d'hommes vaillants et s'étendaient de chaque 
côté de la montagne, dominant par le brigandage. 
Mais ils furent tout-à-fait épuisés à la suite des défaites 
que leur infligea Auguste César. Leurs villes sont 
Métulum, Arupins, Monétium et Vendon. Après eux, 
se trouve la ville de Ségestique, dans la plaine 



1. Les Vindolices, les Rhaetes et leurs diverses tribus. 

2. Dans les Alpes au N.-E. de l'Adriatique, à 1Έ. des Hénétes. 



\ 68 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Δ. 

11. (Cas., p. 208.) Των δ' υπερθέσεων των εκ της 
'Ιταλίας εις τήν εξω Κελτικήν και τήν ιτροσάρκτιον ή δια 
2αλασσών έστιν άγουσα έττΐ Λούγδουνον • διττή δ' εστίν, ή 
μ,έν ά(Λαξεύεσθαι δυνα|Λενη δια [λήκους πλείονος, ή δια Κεν- 
τρώνων\ ή δέ ορθία και στενή, σύντο[ΐ.ος δέ, ή δια του 
Ποινίνου. TÔ δέ Αού-^^ουνο^ εν |λέσφ της χώρας έστιν 
ώσπερ άκρ($ΐΓθλις, διά τε τάς συμβολας των ποταμών καΐ 
δια το εγγύς ε?ναι πασι τοις [χέρεσι. Δι6περ και Άγρίππας 
εντεύθεν τας ο^ους ετε[Λε, τήν δια των Κε[Χ[Λένων ορών (^ΐ-έχρι 
2αντ($νων* και της Άκυϊτανίας, και τήν έπΙ τον Ρήνον, 
και τρίτην τήν έπι τάν ωκεανών, τήν προς Βελλοάκοις* και 
Ά[Αβιανοΐς^, τετάρτη δ' έστιν έπι τήν Ναρβωνΐτιν καΐ 
τήν Μασσαλιωτικήν ^ παραλιαν. "Εστί δέ και εν αριστερά 
άφεΐσι τα Λούγδουνον και τήν ύπερκεΐ[χένην χοόραν, έν 
αύτω τω Ποινίνφ πάλιν εκτροπή διαβάντι τάν Ροδανον ή 
τήν λί[Λνην τήν Λημι,ένναν^ εις τα Έλουηττίων πεδία, 
κάντευθεν εις 2ηκοανούς υπέρθεσις δια του Ίόρα ορούς και 
εις Λίγγονας • διά τε τούτων έπ' ά{/.φω και έπι τον Ρήνον 
και έπι τον ώκεανον δίοδοι σχίζονται. 



12Ι. ...:.Ό δ' αύτος άνήρ' περί του (χεγέθους των 
"Αλπεων και του ύψους λέγων παραβάλλει τα έν τοις 
"Ελλησιν ορη τα [χέγιστα, το Ταόγετον, το Λύκαιον, 
Παρνασσον, "Ολυμπον, Πήλιον, "Οσσαν, έν δέ Θρ^κη 

1. Un ms. Paris. 1393 Κευτρώνων. 

2. Mss. μέχρις Άντώνων OU Άντόνων, corrigé par Xylander. 

3. Quelques mss. Βαλλοάκοις; Aid. Βελοάκοις. 

4. Var. Άμιανοΐς. 

5. Aid. Μασσαλιώτιν. 

6. Aid. Αιμένναν, Cor. Λεμάνην. 

7. Πολύβιος. Β', ιδ'. 



STRABON, L. IV. GRANDES ROUTES DE LA GAULE. 169 

1 1 . Des divers chemins qui par la montagne vont 
de l'Italie dans la Celtique ultérieure et septentrionale, 
c'est celui du pays des Salasses qui conduit à Lugdu- 
num. Ce chemin en fait deux, l'un, praticable pour 
les chars , mais plus long , c'est celui qui passe chez 
les Centrons ; l'autre, à pic, étroit, mais abrégé, c'est 
celui qui traverse le Pseninus^ Lugdunum, au centre 
de la contrée*, en est comme l'acropole, grâce aux 
deux fleuves qui s'y rencontrent et à sa proximité de 
toutes les parties du territoire. Aussi Agrippa en fit-il 
le point de départ de toutes les routes qu'il ouvrit : 
la première, passant par les monts Cemménes et 
allant jusque chez les Santons et en Aquitanie; la 
deuxième, aboutissant au Rhin, la troisième à 
l'Océan, par le pays des Belloaces et des Ambianes, 
et la quatrième, dans la Narbonitide et à la côte Mas- 
saliotique. Cependant, en laissant à gauche Lugdunum 
et le pays qui domine cette ville, on peut prendre 
dans le Pœninus même un autre sentier, qui, après 
qu'on a passé le Rhodan ou le lac Lèmenne, conduit 
dans les plaines des Elvetties; et de là, en franchis- 
sant le mont Jora, on arrive chez les Sècoanes et chez 
les Lingons. Là, le chemin se bifurque et va d'un 
côté au Rhin, de l'autre à l'Océan. 

12 Le même auteur % parlant de la grandeur 

des Alpes et de leur altitude, compare avec elles les 
plus grandes montagnes de l'Hellade, le Taygéte, le 
Lycée, le Parnasse, l'Olympe, le Pélion, l'Ossa, et 



1. Cf. Strab. supr. g 7. 

2. La Celtique. 

3. Polybe, II, 14. 



170 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

Αΐ(χον, Ροδ^πην, Δούνακα • (Cas., ρ. 209.) καί φησιν δ'τι 
τούτων μεν εκαστον [Λίκρου δείν αυθημερόν εύζώνοις άναβή- 
ναι δυνατόν, αυθημερόν δέ καΐ περιελθείν, τάς δ' "Αλπεις 
ούδ' αν πεμπταϊος άναβαίη τις • το δέ μηκός έστι δισχι- 
λ{ων και διακοσίων σταδίων τό παρήκον παρά τα πεδία. 
Τέτταρας δ' υπερβάσεις ονομάζει μ^νον • δια Λιγύων μέν την 
εγγιστα τω Τυρρηνικω πελάγει, είτα τήν δια Ταυρίνων ην 
'Αννίβας διήλθεν , ε?τα τήν δια 2αλασσών , τετάρτην δέ 
τήν δια Ραιτών, άπάσας κρημνώδεις. Λίμνας δέ ειναί 
φησιν εν τοις ορεσι πλείους μέν, τρεις δέ μεγάλας • 



ΒΙΒΛΙΟΝ Ε. 

Κεφάλ. α', β'. 

'Υπ($θεσις. — Έν τφ πέμπτω τα περί Ίταλίαν άπο της 

υπωρείας των Άλπεων έν οίς Βενετία, Λιγουρία, 

κ. τ. λ. 

Ι, 1. Μετά δέ τήν ύπώρειαν των Άλπεων αρχή της 
νυν 'Ιταλίας. Οί γαρ παλαιοί τήν Ο^νωτρίαν έκάλουν 
Ίταλίαν άπο του Ιικελικου πορθμού μέχρι του Ταραντί- 
νου* κόλπου και του Ποσειδωνιάτου διήκουσαν, επικρατή- 
σαν δέ τούνομα και μέχρι της ύπωρείας των Άλπεων 
προυβη. Προσέλαβε δέ κα^ της Αιγυστικής τα μέχρι 
Όυάρου ποταμού και της ταύτη θαλάττης άπα των ορίων 
των Τυρρηνικών και της Ίστρίας μέχρι Π($λας. Είκάσαι 
δ' άν τις εύτυχήσαντας τους πρώτους δνομασθέντας (Cas., 
ρ. 210.) 'Ιταλούς μεταδουναι καΐ τοις πλησιοχώροις, είθ' 
ούτως έπίδοσιν λαβείν μέχρι της Ρωμαίων επικρατείας. 

1. Presque tous les mss. Ταραντίου. 



STRÂBON, L. IV. ALTITUDE DES ALPES. 171 

celles de la Thrace, l'Hsemus, le Rhodope, le Dunax ; 
et il affirme, à l'égard de chacune de ces montagnes, 
qu'un jour suffit ou peu s'en faut à un voyageur dispos 
pour arriver au sommet, et un jour aussi pour en faire 
le tour; qu'en cinq jours au contraire, on ne parvien- 
drait pas au haut des Alpes ; que leur étendue le long 
des plaines est de deux mille deux cents stades. Il 
nomme quatre passages seulement : 1 ° par le pays des 
Ligyes , tout près de la mer Tyrrhénienne ; 2° par le 
territoire des Taurins, c'est celui que prit Annibal; 
3° par le pays des Salasses et 4° par celui des Rhœtes, 
tous pleins de précipices. Il dit aussi qu'il y a dans 
ces montagnes plusieurs lacs, dont trois grands 

LIVRE V. 
CHAPITRES I, Π. 

SOMMAIRE. — U Italie depuis le pied des Alpes la 

Vénétie, la Ligurien etc. 

I, 1 . Au pied des Alpes commence l'Italie actuelle. 
Les anciens appelaient Italie l'iEnotrie, laquelle, à 
partir du détroit Sicélique, allait jusqu'aux golfes de 
Tarente et de Posidonie. Mais ce nom, devenu domi- 
nant, a poussé en avant jusqu'au pied même des 
Alpes. Il a embrassé en outre une partie de la Ligys- 
tique, des confins de la Tyrrhènie jusqu'au Var et à la 
mer voisine, et de l'Istrie jusqu'à Pola. Il est à croire 
que les peuples qui les premiers portèrent le nom 
d'Italiens, servis par une heureuse fortune, le commu- 
niquèrent à leurs voisins et qu'il gagna ainsi de proche 
en proche jusqu'au temps de la domination romaine. 



1 72 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

Όψέ δέ ποτέ, άφ' οδ [χετέδοσαν Ρωμαίοι τοις Ίταλιώταις 
την ίσοπολιτε{αν\ εδοξε καΐ τοις έντος "Αλπεων Γαλάταις 
καΐ Ένετοΐς τήν αυτήν άπονεΐ(Λαι τιμι,ήν, προσαγορευσαι δέ 
καΐ Ίταλιώτας πάντας και Ρω[Λαίους, αποικίας τε πολλας 
στειλαι, τάς (Jtàv πρότερο ν, τάς δ' ύστερον, ών ού ρ^διον 
είπείν ά|Λείνους ετέρας. 



3. Κατά [χέρος δ' ούτως είπεϊν δυνατόν, δ'τι των. [Λεν 
"Αλπεων περιφερής ή υπώρεια έστι και κολπώδης, τα 
κοίλα έχουσα έστρα[Χ[Λένα προς τήν Ίταλίαν • του δέ κόλπου 
τα ριέν ρ,έσα προς τοις 2αλασσοϊς εστί, (Cas., ρ. 211 1 .) τα 
δ' άκρα έπιστροφήν λαμβάνει, τα μέν μέχρι της "Οκρας* 
και του μυχού του κατά τον Άδρίαν, τα δ' εις τήν Αιγυστι- 
κήν παραλίαν μέχρι Γένουας του των Λιγύων εμπορίου, 
δπου τα Άπέννινα ο'ρη συνάπτει ταΐς "Αλπεσιν. 'Υπόκειται 
δ' ευθύς πεδίον άξιόλογον, πάρισόν πως έ'χον το πλάτος και 
το μήκος, σταδίων εκατόν και δισχιλίων • τα δέ μεσημ- 
βρινον αυτού πλευρον κλείεται τη τε των 'Ενετών παραλία 
καΐ τοις Άπεννίνοις ό'ρεσι τοις περί Άρίμινον καΐ 'Αγκώνα 
καθήκουσι. Ταύτα γαρ άρξάμενα άπο της Λιγυστικής εις 
τήν Τυρρηνίαν εμβάλλει, στενήν παραλίαν άπολείποντα • 
ε?τ' άναχωρουντα είς τήν μεσόγαιαν κατ' ολίγον, έπειδάν 
γένηται κατά τήν Πισάτιν^, επιστρέφει πράς έ'ω και προς 
τόν Άδρίαν εως των περί Άρίμινον και 'Αγκώνα τόπων, 
συνάπτοντα έπ' ευθείας τή τών 'Ενετών παραλία. Ή μέν 
ούν έντος "Αλπεων Κελτική τούτοις κλείεται τοις δ'ροις, 



1. Ms. Vatic. 482. της ισοπολιτείας. 

2. Plusieurs mss. δκρας, 1θ Vaticanus 482 μέχρι τών ίκρων; — cor- 
rection de Casaubon. 

3. Coray et les meilleurs mss. Πεισάτιν. — Cf. Strabon lui-même, 
VIII, m, 31, et Eusth. ad Iliad. Y, 8, et ad Dionys. Perieg. v. 409. 



STRABON, L. V. ITALIE; RÉGION DES ALPES. 173 

Enfin, du moment que les Romains admirent les 
Italiotes à un égal partage des droits politiques, il 
leur sembla bon d'accorder le même honneur aux 
Galates de la Cisalpine et aux Hénétes , de les com- 
prendre tous sous la dénomination d'Italiotes et de 
Romains, et d'envoyer chez eux plus tôt ou plus tard 
de nombreuses colonies sur l'importance relative des- 
quelles il n'est pas facile de se prononcer. 

3. Voici du moins un point sur lequel l'affirmation 
est possible : c'est que les Alpes à leur base forment 
une courbe, une sorte de golfe, ayant sa concavité 
tournée vers l'Italie. Le milieu de ce golfe se trouve 
chez les Salasses; ses pointes s'infléchissent, l'une 
jusqu'à l'Ocra et à l'endroit où s'enfonce l'Adrie, 
l'autre vers la côte Ligystique, jusqu'à Génua, le 
marché des Ligyes, où les monts Apennins se ratta- 
chent aux Alpes. Au-dessous (des Alpes) s'étend 
immédiatement une plaine considérable , dont la lon- 
gueur et la largeur , à peu près égales , sont de deux 
mille cent stades. Le côté méridional est fermé par le 
littoral des Hénétes et par la partie des monts Apennins 
qui s'avance vers Ariminum et Ancon. Car ces mon- 
tagnes commencent à la Ligystique et se projettent 
dans la Tyrrhènie, ne laissant qu'un étroit espace le 
long de la mer ; puis elles se retirent peu à peu dans 
l'intérieur des terres, et quand elles sont arrivées dans 
la Pisatide , elles tournent à l'est et vers l'Adrie , jus- 
qu'aux environs d'Ariminum et d' Ancon, tombant en 
ligne droite sur le littoral des Hénétes. C'est entre ces 
Hmites que se renferme la Celtique en deçà des Alpes S 

1. Comp. Pline, liv. ΙΙΓ, xx, 15, 16, xxi, 17. 



1 74 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

χαι έ'στι της [Λεν παραλίας το [Λήκος βσον τριακοσίων στα- 
δίων έπΙ τοις έξακισχιλίοις [[χετα] των ορών, ριικρον δ' 

ελαττον το πλάτος των [δισ]χιλίων^ Τυπωδώς [χέν ούν 

ειρηται περί της νυν 'Ιταλίας άπάσης ταύτα • πεφασόμεθα 
δέ άναλαβόντες ειπείν περί των καθ' έκαστα, και πρώτον 
περί των υπό ταις "Αλπεσιν. 

4. (Cas., ρ. %\%.) "Εστί δέ πεδίον σφόδρα εύδαιμον και 
γεωλοφίαις εύκάρποις πεποικιλμένον. Διαίρει δ' αύτο (χέσον 
πως ό Πάδος , καΐ καλείται τα (/,εν έντος του Πάδου , το δέ 
πέραν • έντάς [χέν όσον έστι προς τοις Άπεννίνοις ο'ρεσι 
και τη Λιγυστικη, πέραν δέ το λοιπόν. Οικείται δέ το 
μέν υπό τών Λιγυστικών εθνών καΐ τών Κελτικών, των 
(χέν έν τοις ορεσιν οίκούντων , τών δ' εν τοις πεδίοις , το 
δ' υπο τών Κελτών καΐ 'Ενετών. Οί μιέν ουν ΚελτοΙ τοις 
υπεραλπείοις^ όρ,οεθνείς είσι, περί δέ τών 'Ενετών διττός 
έστι λόγος. ΟΊ (Λέν γαρ και αυτούς φασιν είναι Κελτών 
ατζοί^^ους τών ©(χωνύμων παρωκεανιτών , οι δ' εκ του 
Τρωικού τζοΧέι^οΌ |ΐ.ετ' 'Αντήνορος σωθήναι δευρό φασι τών 
έκ της Παφλαγονίας 'Ενετών τινάς • μαρτύριον δέ τούχοΐί 
προφέρονται τήν περί τας Ίπποτροφίας έπιμέλειαν , ή νυν 
[χέν τελέως έκλέλοιπε, πρότερον δ' έτΐ[Λάτο παρ' αυτοΐς 
άπο του παλαιού ζήλου του κατά τάς ήρ,ιονίτιδας ίππους. 
Τούτου δέ και "Ομηρος μέμνηται • 

έξ 'Ενετών, δθεν ήμιδνων γένος άγροτεράων'. 



1. Δις est ici une addition de Kramer, d'après une conjecture de 
Gasaubon. 

2. Ms. Paris. 1393 et les édit. av. Kramer ύπεραλπίοις. 

3. Homère, Iliad. II, v. 852. — Cf. le Schol. d'Euripide sur le v. 231 
de VHippolyte : Πώλους Ένέτας δαμαλιζομένα- — Οί γάρ Ένέται Παφλαγο- 
νίαν, πρδτερον οίκοΰντες ύστερον έπ\ τον Άδρίαν διέβησαν- Λέων δέ πρώτος 
Λακεδαιμόνιος ενίχησεν Ένέταις ίπποις, ώς Πολέμων Ιστορεί, και κ. τ. λ. 



STRABON, L. V. ITALIE; RÉGION SUBALPINE. 175 

et la longueur de la côte , y compris les montagnes , 
est de six mille trois cents stades , la largeur d'un peu 
moins de deux mille. 

TeFest, dans une simple esquisse, l'ensemble 

de l'Italie actuelle ; nous allons essayer d'entrer dans 
les détails en reprenant chaque partie à son tour , et 
en commençant par la région subalpine. 

4. Cette plaine est d'une extrême richesse, et son 
aspect, grâce à de fertiles collines, est assez varié. Le 
Pade la partage à peu près par le milieu, et elle 
s'appelle pour cela d'une part région en deçà, de 
l'autre, région au delà du Pade ; en deçà, tout le pays 
jusqu'aux monts Apennins et à la Ligystique, au-delà, 
le reste. La première région est habitée par les popu- 
lations ligystiques et celtiques, habitant les unes dans 
les montagnes, les autres dans les plaines; la der- 
nière, par des Celtes et des Hénétes. Ces Celtes sont 
de la même race que les Transalpins; relativement 
aux Hénétes , il y a deux versions : selon les uns , ce 
sont des colons des Celtes qui portent le même nom 
et qui occupent les bords de l'Océan ; selon d'autres , 
après la guerre de Troie, quelques Hénétes de la 
Paphlagonie seraient venus avec Antènor chercher 
jusque-là un asile. Comme preuve de cette origine, on 
cite l'attention qu'apportent les Hénétes au nourris- 
sage des chevaux. Aujourd'hui, à la vérité, cette 
industrie a cessé complètement chez eux , mais jadis 
elle y était en honneur, comme une suite de ce soin 
jaloux de leurs ancêtres pour les juments destinées à 
donner des mulets. Homère en fait mention : 

(Pyléménes venait) de chez les Hénétes, d'où sort la race des mulets 

[qu'on emploie aux champs. 



1 76 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

και Διονύσιος 6 της Σικελίας τύραννος εντεύθεν το ίτιπο- 
τροφεΐον συνεστήσατο των αθλητών ίππων, ώστε και 
δνο[Λα εν τοις "Ελλησι γενέσθαι της Ενετικής πωλείας 
και πολύν χρόνον εύδοκΐ(Λήσαι το γένος. 

5. "Απασα (χέν ούν ή χώρα ποτα[Λθΐς πληθύει και ελεσι, 
μάλιστα δ' ή των 'Ενετών • πρόσεστι δέ ταύτη και τα 
της θαλάττης πάθη. M6vol γαρ ταύτα τα [λέρη σχεδ($ν τι 
της καθ' ήρι.άς θαλάττης ό[Λθΐοπαθεϊ τω ώκεανω και παρα- 
πλησίως έκείνω ποιείται τάς τε άμπώτεις και τάς πλη[χ- 
μυρίδας, ύφ' ών το πλέον του πεδίου λιρινοθαλάττης 
γίνεται [Αεστόν. Διώρυξι δέ και παραχώ[Λασι , καθάπερ ή 
κάτω λεγο(χένη χώρα της Αιγύπτου, διωχέτευται, και τα 
(χέν άνέψυκται και γεωργεΐται τα δέ διάπλους έχει • των 
δέ πόλεων αί ριέν νησίζουσιν, αι δ' εκ [χέρους κλύζονται • 
δσαι δέ υπέρ των ελών εν τη [χεσογαία κείνται τους έκ 
τών ποτα[Λών άνάπλους θαυ[Λαστούς εχουσι, [χάλιστα δ' δ 
Πάδος' • μέγιστες τε γάρ έστι και πληρούται πολλάκις εκ 
τε δμβρων και yι6vωv, διάχεα [χενος δ' είς πολλά ρ,έρη 
κατά τάς έκβολάς τυφλον το στόμ,α ποιεί και δυσείσβολ^ς 
έστιν . ή δ' έ(Λπειρία περιγίνεται και τών χαλεπωτάτων. 



6. Tè μέν ούν άρχαιον, ώσπερ έ'φην, ύπο Κελτών 
περκοκεϊτο τών πλείστων^ ό ποταμιάς. Μέγιστα δ' ην τών 
Κελτών έθνη Β^ϊοι και "Ινσουβροι και οι τήν ί*ω(Λαίων 

1. Mss. sic, Siebenk. et Coray μ. δ' έκ τοΟ Πάδου, Meinek. d'après 
une conjecture de Kramer, μάλ. δέ Πάδου. 

2. Cor. et Groskurd xb πλείστον. 



STRABON, L. V. ITALIE : VÉNÉTIE. 177 

Denys, le tyran de la Sicélie, avait composé son haras 
de chevaux de course qu'il avait fait venir de ce 
pays, et ainsi le dressage pratiqué chez les Hénétes 
fut en renom dans l'Hellade , où cette race demeura 
longtemps estimée. 

5. Toute cette contrée abonde en rivières et en 
marais ; il y en a surtout chez les Hénétes : là se pro- 
duisent en outre les divers phénomènes par où passe 
la mer. Ce sont, en effet, à peu près les seuls parages 
de notre mer qui passent par des états semblables à 
ceux de l'Océan , et qui ont presque comme lui des reflux 
et des marées hautes, grâce auxquelles la plus grande 
partie de cette plaine se couvre de lacs marins. Aussi 
a-t-elle été, comme la contrée appelée Basse-Egypte, 
coupée de canaux et de digues ; ce qui fait que cer- 
taines parties en ont été desséchées et sont cultivées, 
que d'autres offrent des voies navigables, et que, 
parmi les villes, les unes sont comme des îles et les 
autres en partie baignées par la mer. Toutes celles qui 
sont situées au-dessus des marais, dans l'intérieur des 
terres, trouvent ainsi pour remonter le cours des 
fleuves, des facilités merveilleuses, le Pade surtout, 
car ce fleuve est le plus grand et il est fréquemment 
grossi par les pluies et les neiges : seulement, comme 
il se partage en plusieurs bras au moment de se jeter 
dans la mer, il se crée une embouchure peu visible, 
et d'un difficile accès ; mais l'expérience surmonte les 
plus grandes difficultés. 

6. Primitivement, comme je l'ai dit, c'était le long 
de ce fleuve qu'habitaient en majeure partie les Celtes. 
Les plus grands de ces peuples Celtes étaient les Boïes, 
les Insubres, et ceux qui jadis prirent la ville des 

I 421 



1 78 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

ποτέ* έξ έφ($δου καταλαβ6ντες 2ένονες (χετά Γαισατών^. 
Τούτους fjièv ουν έξέφθειραν ύστερον τελέως Ρω(ΛαΪοι * τους 
δε Βοίους έξήλασαν εκ των τ^πων. (Cas., ρ. 2ι13.) Μετα- 
στάντες δ' εις τους περί τόν "Ιστρον τόπους (χετά Ταυρ(σκων 
ωκουν πολεμουντες προς Δακούς, εως άτζωΚοντο πανεθνεί • 
τήν δέ χώραν οΰσαν της Ίλλυρέδος [χηλόβοτον τοΐς περιοι- 
κουσι κατέλιπον. "Ινσουβροι δέ καΐ νυν ύσΐ. Μεδιολάνιον 
δ' έ'σχον μητρόπολιν, πάλαι ρ,έν κώ(Λην (άπαντες γαρ 
ωκουν κωμηδόν), νυν δ' άξιόλογον πόλιν, πέραν του Πάδου, 
συνάπτουσάν πως ταΐς'Άλπεσι. Πλησίον δέ και Όυήρων^, 
καΐ αυτή τζόλις (Λεγάλη ' έλάττους δέ τούτων Βριξία και 
Μάντουα και Ρήγιον* και Κώ[Λον • αυτή δ' ην [χέν κατοι- 
κία μετρία, Πθ[Λπήιος δέ 2τράβων δ Μάγνου πατήρ κακω- 
θεισαν ύπ6 των υπερκεΐ[Λένων Ραιτών συνφκισεν • είτα 
Γάιος 2κιπίων^ τρισχ^ιλίους προσέθηκεν * ε?τα ο θεός 
Καίσαρ πεντακισχιλίους έπισυνώκισεν , ών οι πεντακόσιοι 
των Ελλήνων υπήρξαν οι επιφανέστατοι • τούτοις δέ καΐ 
πολιτείαν έδωκε και ένέγραψεν αυτούς εις τους συνοίκους • 
où [λέν τοι ψκησαν^ αυτόθι, άλλα και τουνο[ί.ά γε τω 
κτίσρ,ατι εκείνοι κατέλιπον • Νεοκω[ΛΪται' γαρ εκλήθησαν 
άπαντες, 'τούτο δέ |Λεθερ[Ληνευθέν Νοβου(λκώ[Λου(Λ λέγεται. 
'Εγγύς δέ του χωρίου τούτου λίμνη Λάριος^ καλούμενη • 

1. Les édit. depuis Xyland. πόλιν. 

2. -Sic les mss. et les édit., mais plus bas g 10, Γαιζάται et Γαιζατών. 
Cf. ci-après Etienne de Byz. s. v. Γαζϊται. 

3. Ici les mss. Όυήρων. 

4. Laporte DuTheil, approuvé par Millier, croit qu'il faudrait lire 
Βέργομον OU Βέργαμον , parce qu'il n'y a pas de ville de Rhégium 
dans la Transpadane. 

5. Voir les Éclaircissements de L. Du Theil, 8, p. 16 à la fin du t. U, 
de la traduction. 

6. Leçon des mss. Mûller, ού μ6νον δ' ωχησαν, d'après Groskurd, 
Coray proposait καΐ où μόνον ωκησαν, et il rejetait le γε de la propo- 
sition suivante. — 7. Mss. Νεοκωμήται. 

8. Les mss. Λάριον, comme au liv. IV, ch. vi, g 12. 



STRABON, L. V. ITALIE : GAULE TRANSPADANE. 179 

Romains dès leur arrivée sous ses murs, — les Sénons 
avec les Gsesates. Aussi ces deux peuples furent-ils 
plus tard entièrement détruits par les Romains. Quant 
aux Boïes, ils furent chassés de leurs demeures, et 
ayant passé dans les régions de l'Ister , ils habitèrent 
là avec les Taurisques , guerroyant contre les Daces , 
jusqu'à ce que, par suite de la ruine totale de leur 
nation, ce territoire, partie de l'Illyride, propre à la 
nourriture des moutons, fut abandonné à leurs voisins. 
Les Insubres existent encore : ils ont pour métropole 
Médiolanium', autrefois simple bourgade — toutes ces 
populations se groupaient par bourgades, — mainte- 
nant ville considérable, située en deçà du Pade, et 
touchant en quelque sorte aux Alpes. Dans son voisi- 
nage se trouve Vèron qui est aussi une grande ville, 
et d'autres de moindre importance, Brixia, Mantoue, 
Règium et Côme. Cette dernière n'était d'abord qu'une 
médiocre agglomération d'habitations; Pompée Stra- 
bon , le père de Pompée le Grand , la rebâtit après 
qu'elle eut été ravagée par les Rhsetes des montagnes 
voisines; puis G. Scipion ajouta trois mille hommes à 
sa population; ensuite le dieu César l'accrut encore 
de cinq mille habitants, et entre autres de cinq cents 
Hellènes qui en furent les notables : il leur donna , à 
eux aussi, le droit de cité et les inscrivit parmi les 
colons. Ces Hellènes, non-seulement firent de ce lieu 
leur demeure, mais encore ils donnèrent à l'établisse- 
ment le nom qui lui devait rester : tous les habitants 
s'appelèrent Néocomites, mot qui traduit en latin donne 
Novum-Comum. Tout près de cette ville est le lac 

1. Vulg. Mediolanum, Milan. Cf. Plin. III, xxi, 17. 



\ 80 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

πληροί δ' αυτήν δ Άδούας ποταρ,ός • ειτ' έξίησιν εις τον 
Πάδον • τάς δέ πηγάς εσχηκεν εν τφ Άδούλα ορει, οπού 
καΐ ό Ρψος. 

7. Αδται [χέν οΰν πολύ υπέρ των ελών ωκηνται, πλη- 
σίον δέ το Πατάουιον, πασών αρίστη των ταύτη πόλεων, 
ή γε νεωστί λέγεται τιρι,ήσασθαι πεντακόσιους Ιππικούς 
άνδρας, και το παλαιον δέ έστελλε δώδεκα [χυριάδας στρα- 
τιάς. Δηλοΐ δέ και το πλήθος τής πεμι,πθ[χένης κατασ- 
κευής εις τήν Ρώ^κ-ψ κατ' έ[χπορ(αν τών τε άλλων και 
έσθήτος παντοδαπής τήν εύανδρίαν τής πόλεως και τήν 
εύτε^νίαν\ "Εχει δέ θαλάττης άνάπλουν ποτα[χώ δια τών 
ελών φερομιένω σταδίων πεντήκοντα και διακοσίων εκ 
λΐ(Λένος [Λεγάλου • καλείται δ' ό λιριήν Μεδόακος 6[χωνύ- 
{χως τω ποτα[Λώ. Έν δέ τοις ελεσι [χεγίστη [λεν έστι 
Ράουεννα*, ξυλοπαγής ολη και διάρρυτος, γεφύραις και 
πορΟ(Λείοις όδευορ,ένη. Αέγετα-ΐ δ' ου (χικρον τής θαλάττης 
μέρος έν ταις πλη[Λ[Λυρίσιν , ώστε και ύπο τούτων καΐ 
ύπο ποτα[χών έκκλυζό(Λενον^ το βορβορώδες πάν ίάται τήν 
δυσαερίαν. Ούτως γούν ύγιεινον έξήτασται το χωρίον ώστε 
ενταύθα τους (Λονομάχους τρέφειν και γυ[χνάζειν απέδειξαν 
οί ήγε(ΛΟνες. "Εστι (χέν ούν καί τούτο θαυμιαστον τών ένθάδε 
τό έν έ'λει τους αέρας αβλαβείς είναι, καθάπερ(0Β8.,ρ. 214.) 
και έν Άλεξανδρεία τή προς Αίγύπτω του θέρους ή λί{Λνη 
τήν {Λοχθηρίαν αποβάλλει δια τήν άνάβασιν του ποτα[Λου 
και τάν τών τελ[χάτων άφανισ[χ6ν. Άλλα και τό περί τήν 
ά(Λπελον πάθος θαυρ,άζειν άξιον • φύει [άν γαρ αυτήν τά 
Îkfi και ποιεί ταχύ και πολύν άποδιδουσαν καρπών, φθεί- 



1. Edit. Aid. εύτυχίαν. 

2. Plin. m, XX, 15 : Ravenna, Sabinorum opyndum cum amno 
Bedece, ab Ancona GVM pass. Nec procul a mari, Umbrorum Butrium, 
— Cf. id. ibid. xxii, 18. 

3. Mss. ε'ισχλυζόμενον, corrigé par Goray. 



STRABON, L. V. CISALPINE, PADOUE, RAVENNE. 181 

Larie , formé par l'Aduas qui ensuite se jette dans le 
Pade, et qui a sa source au mont Adulas, où est aussi 
celle du Rhin. 

7. Toutes ces villes sont situées au-dessus des 
marais; mais ils ont dans leur voisinage Patavium, la 
principale de toutes les villes de cette contrée, qui 
naguère eut, dit-on, jusqu'à cinq cents de ses habitants 
recensés comme chevaliers et qui anciennement mettait 
en campagne douze myriades de soldats. La quantité 
d'objets fabriqués, vêtements de toute espèce ou autres 
produits expédiés par elle sur le marché de Rome, 
atteste et l'importance de sa population et son activité 
industrielle. De la mer à cette ville on peut remonter 
un fleuve qui traverse les marais sur un espace de deux 
cent cinquante stades, en partant d'un grand port dont 
le nom, Médoac, est le même que celui du fleuve. 
Dans les marais mêmes il y a une très-grande ville, 
Ravenne, toute bâtie en bois et coupée de canaux, où 
la circulation se fait par des ponts et des bacs : elle 
reçoit à la marée haute, et non pas en petite quantité, 
les eaux de la mer. Ces eaux et celles des rivières, 
lavant et enlevant toutes ses boues, la préservent de 
l'infection de l'air. La salubrité de ce lieu a même été 
si bien reconnue, que les empereurs y ont établi une 
école où sont nourris et exercés des gladiateurs. Oui, 
c'est une des choses qu'on admire en ce pays , qu'au 
milieu de marais, l'air n'y soit pas malsain : c'est 
comme à Alexandrie d'Egypte où en été le lac perd 
toute influence nuisible grâce au débordement du fleuve 
qui fait disparaître tous les amas de vase. Mais il y a 
encore à Ravenne une autre chose à admirer, c'est la 
vigne que nourrissent ces marais ; elle y vient vite et 



1 82 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

ρεται δέ έν ετεσι τέτταρσιν' ή πέντε. "Εστί δε καΐ το 
Άλτΐνον έν ίλει, παραπλήσιον έ'χον τη Ραουέννη τήν 
θέσιν. Μεταξύ δέ Βούτριον της Ραουέννης π^λισμα και ή 
2πΪνα, νυν [χέν κω[Λίον, πάλαι δέ ΈλληνΙς πόλις ΪΊ^οζ,ος. 
Θησαυρός γουν έν Δελφοΐς 2πινιτών^ δείκνυται, και τάλλα 
ιστορείται περί αυτών ώς θαλασσοκρατησάντων. Φασι δέ 
καΐ έπι θαλάττη ύπάρξαι, νυν δ' έστιν έν {χεσογαία το 
χωρίον περί ένενήκοντα της θαλάττης σταδίους άπέχον. 
Και ή Ράουεννα δέ Θεττοιλών εϊρηται κτίσρια • ου φέροντες 
δέ τας των Τυρρηνών ύβρεις έδέξαντο έκ(ίντες των Ό[Αβρι- 
κών τινας, οι και νυν έ'χουσι τήν πόλιν, αύτοΙ δ' απεχώ- 
ρησαν^ έπ' οίκου, Αδται (χέν ούν έπΙ πλέον περιέχονται 
τοις έΤ,εσιν ώστε και κλύζεσθαι. 



8. 'Οπιτέργιον^ δέ και [Κωνκ]ορδ{α^ και Άτρία^ καΐ 
Όυικετία"' και άλλα τοιαύτα πολισρ,άτια ήττον ύπο των 
ελών ενοχλείται , [χικροΐς δ' άνάπλοις προς τήν θάλατταν 
συνήπται. Τήν δ' Άτρίαν επιφανή γενέσθαι πόλιν φασίν, 
άφ' ής και τουνορια τω κ(ίλπω γενέσθαι τω Άδρία (Λίκραν 
(χετάθεσιν λαβ6ν. Άκυλη(α δ', ήπερ [χάλιστα τω μι.υχω 
πλησιάζει, κτίσμια {χέν έστι Ρω[α.αίων έπιτειχισΟέν τοις 
υπερκεΐ(χένοις βαρβάροις , άναπλεϊται δέ όλκάσι κατά τόν 
Νατίσωνα ποτα[χον έπι πλείστους* έξήκοντα σταδίους. 

1. Leçon de Meineke; vulgo τέτρασιν. 

2. Meineke Σπινητών. — 3. Quelques mss., Siebenk., Coray άνεχώ- 
ρησαν. — 4. Les mss. Έπιτέρπιον, corrigé par Goray. — 5. Les mss. 
δρδία; correction de Gluwer. — 6. Les mss. Άδρία ici et plus bas. 

7. Var. des mss. Ίουκετία, Ίουχεντία. — 8. Gasaub. πλείους η. 



STRABON, L. V. CISALPINE : VILLES, RAVENNE, ETC. 183 

donne beaucoup de fruit, mais elle périt au bout de 
quatre ou cinq ans. Il y a encore dans ce marais 
Altinum, dont la position ressemble à celle de Ravenne, 
et, dans l'intervalle de ces deux villes, Butrium, bâtie 
par Ravenne et lui appartenant, et Spina, aujourd'hui 
petite bourgade, autrefois célèbre ville hellénique. On 
montre en effet à Delphes un trésor des Spinites, et 
d'ailleurs l'histoire parle de ce peuple et de sa puis- 
sance maritime. On dit même que la ville était située 
sur la mer , tandis qu'aujourd'hui elle est dans l'inté- 
rieur des terres et éloignée de la mer d'environ 
quatre-vingt-dix stades. On affirme que Ravenne fut 
fondée par des Thessaliens; mais ces Thessaliens, ne 
pouvant supporter les insultes desTyrrhènes, reçurent 
de bon gré dans leurs murs des Ombriques, lesquels 
occupent encore aujourd'hui la ville; quant à eux, ils 
se retirèrent dans leur pays. — Ainsi ces villes sont 
en grande partie entourées de marais, au point d'en 
être inondées. 

8. Opitergium, Concordia, Atria, Vicetia et autres 
petites places du même genre sont moins incommodées 
par les marais, et de petits cours d'eau faciles à 
remonter les rattachent à la mer. Atria fut, dit-on, 
une ville illustre, et c'est d'elle que serait venu, avec 
un léger changement, le nom du golfe Adrie. Akylèia, 
la plus proche du golfe, a été bâtie par les Romains, 
comme un rempart contre les barbares qui habitent 
au-dessus. Les vaisseaux de charge remontent jusqu'à 
cette ville par le Natison^ l'espace de soixante stades 



1. Aujourd'hui le Nadisone. — Cf. Mêla II, 4, Pline, III, xxii, 18. 



1 84 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

Άνεϊται δ' έμπόριον [τοις τε Ένετοΐς καΐ]^ τοΐς περί τόν 
"Ιστρον των 'Ιλλυριών εθνεσι • κο[Λίζουσι δ' οδτοι (/.εν τα 
εκ θαλάττης, και ohov έπΙ ξυλίνων πίθων άρριαριάξαις 
άναθέντες και ελαιον, εκείνοι δ' άνδράποδα και βοσκή ρ,ατα 
και δέρ[χατα. "Εξω δ' έστι των 'Ενετικών δ'ρων ή Άκυ- 
ληία. Διορίζονται δέ ποτα[Λώ ρέοντι άπό των Άλπείων* 
ορών, άνάπλουν εχοντι καΐ διακοσίων σταδίων έπΙ τοΐς 
χιλίοις εις Νωρηίαν^ πόλιν, περί ην Γναιος Κάρβων συ[Λ- 
βαλών Κί[Λβροις^ ουδέν επραξεν. "Εχει δέ δ τότζοζ ο^τος 
χρυσιοπλύσια^ ευφυή καΐ σιδηρουργεία. Έν αύτω δέ τφ 
[χυχω του Άδρίου και ίεράν του Διομήδους έστιν άξιον 
(χνήμης, το Τίμαυον • λιμένα γαρ έ'χει και άλσος έκπρεπές 
και πηγάς επτά ποταριίου® ύδατος ευθύς εις τήν θάλατταν 
έκπίπτοντος, πλατεΐ και βαθει ποταμώ. Πολύβιος δ' εΐ'ρηκε 
πλην (Λίας τάς άλλας άλ|Λυρου ύδατος, και δή καΐ τους 
έπιχωρίους πηγήν και μητέρα της θαλάττης δνομάζειν 
τδν τόπον. (Cas., ρ. 215.) Ποσειδώνιος δέ φησι ποταμδν 
τδν Τίμαυον εκ των δρών φερδμενον καταπίπτειν εις 
βέρεθρον, εΖΘ' ύπδ γης ένεχθέντα περί έκατδν και τριάκοντα 
σταδίους έπΙ τη θαλάττη τήν έκβολήν ποιεΐσθαι. 



9. Της δέ του Διομήδους δυναστείας περί τήν θάλατταν 

1. Mots ajoutés par Groskurd, parce que le mot εκείνοι de la phrase 
suivante ne se rapporterait à rien. 

2. Vulgo Άλπίων. 

3. Var. Νωρ{αν; Aid. Νορηει'αν• — Gluwer, croyant le passage cor- 
rompu , propose de lire άνάπλουν εχοντι σ' σταδίων έπ\ Ταυρίσχους εΙς 
Νωρηίαν πόλιν- 

4. Mss. Κιμβρίοις. — 5. Goray χρυσοπλύσια. 

G. Coray et Groskurd d'après Xylander, ποτίμου, correction inutile, 
ποτάμιο; ayant à peu près le même sens. Cf. Strab. V, rv, 5 : Έστι 
Sk πηγή τις αυτόθι ποταμίου ύδατος έπ\ τή θαλάττη 



STRABON, L. V. CISALPINE; VILLES, AQUILÉE, ETC. 185 

au plus ; c'est un marché ouvert aux Hénétes et aux 
peuples Illyriques, riverains de l'Ister. Ces derniers 
en exportent des marchandises qui y viennent par 
mer, dû vin renfermé dans des tonneaux de bois, 
qu'ils chargent sur des chariots, et de l'huile; les 
autres, des esclaves, du bétail et des peaux. Akylèia 
est en dehors des limites des Hénétes : ces limites sont 
marquées par un fleuve qui descend des Alpes et 
qu'on peut remonter l'espace de douze cents stades 
jusqu'à Norèia, ville dans les environs de laquelle Gn. 
Carbon attaqua les Cimbres sans aucun succès. Ce lieu 
possède des ateliers commodes pour le lavage de l'or, 
et des mines de fer. Au fond même de l'Adrie s'élève 
un temple de Diomède , le Timavum , qui mérite une 
mention : il s'y trouve avec un port et un beau bois 
sacré sept sources d'eaux douces, qui se jettent direc- 
tement dans la mer après s'être réunies dans un lit 
large et profond. Polybe affirme que ce sont, à l'ex- 
ception d'une seule, des sources d'eau salée, et même 
que dans le pays on appelle ce lieu la source et la mère 
de la mer. Selon Posidonios, le Timave, descendant 
des montagnes, tombe dans un gouffre, court sous 
terre l'espace d'environ cent trente stades, et se 
décharge enfin dans la mer^ 

9. Que Diomède ait régné dans les environs de 



1. Toute cette contrée forme chez Pline, III, xxix, 18, la dixième 
région de l'Italie, située le long de l'Adriatique et comprenant la 
Vénètie. Pline mentionne plusieurs rivières que ne nomme pas 
Strabon, le Romatin, le grand et le petit Tiliavente, l'Anaxe, l'Alsa 
et enfin le Natison et le Turre qui baignent Aquilée, colonie à 
15 milles de la mer. On est alors, dit-il, au pays des Carnes, voisins 
des lapodes, et près de là on a le Timave, etc. Cf. Virg. Bucol. Vlll, 
6; Enéid. I, 244 et s. 



1 86 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

ταύτην αι τε Διθ(Λήδειοι νήσοι [χαρτύρια και τα περί 
Δαυνίους και το "Αργός το "Ιτπτιον ίστορού[χενα • περί ών 
έρου[χεν έφ' oaow προς ιστορίαν χρήσιμιον, τα δε πολλά 
τών (α,υθευο[χένων ή κατεψευσ(Λένων άλλως έαν δει, οίον 
τα περί Φαέθοντα και τάς Ήλιάδας τάς άπαιγειρου[Λένας 
περί τον Ήριδανόν, τάν {Ληδα(χου γης όντα, πλησίον δέ 
του Πάδου λεγ6[χενον, και τάς Ήλεκτρίδας νήσους τάς 
προ του Πάδου καΐ ρ,ελεαγρίδας εν αύταϊς • ούδε γαρ τού- 
των ουδέν έστιν έν τοις τ^ποις. Τω δέ Διο[Λήδει παρά τοις 
Ένετοις άποδεδειγι^έναι τινές ιστορούνται τΐ|Λα( • και γαρ 
θύεται λευκός ϊππος αυτω\ καΐ δύο άλση το (λέν "Ηρας 
Άργείας δείκνυται, το δ' Άρτέ[Αΐδος Αιτωλίδος, Προσριυ- 
θεύουσι δ', ώς εικός, το έν τοις άλσεσι τούτοις ή(Λερουσθαι 
τα θηρ{α και λύκοις έλάφους συναγελάζεσθαι, προσιόντων 
δέ τών ανθρώπων και καταψώντων* άνέχεσθαι, τα δέ 
διωκ($(Λενα ύπα τών κυνών, έπειδάν καταφυγή δευρο, 
(/.ηκέτι διώκεσθαι. ΦασΙ δέ τίνα τών πάνυ γνωριζόμι,ενον^ 
ώς εΐ'η φιλέγγυος, και σκωπτόρ,ενον έπι τούτω περιτυχείν 
κυνηγέταις λύκον έν τοις δικτύοις έ'χουσιν • ερπόντων δέ 
κατά παιδιάν , ε? εγγυάται τον λύκον εφ' ώτε τας ζη[Λίας 
ας ειργασται διαλύσειν, άφήσειν αύτον έκ τών λίνων, 
6[/.ολογήσαι. Άφεθέντα δέ τον λύκον ίππων άγέλην άπε- 
λάσαντα άκαυτηριάστων* ίκανήν προσαγαγεϊν προς τον 
του φιλεγγύου σταθμών • τον δ' άπολαβόντα τήν χάριν 



1. Cf. VI, 3, 9 : Τέταρτον 81 θείτ) τις δν τόν (λ6γον) τών Ενετών • καΐ γαρ 
εκείνοι παρά σφισί πως τήν χαταστροφήν αύτοΟ (Διομήδους) μυθεύουσιν, ί^ν 
άποθέωσιν καλοΟσιν• 

2. Quelques mss. et l'Aldine καταψαυόντων. 

3. Les mss. γνωριζομένων, correction de Kramer. 

4. Quelques mss. et Goray άκαυστηριάστων. — De même infr. καυσ- 
τηριάσαι et καυστηριον• 



STRABON, L. V. CISALPINE. — DIOMÈDE. 187 

cette mer, les îles Diomèdées en sont un témoignage, 
ainsi que les histoires qu'on fait sur les Daunies et 
Argos Hippium : nous n'en dirons rien que ce qui peut 
servir à' l'histoire. Mais la plupart des récits qui ne 
sont que des mythes ou des mensonges d'une autre 
espèce, il faut les laisser de côté, — ce qu'on raconte, 
par exemple, de Phaéton et des Héliades changées en 
aunes sur les bords de l'Eridan, de ce fleuve qui 
n'existe nulle part sur la terre, et qu'on dit voisin du 
Pade, des îles Électrides, situées en avant du Pade 
et des méléagrides qu'on y trouve. Rien de tout cela 
n'existe en ces pays, mais ce qui est bien historique, 
ce sont certains honneurs décernés à Diomède chez 
les Hénétes, car on y sacrifie encore à ce héros un 
cheval blanc, et l'on y montre deux bois consacrés, 
l'un à Héra Argie, l'autre à Artémis ^Etolide. Ces 
bocages naturellement ont aussi leurs fables : les bêtes 
farouches s'y apprivoisent d'elles-mêmes; cerfs et 
loups s'y confondent dans les mêmes troupeaux; ils 
se laissent approcher, toucher par l'homme; pour- 
suivis par les chiens, dès qu'ils se sont réfugiés dans 
ce bois, ils ne sont plus poursuivis. On dit même 
qu'un homme de ce pays, bien connu pour son em- 
pressement à se porter caution, et souvent raillé à ce 
sujet, rencontra des chasseurs qui tenaient un loup 
dans leurs filets : ces chasseurs lui ayant dit en 
manière de plaisanterie que, s'il voulait se rendre 
caution pour le loup et s'engager à payer les dom- 
mages causés par l'animal, ils le lâcheraient, notre 
homme y consentit. Aussitôt lâché, le loup donna la 
chasse à un assez grand troupeau de cavales non 
marquées, qu'il poussa jusqu'aux étables de l'homme 



1 88 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

καυτηριάσαι τε τάς Ι'ππους λύκον, και κληθήναι λυκοφό- 
ρους, io.yy. [χαλλον ή κάλλει διαφέρουσας • τους δ' άπ' 
εκείνου διαδεξα[Λένους li τε καυτήριον φυλάξαι καΐ τουνορια 
τφ γένει των ίππων, εθος δέ τιοιήσαι θήλειαν ρ.ή έξαλλο- 
τριοΰν , ί'να (χένοι παρά [χόνοις το γνήσιον γένος , ένδοξου 
γενομιένης ένθένδε ίππείας. Νυνι δέ, ώσπερ εφα[Λεν, πάσα 
έκλέλοιπεν ή τοιαύτη άσκησις. Μετά δέ το Τίμιαυον ή 
των Ίστρίων έστι παραλία (χέχρι Π6λας, ή πρόσκειται 
τη 'Ιταλία. Μεταξύ δέ φρούριον Τεργέστε^ Άκυληίας 
διέχον εκατόν και ογδοήκοντα σταδίους • ή δέ Π6λα ιδρυ- 
ται [Λεν εν κ6λπω λΐ[Λενοειδει νησίδια εχοντι εύορμυχ και 
εύκαρπα, κτίσμ,α δ' έστιν άρχαΐον Κ6λχων των έπι τήν 
(Cas., ρ. 216.) Μήδειαν έκπε[Λφθέντων , δια[Λαρτ6ντων 
δέ της πράξεως και καταγνόντων εαυτών φυγην * 

το μέν φυγάδων κεν ενίσποι 
Γραικός (ως Καλλίμαχος εί'ρηκεν), άταρ κείνων γλώσσ' ονδμηνε Πδλας. 

Τα [Λεν δη πίέραν του Πάδου χωρία οι τε 'Ενετοί νέ[Λονται 
καΐ οί Ι^Ιστριοι]* F^X,?^ Π($λας. 'ϊπέρ δέ των Ενετών 
Κάρνοι και Κενο'[Λανοι και Μεδ^ακοι και Ίνσουβροι', ών 
οί [λέν πολέ[Λΐοι τοις Ρω[Λαίοις υπήρξαν, Κενό[Λανοι δέ και 
'Ενετοί συνε[Λάχουν και προ της 'Αννίβα στρατείας, ήνίκα 
Βοίους και Ίνσούβρους έπολέ[Λουν, και μετά ταύτα. 



10. Οί δ' εντός του Πάδου κατέχουσι [λέν άπασαν δ'σην 

1. Les mss. et les édit. antérieures à celle de Kramer, Τβργέσται. 

2. Addition de Kramer. 

3. Les mss. ici et plus bas, Σύμβροι, mais au g 10, ligne dern., ils 
donnent Ίνσουβροι• 



STRABON, L. V. CISALPINE; ISTRIE. 189 

si empressé à se porter caution. Celui-ci accepta la 
récompense [qui lui était oiîerte], marqua à l'effigie 
d'un loup ces cavales qui furent appelées lycophores 
et qui se distinguent plus par leur vitesse que par 
leur beauté. Ceux qui en héritèrent après lui conser- 
vèrent à cette race de chevaux sa marque et son nom, 
et l'usage s'établit chez eux de n'en jamais aliéner de 
femelles, afin de maintenir dans toute sa pureté et 
pour eux seuls une race qui avait fait la gloire de leurs 
écuries. Aujourd'hui, comme nous l'avons dit, toute 
industrie de ce genre a disparu de ce pays. — Après 
le Timave, c'est jusqu'à Pola la côte de l'istrie, 
laquelle est une dépendance de l'Italie. Dans l'inter- 
valle se trouve Tergesté, place forte, distante d'Akylèia 
de cent quatre-vingts stades. Pola est située dans un 
golfe qui a la forme d'un port, et qui contient des 
îlots avec de bons mouillages et des terrains fertiles : 
c'est un ancien établissement de ces Colches envoyés 
à la poursuite de Médée, et qui, pour n'être pas 
venus à bout de leur tâche, se condamnèrent eux- 
mêmes à l'exil. 

Un Grec, a dit Callimaque, l'appellerait la ville des exilés, mais 
leur langue l'a nommée Polae. 

Ainsi les contrées au-delà du Fade sont habitées par 
les Hénétes et les Istries jusqu'à Pola. Au-dessus des 
Hénétes sont les Carnes, les Cénomans , les Médoaces 
et les Insubres. Tous furent les ennemis des Romains 
à l'exception des Cénomans et des Hénétes qui furent 
leurs alliés, même avant l'expédition d'Annibal, quand 
ils firent la guerre aux Boies et aux Insubres, et encore 
dans la suite. 

1 0. Les populations en deçà du Pade occupent toute 



1 90 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

έγκυκλουται^ τα Άπέννινα ορη προς τα "Αλπεια [χέχρι 
Γένουας καΐ των 2αβάτων. Κατείχον δέ Βόϊοι και Λίγυες 
και 2ένονες καΐ Γαιζάται* το πλέον • των δέ Βοιών έξε- 
λαθέντων, άφανισθέντων δέ και των Γαιζατών και 2εν($νων, 
λείπεται τα Λιγυστικα φυλά και των Ρωμαίων cd άποικίαι. 
Τοις δέ Ρωρ,αίοις άνα[Λέ[Λΐκται και τα των Ό(/.βρικών 
(ρ3λον, εστί δ' δ'που και Τυρρηνών. Ταύτα yàtp ά(χφω τα 
έθνη προ της των Ρωμαίων έπΙ πλέον αυξήσεως ιΐγί τίνα 
προς άλληλα περί πρωτείων άμιλλαν, και μέσον ϊγογζΛ 
τον Τίβεριν ποταμον ραδίως έπιδιέβαινεν^ άλλήλοις. Και 
ει που τινας εκστρατείας έποιουντο έπ' άλλους οί έτεροι, 
καΐ τοις ετέροις £ρις ην μή άπολείπεσθαι της είς τους αυ- 
τούς τόπους έζόδου • και δη και των Τυρρηνών στειλάντων 
στρατιαν εις τους περί τον Πάδον βαρβάρους και πραζάντων 
ευ, ταχύ δέ πάλιν έκπεσ^ντων δια τήν τρυφήν, έπεστρά- 
τευσαν οί έτεροι τοις έκβαλουσιν • είτ' έκ διαδοχής των 
τόπων αμφισβητούντες πολλάς των κατοικιών τάς μέν 
Τυρρηνικάς εποίησαν , τάς δ' Όμβρικάς • πλείους δέ τών 
Όμβρικών, οι έγγυτέρω ήσαν • οί δέ Ρωμαίοι παραλα- 
βόντες καΐ πέμψαντες εποίκους πολλαχου συνεφύλαξαν κα^ 
τα τών προεποικησάντων γένη. Και νυν Ρωμαίοι μέν είσιν 
άπαντες, ουδέν δ' ήττον "Ομβροι^ τε τινές λέγονται καΐ 
Τυρρηνοί^, καθάπερ 'Ενετοί και Λίγυες και "Ινσουβροι. 



1 1 . Πόλεις δ' είσιν εντός του Πάδου καΐ περί τον Πάδον 
επιφανείς Πλακεντία μέν και Κρεμώνη πλησιαίταται κατά 
μέσην που τήν χώραν, μεταξύ δέ τούτων τε και Άριμίνου 

1. Vulgo εγχυχλοΟνται. 

2. Var. Γαζάται, Γεζάται, Γαίσαται- 

3. Correction de Meineke au lieu de la vuJgate Ιπιδιέβαινον. 

4. Les édit. av. Kramer Όμβριχοί, Τυρρηνικοί. 



STRABON, L. V. ITALIE : GAULE CISPADANE. 191 

la contrée qu'enferment les Apennins dans la courbe 
qu'ils décrivent vers les Alpes jusqu'à Génua et à 
Sabates. Les Boïes, les Ligyes, les Sénons et les Gœ- 
sates en occupèrent la plus grande partie. Mais les Boïes 
ayant été expulsés, les Gaesates et les Sénons anéantis, 
il n'y reste plus que les tribus ligystiques et les colonies 
des Romains. Aux Romains mêmes se sont mêlées la 
race ombrique et, en quelques endroits, celle des Tyr- 
rhènes. Car ces deux peuples, avant les agrandisse- 
ments qui donnèrent aux Romains l'avantage, soute- 
naient une sorte de lutte pour la suprématie. N'ayant 
entre elles que le Tibéris, les invasions de l'une chez 
l'autre leur étaient faciles. Si l'une faisait quelque part 
une expédition, c'était pour l'autre un point d'honneur 
de ne pas rester en arrière et d'envahir le même 
pays. Ainsi les Tyrrhènes ayant envoyé contre les 
Barbares des bords du Pade une expédition qui 
réussit, puis, pour s'être amollis, ayant été bientôt 
chassés de leur conquête, les autres marchèrent contre 
ceux qui les avaient chassés. Par la suite, ces luttes 
successives donnèrent lieu a la fondation, dans ces 
mêmes contrées, de plusieurs colonies tyrrhéniennes 
ou ombriennes, ombriennes surtout, à cause du voisi- 
nage. Les Romains, ayant pris à leur tour le pays, y 
envoyèrent des colons sur beaucoup de points, mais 
ils y gardèrent avec eux les premiers occupants d'une 
autre origine; et aujourd'hui qu'il n'y a plus que des 
Romains partout, on n'en donne pas moins à quelques- 
uns de ces peuples les noms d'Ombres, de Tyrrhènes, 
comme aussi ceux d'Hénétes, de Ligyes et d'insubres. 
1 1 . En deçà du Pade et sur les bords mêmes de 
ce fleuve, il y a des villes illustres, Placentia, Gré- 



1 92 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

Πάρ(Λα και Μουτίνη και Βονωνία πλησίον ήδη Ραουέννης, 
καΐ (Λίκρά ΐΓθλ{σ[χατα ανά ρ^έσον τούτων, δι' ών ή εΙς 
Ρώμι,ην όδ($ς, "Αγκαρα*, Ρήγιον Λέπιδον, Μακροί Κάριποι, 
δπου πανήγυρις συντελείται κατ' έτος, Κλάτερνα^, Φ($ρον 
Κορνήλιον • (Cas., ρ. 217.) Φαουεντία δε [και] Καισηνα 
προς τω 2άπι^ ποταμω και τω Ρουβίκωνι ήδη συνάπτουσι 
τω Άρΐ[Λίνω. Το δέ Άρί|Λΐνον "Οριβρων έστι κατοικία, 
καθάπερ καΐ ή Ράουεννα • δέδεκται δ' ίτζοίγ.ους Ρωμαίους 
έκατέρα. "Εχει δέ το Άρί(/.ινον λιρι,ένα και ό[χώνυ(Λον ποτα- 
μίων. Άπο δέ Πλακεντίας ε?ς Άρίμινον στάδιοι χίλιοι τρια- 
κόσιοι. 'Υπέρ δέ Πλακεντίας έπι μέν τους ορούς της Κοττίου 
γής^ Τικΐνον έν τριάκοντα εξ μιλίοις π(ίλις, και οιιώνυμ,ος 
6 παραρρέων ποταμός συμβάλλων τω Πάδω, και Κλαστί- 
διον και Δέρθων καΐ Άκουαιστατιέλλαι ^ μικρόν εν παρ($δψ. 
Ή δ' ευθεία είς "Ωκελον παρά τόν Πάδον καΐ τον Δουρίαν 
ποταμον βαραΟρώδης ή πολλή, πλείους και άλλους έχουσα 
ποταμούς, ών και τον Δρουεντίαν^, μιλίων έστΙ περί 
[εκατόν] έξήκοντα. 'Εντεύθεν δέ ήδη τα "Αλπεια ορη και 
ή Κελτική. Προς δέ τοις ορεσιν έστΙ π($λις τοις υπερκει- 
μένοις της Λούνης Λουκά • έ'νιοι δέ κωμηδάν οίκουσιν. 
Εύανδρεΐ δ' δ'μως ή χώρα, καΐ το στρατιωτικον εντεύθεν 
τό πλέον έστι και το των ιππικών πλήθος , έξ ών και ή 
σύγκλητος λαμβάνει τήν σύνταξιν'. "Εστι δέ ή Δέρθων 
π($λις αξιόλογος κειμένη κατά μέσην τήν όδον τήν άπο 
Γένουας εις Πλακεντίαν , έκατέρας διέχουσα σταδίους 



ι. Mss. Αχαρα, Meinek. Άγχαρα, d'après Etienne de Byz, Gasaubon, 
Siebenk. et Coray Άχέραι, conjecture erronée. V. la note de G. 
Muller. — 2. Mss. Κλίτερνα, leçon adoptée par Gluwer et Kramer.— 
3. Plus. mss. τφ Ίσαπι, Goray Σάπει• — 4. Mss. Κοττούτη; et Κοττουσης, 
Casaub. Κόττου γης, Goray Κοττίου γης. — 5. Var. des mss. Άκουδιεσ- 
τατουέλλα, Άκουδισταέλλα ; correction de Gluwer. — 6. Muller: «11 ne 
peut être ici question de laDurance....; il faut lire ών άλλον Δουρίαν 
Tcva. » Correction de La Porte Du Theil. — 7. On croit ce passage 



STRABON, L. V. ITALIE : GAULE CISPADANE. 193 

mone, qui en sont très-voisines, presque au centre 
du pays ; entre ces deux villes et Ariminum , Parme , 
Mutine et Bononia, déjà voisine de Ravenne; puis, au 
milieu de ces villes, d'autres plus petites, que traverse 
la route de Rome, Ancare, Rhégium-Lépidum, Macri- 
Campi, où se tient chaque année une grande assem- 
blée, Glaterne, Forum-Cornélium, Faventia et Caîsène, 
sur le Sapis et le Rubicon, et touchant déjà à Arimi- 
num. Ariminum est une colonie des Ombres tout 
comme Ravenne : mais l'une et l'autre ont reçu des 
colons romains. Ariminum a un port et un fleuve du 
même nom. De Placentia à Ariminum il y a trois cents 
stades. Au-dessus de Placentia, et à trente-six milles 
de cette ville, vers les frontières de la terre de Cottius, 
se trouve Ticinum que baigne un fleuve du même 
nom, lequel se jette dans le Pade, puis Clastidium, 
Derthon et Aquse-Statiellse, un peu à côté de la route. 
La route directe jusqu'à Ocellum, le long du Pade et 
du Durias, est souvent coupée de ravins; on y ren- 
contre plusieurs autres rivières, le Druentias par 
exemple, et sa longueur est d'environ cent soixante 
milles. A partir de là commencent les Alpes et la 
Celtique. Proche de ces montagnes qui sont au- 
dessus de Luna, se trouve une ville, Luca : mais une 
partie de la population habite des bourgades. La 
contrée est pourtant bien peuplée, et c'est de là que 
viennent les plus forts contingents miUtaires et les 
recrues de cavalerie dont le sénat forme même un 
corps spécial. — Derthon est une ville considérable, 
située au milieu de la route de Génua à Placentia, à 
quatre cents stades de distance de l'une et de l'autre. 
Sur cette route se trouve aussi Aquœ-Statiellie. Quant 
I 13 



1 94 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

τετρακόσιους • κατά δε ταύτην τήν όδον και Άκουαιστα- 
τιέλλαι^ 'Από δε Πλακεντίας εις μεν Άρί[Λΐνον ειρηται • 
εις δέ Ράουενναν κατάπλους τω Πάδω δυεΐν ήμερων καΐ 
νυκτών. Πολύ δέ και της έντος του Πάδου κατείχετο υπό 
ελών, δι' ών 'Αννίβας χαλεπώς διήλθε προϊών έπι Τυρρη- 
νίαν • άλλ' άνέψυξε τα πεδία ό 2καυρος διώρυγας πλωτάς 
άπο του Πάδου μέχρι Πάρμης άγων*. Κατά γαρ Πλα- 
κεντίαν ό Τρεβιας συμβάλλων τω Πάδω και ετι πρότερον 
άλλοι πλειους πληρουσι πέραν του μετρίου. Ο&τος δέ 
ό 2καυρος έστιν ό καΐ τήν Α^μιλίαν όδόν στρώσας τήν 
δια Πισών καΐ Λούνης μέχρι 2αβάτων κάντευθεν δια 
ΔέρΑωνος • άλλη δ' έστιν Αιμιλία διαδεχόμενη τήν Φλα- 
μινίαν. 2υνυπάτευσαν γαρ άλλήλοις Μάρκος Αέπιδος και 
Γάιος Φλαμίνιος • καθελ^ντες δέ Λίγυας ό μέν τήν Φλα- 
μινίαν εστρωσεν εκ Ρώμης δια Τυρρηνών και της Όμβρι- 
κής μέχρι των περί Άρίμινον τόπων, ό δέ τήν εξής μέχρι 
Βονωνίας κάκεϊθεν εις Άκυληίαν παρά τάς ρίζας τας τών 
"Αλπεων έγκυκλούμενος τα έ'λη. "Οριον δέ της χώρας 
ταύτης, ην εντός Κελτικήν καλουμεν, προς τήν λοιπήν 
Ίταλίαν τό τε Άπέννινον ό'ρος τα υπέρ της Τυρρηνίας 
άπεδέδεικτο και ό Αισις ποταμός, ύστερον δέ ό Ρουβίκων, 
εις τόν Άδρίαν εκδίδοντες αμφότεροι. (Cas., ρ. 218.) 

12. Της δ' αρετής τών τόπων τεκμήριον ή' τ' εύανδρία 
και τα μεγέθη τών πόλεων και ό τζλουτος, οίς πασιν 
ύπερβέβληνται^ τήν άλλην Ίταλίαν οι ταύτη Ρωμαϊοι. 
Και γαρ ή γεωργού μένη γή TZoXkoijç και παντοίους εκφέρει 



altéré et même transposé. M. Tardieu a cru devoir le reporter plus 
loin (ch. II, § 1 et 5). La question ne nous semble pas tranchée; 
nous avons préféré le laisser à la place où il se trouve dans les mss. 

1. Var. des mss. Διακουεκττατειελλεια, Κουστωδία κα\ ίέλλεια• 

2. Mss. διωρυγαΤς πλωταΐς Η-έχρι ΙΙαρμηστών, Coray corrige Παρμη- 

τών, forme inusitée. G. MÛller propose μέχρι Πάρμης ταμών. 

3. Plus. mss. ύπερβέβληντο, les édit. av. Kramer ύπερεβέβληντο- 



STRABON, L. V. GAULE CISPADANE ; GRANDES ROUTES. 1 95 

à celle de Placentia à Ariminum, il en a été question. 
On peut descendre à Ravenne par le Pade, mais ce 
trajet demande deux jours et deux nuits. — Une 
grande partie de la Cispadane était couverte par des 
marais qu'Annibal eut grand'peine à traverser dans 
sa marche sur la Tyrrhènie. Mais ces plaines furent 
desséchées par Scaurus au moyen de canaux navi- 
gables creusés depuis le Pade jusqu'à Parme. En effet, 
c'est près de Placentia que le Trébias, rencontrant le 
Pade qui a déjà reçu plusieurs autres rivières, le 
grossit outre mesure. Le Scaurus en question est celui 
qui construisit la voie ^Emilie, laquelle par Pise et 
Luna conduit jusqu'à Sabates, et de là passe par 
Derthon. Mais il y a une autre voie ^Emilie qui fait 
suite à la Flaminie. M. Lépidus, en effet, et G. Fla- 
minius furent ensemble consuls, et après avoir défait 
les Ligyes, l'un construisit la voie Flaminie qui va de 
Rome aux environs d'Ariminum par la Tyrrhènie et 
l'Ombrique; l'autre, celle qui fait suite, jusqu'à Bono- 
nia et de là à Akylèia, en suivant le pied des Alpes et 
en contournant les marais. — Les bornes de la contrée 
que nous appelons la Celtique citérieure avaient été 
marquées, relativement au reste de l'Italie, par la 
partie du mont Apennin qui est au-dessus de la 
Tyrrhènie et par le fleuve ^sis; elles le furent plus 
tard par le Rubicon : ces deux rivières se rendent 
l'une et l'autre dans l'Adrias. 

42l. L'excellence de cette contrée est prouvée par 
sa nombreuse population, par la grandeur de ses 
villes, par sa richesse, tous avantages par lesquels les 
Romains qui l'habitent surpassent ceux du reste de 
l'Italie. Et en effet, les terres cultivées y produisent des 



196 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

καρπούς, και αί δλαι τοσαύτην εχ^ουσι βάλανον ώστ' εκ 
των εντεύθεν ύοφορβίων ή Ρώμ.η τρέφεται τα πλέον. "Εστί 
δέ καΐ κεγχροφόρος διαφερόντως δια την εύυδρ(αν • τούτο 
δέ λΐ[Λου {χέγιστόν έστιν άκος • προς (ζπαντας γαρ καιρούς 
αέρων αντέχει και ού^έτζοτ έπιλείπειν δύναται, κάν του 
άλλου σίτου γένηται σπάνις. "Εχει δέ και πιττουργεΐα 
θαυ(Λαστά. Του δ' οίνου τα πλήθος [χηνύουσιν οί πίθοι ' 
ξύλινοι γαρ [χείζους οίκων εισί • προσλα[Λβάνει δέ πολύ ή 
τήςπίττης εύπορία προς το εύώνητον^ Έρεαν δέ τήν (χέν 
ρ,αλακήν οί περί Μουτίνην τ($ποι και τον Ικουλτάνναν^ 
ποταρι,ον φέρουσι πολύ πασών καλλίστην, τήν δέ τραχεϊαν 
ή Λιγυστική καΐ ή των Ίνσούβρων^, εξ ής τα πλέον της 
οίκετείας των Ίταλιωτών άρι,πέχεται, τήν δέ (χέσην οί 
περί Πατάουιον , εξ ής οί τάπητες οί πολυτελείς και γαυ- 
σάπαι^ και το τοιούτον ε?δος παν, ά(χφί[Λαλλ6ν τε και 
έτερ($[χαλλϋν. Τα δέ [χέταλλα νυνί [χέν ούχ ομοίως ένταϋθα 
σπουδάζεται δια xb λυσιτελέστερα ι'σως ε?ναι τα εν τοις 
ύπεραλπείοις ^ Κελτοις και τή 'Ιβηρία, πρ6τερον δέ έσπου- 
δάζετο, έπει και έν Όυερκέλλοις χρυσωρυχεΐον ην • κώμη 
δ' εστί πλησίον Ίκτουμούλων, και ταύτης κώμης, άμφω 
δ' είσΐ περί Πλακεντίαν. Αυτή μέν δή ή πρώτη μερίς της 
'Ιταλίας μέχρι δευρο περιωδεύσθω, 

II , 1 . Δευτέρα δέ λεγέσθω ή Λιγυστική ή έν αύτοϊς 
τοϊς Άπεννίνοις ό'ρεσι, μεταξύ ιδρυμένη της νυν λεχθείσης 

1. V. la note de Meineke. La plupart des mss. donnent εύκώνητον, 
leçon adoptée par Meineke et Tardieu. M. Muller, tout en approuvant 
cette leçon, conserve la vulgate. 

2. Mss. Σχουτάνναν, les édit. av. Kramer Σχουτάναν, corrigé par 
Kramer d'après l'opinion de Gluwer. 

3. ViUgo Σύμβρων, maintenu par Mûller avec la croix indiquant 
l'altération du texte, traduit par Insubres avec le signe du doute (?). 

4. Millier, etc., γαύσαποι. 

5. Leçon des anciennes éditions et la meilleure, au lieu ά'ύπεραλ- 
πίοις. 



STRABON, L. V. GAULE CISPADANE : PRODUCTIONS. 197 

fruits abondants et variés, et les forêts y donnent une 
telle quantité de glands qu'on y élève assez de porcs 
pour nourrir en grande partie la ville de Rome. Puis 
comme le sol est bien arrosé, on y fait de superbes 
récoltes de millet, et c'est là le meilleur remède contre 
la famine ; car cette plante résiste à toutes les tempé- 
ratures, et ne peut jamais manquer, même quand il 
y a disette des autres céréales. Il y a aussi des usines 
admirables pour la préparation de la poix, et la 
richesse des vignobles est attestée par la capacité des 
tonneaux, qui sont en bois et plus grands que des 
maisons. L'abondance de la poix contribue beaucoup 
aussi à en abaisser les prix. — La laine la plus douce 
provient des environs de Mutine et de la rivière Scul- 
tanne ; c'est de beaucoup la plus belle de toutes ; celle 
qui est rude se tire de la Ligystique et du pays des 
Insubres; on en habille la plupart des esclaves en 
Italie. Ce sont les environs de Patavium qui fournissent 
cette laine de moyenne qualité dont on fait les tapis 
de prix, les gausapes et tous les tissus du même genre 
peluches des deux côtés ou d'un côté seulement. — 
Les mines de ce pays ne sont plus exploitées avec la 
même activité, peut-être parce qu'on retire plus de 
bénéfices de celles qui sont chez les Celtes transalpins 
ou dans l'Ibèrie ; autrefois on les exploitait avec soin ; 
il y avait même une mine d'or à Vercelles, bourgade 
voisine d'Ictumules qui est également une bourgade, 
et toutes les deux sont dans les environs de Placentia. 
— Pour cette première partie de l'Italie, bornons ici 
notre parcours. 

II, 1 . Parlons de la seconde partie qui est la Ligys- 
tique, placée dans les Apennins mêmes, entre la Cel- 



1 98 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

Κελτικής και της Τυρρηνίας , ουδέν έχουσα περιηγήσεως 
άξιον, πλην δτι κω[Ληδον ζώσι, τραχεΐαν γήν άρουντες 
και σκάπτοντες, [/.άλλον δε λατο [χούντες, ως φησι Ποσει- 
δώνιος 



3. (Cas., ρ. 220.) Περί [λέν τής επιφανείας των Τυρ- 
ρηνών ταύτα και έ'τι τα τοις Καιρετανοϊς^ πραχθέντα* • και 

γαρ τους έλ^ντας τήν Ρώ[Λην Γαλατάς κατεπολέ[/.ησαν , 
άπιουσιν έπιθέ[Λενοι κατά 2αβίνους, και ά παρ' εκόντων 
έΤ^αβον Ρω[χαίων εκείνοι λάφυρα άκοντας άφε(λοντο 



6. (Cas., ρ. 223.) Κατοπτεύεται δ' άπο τής πό- 
λεως (Ποπλων{ου) π^ρρωθεν [χέν και [χόλις ή 2αρδώ, έγγυ- 
τέρω δ' ή Κύρνος, έξήκοντά πως διέχουσα τής 2αρδ(>νος 
σταδίους, πολύ δε [Λαλλον τούτων ή Αίθαλία • προσεχεστέρα 
[γαρ] τή ήπείρω εστίν, όσον τριακόσιους διέχουσα σταδίους, 
δ'σους και τής Κύρνου διέχει. "Αριστον δ' άφετήριον τούτο 
τα χωρίον (Ποπλώνιον) έστιν έπι τάς τρεϊς τας λεχθείσας 
νήσους. Εϊδο[Λεν δε καΐ ταύτας ημείς, άναβάντες έπι το 

Ποπλώνιον (Cas., ρ. 224.) Ουτ' ούν 'Ερατοσθένης 

ορθώς ό φήσας [χή καθορασθαι [χήτε τήν Κύρνον εκ τής 
ηπείρου, [χήτε τήν 2αρδ6να, ουτ' Άρτε[Λίδωρος ό φήσας εν 
χιλίοις είναι και διακοσίοις σταδίοις πελαγίας ά[Λφοτέρας. 
Και γαρ ει τισιν, ή[ΛΪν γε ουκ αν υπήρξαν όραται έπι τοσού- 
τον, εφ' δσον σαφείς έωρώντο, και [χάλιστα ή Κύρνος 

7. Ή δε Κύρνος υπό των Ρω[Λαίων καλείται Κορσίκα. 
Οικείται δέ φαύλως, τραχεία τε ούσα και τοις πλείστοις 

1. Var. des mss. Κερεατίνοις et Κερεατινοίς ; plus bas Κερετάνων et 
Κερατάνων. — 2. Meineke signale ici une lacune. 



STRABON, L. V. LIGURIE ; CYRNOS (lA CORSE), ETC. 199 

tique dont nous avons parlé tout à l'heure, et la 
Tyrrhènie. Cette contrée n'offre rien qui mérite une 
description détaillée, si ce n'est que les habitants y 
vivent dans des bourgades isolées, labourant, fouissant 
une terre âpre et dure, ou plutôt une carrière, comme 
dit Posidonios 

3. Cela se rapporte à l'illustration des Tyrrhènes; 
on y peut ajouter ce que firent les Cœrétans : ils 
défirent les Calâtes qui avaient pris Rome. Tandis que 
ces Barbares s'en allaient par le pays sabin, ils les 
attaquèrent, et les dépouilles que les Romains les 
avaient laissés prendre, ils les enlevèrent de force aux 
vainqueurs 

6 De la ville (de Poplonium) on voit dans le 

lointain et avec peine Sardo, et plus près Cyrnos, 
distante de Sardo d'environ soixante stades; mais on 
voit beaucoup mieux ^thalie qui est plus voisine du 
continent, à trois cents stades à peu près, ce qui est 
aussi la distance qui la sépare de Cyrnos. Ce pays (de 
Poplonium) offre le port d'embarquement le plus com- 
mode pour se rendre dans les trois îles susdites. Ayant 
monté à Poplonium, nous les avons bien vues nous- 

même Eratosthène s'est donc trompé en disant 

que du continent on n'aperçoit ni Cyrnos , ni Sardo , 
Artémidore également quand il affirme que ces deux 
îles sont à mille deux cents stades en pleine mer. Car 
si à cette distance elles ont été visibles pour d'autres, 
elles ne l'auraient certes pas été pour nous aussi 
clairement qu'elles l'ont été, surtout Cyrnos 

7. Cyrnos est appelée par les Romains Corsica; 
elle est peu habitable, à cause de la nature âpre de 
son sol et parce qu'elle est absolument dépourvue 



200 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

[χέρεσι δύσβατος τελέως, ώστε τους κατέγ οντάς τα ορη 
και άπο ληστηρίων* ζώντας άγριωτέρους είναι θηρίων. 
'Οπόταν γουν όρ(Λήσωσιν οι των Ρωμαίων στρατηγοί καΐ 
προσπεσόντες τοις έρύμασι πολύ πλήθος έΤ^ωσι των άνδρα- 
πόδων, όραν έστιν εν τη Ρώμη και θαυμάζειν δ'σον εμφαί- 
νεται το θηριώδες και το βοσκή ματώδες έν αύτοΐς ■ ή γαρ 
ούχ ύπομένουσι ζην ή ζώντες άπαθείζ»: και άναισθησίοι τους 
ώνησαμένους έπιτρίβουσιν , ώστε καίπερ το τυχόν κατα- 
βαλουσιν υπέρ αυτών όμως μεταμέλειν. "Εστί δ' δ'μως 
οικήσιμα τίνα μέρη και πολισματά που Βλησίνων τε και 
Χάραξ και Ένικονίαι και Όυάπανες. Μήκος δέ τής νήσου 
φησιν ό χωρογράφος μίλια εκατόν έξήκοντα, πλάτος δέ 
έβδομήκοντα ■ 2αρδόνος δέ μήκος διακόσια είκοσι, πλάτος 
δέ ένενήκοντα οκτώ. Κατ' άλλους δέ Κύρνου μέν περί- 
μετρος περί [τρισ]χιλίους λέγεται και διακοσίους σταδίους, 
τής δέ 2αρδόνος καΐ τετρακισχιλίους. 



9. (Cas., ρ. 226.) 

Καθ' ήν (λίμνην Τρασουμένναν *) αί έκ τής Κελτικής εΙς 
τήν Τυρρηνίαν είσβολαι στρατοπέδοις, αίσπερ και Αννίβας 
έχρήσατο , δυειν ούσών , ταύτης τε και τής έπ' Άριμίνου 
δια τής Όμβρικής. Βελτίων μέν οΰν ή έπ' Άριμίνου • 
ταπεινουται γαρ ενταύθα ίκανώς τα ορη • φρουρουμένων 
δέ τών παρόδων τούτων επιμελώς, ήναγκάσθη τήν χαλε- 
πωτέραν έλέσθαι, και έκράτησεν όμως νικήσας μάχας 
μεγάλας Φλαμίνιον 

10. (Cas. , ρ. 227.) Τή δέ Τυρρηνία παραβέβληται κατά 

1. Goray λιτ,στειών. —2. Les mss. Πασουμέννα, les édit. avant Kramer 
p.t depuis Xylandcr, Τρα«τυμένα. 



STRABON, L. V. GYRNOS, SARDO (lA SARDAIGNE). 201 

dans presque toutes ses parties de routes praticables. 
Aussi les indigènes habitant les montagnes et vivant 
de brigandages, sont-ils plus farouches que des bêtes 
sauvages. Quand les généraux romains font des des- 
centes dans leur île et, attaquant leurs repaires, y en- 
lèvent une foule d'esclaves, on peut voir à Rome même, 
non sans étonnement , à quel point en eux le naturel 
rappelle les animaux farouches et les bestiaux : car, 
ou bien ils ne supportent pas la vie, ou bien, s'ils 
vivent, par leur apathie et leur stupidité ils fatiguent 
ceux qui les ont achetés, au point que, si peu qu'on 
ait dépensé pour eux, on le regrette. 11 y a pourtant 
certains cantons qui sont habitables; il y a même 
quelques petites villes, Blèsinon, Charax, Eniconise et 
Vapanes. La longueur de l'île, selon le Ghorographe, 
est de cent soixante milles et la largeur de soixante-dix. 
Sardo en a deux cent vingt de long sur quatre-vingt- 
dix-huit de large. Suivant d'autres, Cyrnos a environ 
trois mille deux cents stades de tour et Sardo quatre 
mille. 

9 

C'est près de ce lac (le lac Trasumenne) que sont les 
défilés par où des armées partant de la Celtique 
peuvent se jeter dans la Tyrrhènie ; Annibal entra par 
là; il y a deux chemins, celui-ci et celui d'Ariminum, 
qui traverse l'Ombrie. La route d'Ariminum est la 
meilleure, parce qu'à cet endroit les montagnes 
s'abaissent suffisamment. Mais ces passages étant 
gardés avec soin, Annibal fut forcé de prendre le plus 
difficile : il s'en rendit maître pourtant, après avoir 
gagné sur Flaminius de grandes batailles 

10. Le long de la Tyrrhènie, du côté de l'est, 



2!02 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

το προς έ'ω [χέρος ή Ό[Λβρική, τήν αρχήν άπο των Άπεννί- 
νων λαβουσα, και έ'τι περαιτέρω μέχρι του Άδρίου. Άπο 
γαρ δη Ραουέννης άρξά(χενοι κατέχουσιν οδτοι τα πλησίον 
και εφεξής 2άρσιναν, Άρ{[χινον, 2ήναν και Μάρινον^ Αύτου 
δ' έστι και ό Α?σις ποτα[ΛΟς και το Κίγγουλον ορός και 
2εντΐνον και Μέταυρος ποτα[ΑΟς και τό ίερον τής Τύχης. 
Περί γαρ Ίούτους τους τόπους έστι τα όρια τής 'Ιταλίας 
τής πρότερον και τής Κελτικής κατά το προς τη θαλάττη 
ταύτη μέρος, καίπερ μετατιθέντων πολλάκις των ηγεμό- 
νων. Πρότερον μέν γε τον Αισιν έποιοϋντο δ'ριον, πάλιν δέ 
τον Ρουβίκωνα ποταμών. "Εστι δ' δ μεν Α?σις μεταξύ 
Άγκώνος και 2ήνας*, ό δέ Ρουβίκων μεταξύ Άριμίνου και 
Ραουέννης, άμφω δ' έκπίπτουσιν εις τον Άδρίαν. Νυνι δέ 
συμπάσης τής μέχρι "Αλπεων άποδειχθείσης 'Ιταλίας, 
τούτους μέν τους δρους έαν δει • τήν δ' Όμβρικήν καθ' 
[αύτ]ήν ουδέν ήττον μέχρι και Ραουέννης δμολογοΰσιν 
άπαντες διατείνειν • οικείται γαρ ύπδ τούτων. ΕΙς μέν δη 
Άρίμινον ένθένδε περί τριακόσιους φασίν , εκ δέ Άριμίνου 
τήν έπΙ Ρώμης Ιάντι κατά τήν Φλαμινίαν δδον δια τής 
Όμβρικής άπασα ή δδ($ς έστι μέχρι Όκρίκλων και του 
Τιβέρεως σταδίων πεντήκοντα και τριακοσίων έπι τοις 
χιλίοις. Τούτο μέν δή μήκος, το δέ πλάτος ανώμαλων έστι. 
Πόλεις δ' εισιν αϊ έντδς των Άπεννίνων δρών άξιαι λδγου 
κατ' αυτήν μέν τήν Φλαμινίαν δδδν οι τε Όκρίκλοι προς 
τω Τιβέρει καΐ *λαρολονι^ και Ναρνία, δι' ής ρει δ Νάρ 
ποταμός, συμβάλλων τω Τιβέρει μικρδν υπέρ Όκρίκλων, 



1. Interpolation récente; la ville de Saint-Marin n'a été fondée 
que dans le troisième siècle de l'ère chrétienne. 

2. Var. des mss. Σηλίας, Σηνεγαλίας (Aid.), édit. antér. à Kramer. 
— Σηνογαλλίας (Xyland.). — 3. Mot corrompu; les mss. λαρονολι, 
λάρονι, Λάρολον, forme adoptée par les anc. édit., Kramer y voit 
simplement une altération des mots suivants χαΊ Ναρνία. Nous lisons 
Λάρολον, localité, du reste, inconnue. 



STRABON, L. V. CELTES d'iTALIE : OMBRIE. 203 

s'étend l'Ombrique qui commence aux Apennins, et 
même au delà, et va jusqu'à l'Adrias. Car à partir de 
Ravenne, les Ombres occupent le voisinage (de cette 
mer) et à la suite, Sarsine, Ariminum, Sèna et Mari- 
num. A ce pays appartient encore le fleuve iEsis, le 
mont Cingule et Sentinum et le fleuve Métaure et le 
temple de la Fortune. C'est dans ces lieux, en effet, 
que sont les bornes de l'ancienne Italie et de la Cel- 
tique, du côté qui se rapproche de cette mer^ : [on 
peut l'affirmer], bien qu'elles soient souvent déplacées 
au gré des gouvernants. En premier lieu, c'était 
l'iEsis qu'ils prenaient pour limite, puis ce fut le 
Rubicon. Or l'^Esis coule entre Ancon et Sèna, le 
Rubicon entre Ariminum et Ravenne, et tous deux se 
jettent dans l'Adrias. A présent tout le pays jusqu'aux 
Alpes étant compris sous la dénomination d'Italie, il 
faut laisser là ces limites. — L'Ombrique, par elle- 
même, ne s'en étend pas moins jusqu'à Ravenne, tout 
le monde le reconnaît ; cette ville, en effet, est habitée 
par des Ombriens. De là à Ariminum il y a, dit-on, 
environ trois cents stades ; d' Ariminum à Rome par 
la voie Flaminie qui traverse l'Ombrique, la route 
entière jusqu'à Ocricles et au Tibre donne trois cent 
cinquante stades en plus de mille; voilà bien la 
longueur de l'Ombrique. Quant à sa largeur, elle est 
inégale. — En deçà des Apennins et le long de la voie 
Flaminie, il y a des villes considérables : Ocricles sur 
le Tibéris, Larolum et Narnie que baigne le Nar. Cette 
rivière, qui se jette dans le Tibéris, un peu au-dessus 
d'Ocricles, est navigable, mais non pour les grands 

1. L'Adriatique. , 



204 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ε. 

πλωτός ου [χεγάλοις σκάφεσιν • είτα Κάρσουλοι και 
Μηουανια, παρ' ην ρεϊ ό Τενέας, και οδτος έλάττοσι 
σκάφεσι κατάγων έπΙ τον Τίβεριν τα εκ του πεδίου. Και 
άλλαι δ' εισι κατοικίαι δια τήν όδον πληθυνί^μιεναι μιαλλον 
ή δια πολιτικον συστηρ,α, Φ^ρον Φλα[χίνιον και Νουκερία 
ή τα ξύλινα αγγεία έργαζθ[Λένη καΐ Φόρον 2ερ.πρώνιον. 
Έν δεξιοί δε της όδου βαδίζοντι εκ των Όκρίκλων εΙς 
Άρί[Λΐνον Ίντέραμ,νά έστι και 2πολήτιον και Αϊσιον^ και 
Κα(Λέρτης, έν αύτοις τοις όρ(ζουσι τήν Πικεντίνην ο'ρεσι. 
Κατά δε θάτερα {χέρη Ά[Λερία τε και Τουδερ εύερκής 
π(5λις, και Είσπέλλον και Ίγούιον, πλησίον loîJxo ήδη των 
υπερβολών του ορούς. 'Άπασα δ' ευδαί{Λων ή /^ώρα, (χικρω 
(Cas., ρ. 228.) δ' ορειοτέρα, ζεια (χαλλον ή πυρψ τους 
ανθρώπους τρέφουσα • ορεινή δε και ή 2αβίνη εφεξής ούσα 
ταύτη, παραβεβλη[Λένη τον αύτον τρόπον ονπερ αύτη τη 
Τυρρηνική * και τής Λατίνης δε δ'σα πλησιάζει τούτοις τε 
και τοις Άπεννίνοις ορεσι τραχύτερά έστιν. "Αρχεται (Λεν 
ούν τα δύο έθνη ταύτα άπο τουΤιβέρεως και τής Τυρρηνίας, 
εκτείνεται δε έπι τα Άπέννινα ορη πράς τφ Άδρία λοξά 
παρε[Λβάλλοντα , ή δε Όμβρική και παραλλάττουσα , ώς 
ειρηται, μέχρι τής θαλάττης. Περί (χέν ούν τών Όμβρικών 
ίκανώς ειρηται. 



ΒΙΒΛΙΟΝ ς. 

Κεφ. α', δ'. 

1, 1 . (Cas., ρ. 252.) Κά[χψαντι δ' (άπο του Ποσει- 

1. Leçon des mss., mal à propos changée par Kramer en Άσίσιον. 



STRÂBON, L. V. OMBRIE, VILLES. 205 

bateaux. Puis, il y a Garsules et Mévanie, que baigne 
le Ténéas, rivière qui, elle aussi, amène dans leTibéris, 
sur de petites barques, les marchandises de la plaine. 
— Il y a encore d'autres groupes d'habitations qui se 
peuplent plutôt à cause de leur situation sur cette 
voie, qu'en raison de leur rôle politique : tels sont 
Forum-Flaminium, Nucérie qui fabrique des vases de 
bois, et Forum-Sempronium. En suivant la même 
voie, d'Ocricles à Ariminum, on trouve à droite Inte- 
ramne, Spolètium, ^Esium et Camertès dans les mon- 
tagnes mêmes qui forment la limite de la Picentine; 
de l'autre côté , Amérie et Tuder qui a de bons rem- 
parts, Ispellum et Igvium, cette dernière déjà dans 
le voisinage des cols de la montagne. — Toute cette 
contrée est riche, un peu trop montagneuse, et nour- 
rissant sa population plutôt d'épeautre que de blé. 
Montagneuse est aussi la Sabine qui fait suite à l'Om- 
brique et s'étend à côté de la même façon que 
rOmbrique à côté de la Tyrrhènique. De la (région) 
latine toutes les parties voisines de la Sabine et des 
monts Apennins sont encore plus âpres. Ces deux 
derniers peuples' commencent à partir du Tibéris et 
de la Tyrrhènie et ils s'étendent jusqu'aux Apennins, à 
l'endroit où, par une ligne oblique, ces montagnes se 
portent vers l'Adrias; mais l'Ombrique, comme il a été 
dit, passe outre et va jusqu'à la mer. — Ce qui a été 
dit sur les contrées Ombriques est suffisant. 

LIVRE VI. GH. I, IV. 

I, 1 Quand on quitte (le golfe de Posidonie), 

1. Les Latins et les Sabins. 



206 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ç. 

δωνιάτου κόλπου) άλλος συνεχής κόλπος, εν φ πόλις, ην 
οι ρίν κτίσαντες Φωκαιεϊς Ύέλην, οι δε "Ελην άπο κρήνης 

τινός, οί δέ νυν Έλέαν ονο[Λάζουσιν ΦησΙ δ' ^Α^τίογος 

Φωκαίας άλούσης υφ' Άρπάγου, του Κύρου στρατηγού, 
τους δυνα|Λένους έρι,βάντας εις τα σκάφη πανοικίους πλευσαι 
πρώτον εις Κύρνον και Μασσαλίαν μετά Κρεοντιάδου, άπο- 
κρουσθέντας δέ τήν Έλέαν κτίσαι. 



IV, 2. (Cas., ρ. 287.) Ούτω δ' αύτοϊς (Ρω(χα{οις) 

κατ' ολίγον προϊουσιν εις έπίδοσιν συνέβη τήν πόλιν άφνι- 
δίως άποβαλεΐν • έγένετο δέ τούτο ^ ώς φησι Πολύβιος, ετει 
έννεακαιδεκάτο) [χετά τήν εν Αιγός ποταμιοίς ναυ[λα^ίαν, 
κατά τήν έπ' Άνταλκίδου γενο[Λένην ειρήνην. Διακρουσά- 
(χενοι δέ τούτους^ Ρω^καιοι πρώτον (χέν Λατίνους απαντάς 
υπηκόους έποιήσαντο, ε?τα Τυρρηνούς και Κελτούς τους 
περί τόν Πάδον έπαυσαν της πολλής και άνέδην ελευθε- 
ρίας είτα είτα άφελό[Λενοι δέ Καρχηδονίων 

αυτήν (τήν 2ικελίαν) , έπανήλθον έπι τους περΊ τον Πάδον 

Τήν[τε] Κελτικήν άπασαν την τε έντάς και τήν εκτός συν 
τή Λιγυστική πρότερον [χέν κατά [λέρος άει προσήγοντο 
(οι Ρω[^,αΐοι), ύστερον δέ Καίσαρ ο θεός και [χετά ταύτα 
ό 2εβαστός κοινφ πολέμω και αθρόως κατεκτήσαντο. Νυνί 
δέ Γερ[Λανοις προσπολεριουσιν άπό τούτων όρ[Λώ[χενοι των 
τόπων ώς οικειοτάτων, καί τισιν ήδη θριάμβοις κεκοσ[Λή- 
κασιν άπ' αυτών τήν πατρίδα. 



1. Les Gaulois sans doute; mais ils ne sont pas nommés dans les 
lignes qui précèdent; Meineke propose de compléter le sens par 
l'addition des mots του; κινδύνους. Goray intercale υπό Κελτών devant 
άποβαλεΐν. 



STRABON, L. VI. ELÉE. — LA GAULE CONQUISE. 207 

on trouve tout de suite un autre golfe où est située la 
ville que les Phocéens, ses fondateurs, ont nommée 
Hyélè, que d'autres appellent Elè, du nom d'une 

source, et qu'aujourd'hui on nomme Elée Antio- 

chus raconte qu'après la prise de Phocée parHarpage, 
général de Cyrus, ceux des habitants qui en avaient 
les moyens, montèrent sur des barques avec toute 
leur famille et firent voile d'abord vers Cyrnos* et 
Massalie, avec Créontiadès, puis qu'en ayant été 
repoussés, ils allèrent fonder Elée. 

21 Ils (les Romains) s'agrandissaient ainsi petit 

à petit, quand il leur arriva de perdre tout à coup 
leur ville. Cet événement, à ce que dit Polybe, se 
place dix-neuf ans après la bataille navale d'jEgos 
potamiy à la date de la paix d'Antalcidas. Après avoir 
écarté ces ennemis^ les Romains mirent d'abord tous 
les Latins sous leur obéissance, puis ils ôtèrent aux 
Tyrrhènes et aux Celtes des bords du Pade leur liberté 

si grande, abusive puis,.... puis ayant enlevé 

la Sicélie aux Garchèdonies , ils revinrent attaquer les 

riverains du Pade La Celtique tout entière en deçà 

et au delà (des Alpes), ainsi que la Ligystique, ne fut 
d'abord attaquée par les Romains que partiellement , 
plus tard César le dieu et après lui Auguste, dans une 
guerre générale et non interrompue, en achevèrent 
la conquête. Aujourd'hui, prenant ces lieux comme le 
point de départ le plus propice, les Romains portent 
la guerre chez les Germains , et déjà ils ont décoré 
leur patrie des dépouilles de quelques triomphes 
remportés sur ces peuples. 

1. Cf. Hérodote, liv. 1, 165-167. V. notre t. II, Historiens. 

2. Les Gaulois : Strabon ne les nomme pas. 



208 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

Β1ΒΛΙ0Ν Ζ. 

Κεφάλ. α', β', γ', ε'. 

Ι, 1 . (Cas., ρ. 289.) Προσάρκτια |χέν ουν έστι τφ 

"Ιστρω τα πέραν του Ρήνου και της Κελτικής * ταύτα δ' 
έστι τά τε Γαλατικά έθνη και τα Γερ[Λανικά [χέχρι Βασταρ- 
νών και Τυρεγετών' και του ποταμού του Βορυσθένους, καΐ 
δσα [χεταξύ 'τούτου και Τανάιδος και του στ($[Λατος της 
Μαιώτιδος εις τε την μ^εσ^γαιαν άνατείνει (^.έχ^ρι του ωκεα- 
νού και τή Ποντική κλύζεται θαλάττη • [Λεσηριβρινα δέ τά 
τε 'Ιλλυρικά και τα Θράκια και Οσα τούτοις άναρ,έμικται 
των Κελτικών ή τίνων άλλων, [λέχρι τής 'Ελλάδος 



2. (Cas., ρ. 290.) Ευθύς τοίνυν τα πέραν του Ρήνου 
[χετά τους Κελτούς προς τήν εω κεκλΐ[Λένα Γερρ,ανοι νέρι,ον- 
ται, [Λίκρον έξαλλάττοντες του Κέλτικου φύλου τω τε 
πλεονασμω τής άγριότητος και του (χεγέθους καΐ τής 
ξανθότητος, τάλλα δέ παραπλήσιοι και {χορφαΐς και ήθεσι 
και β^ις οντες, οίους είρήκαριεν τους Κελτούς. Διο δή καί* 
μ,οι δοκουσι Ρω[χαΐοι τούτο αυτοΐς θέσθαι τουνο{/.α ώς άν 
γνησίους Γαλατάς φράζειν βουλ6ρ.ενοι ' γνήσιοι γαρ οι 
Γερ{Λανοι κατά τήν ί*ωρια(ων διάλεκτον. 



3. "Εστι δέ τα [λέν πρώτα μιέρη τής χώρας ταύτης 
τα προς τω Ρήνω {/.έχρι τών εκβολών άπο τής πηγής 

1. Tzschuk. Coray, Τυριγβτών. — 2. Mss. διό δίκαια. 



STRABON, L. VII. GAULOIS ET GERMAINS. 209 

LIVRE VII. 
CH. I, II, m, V. 

1. 1. (Cas., p. 289.) Au nord par rapport à 

rister se trouvent donc les pays situés au delà du Rhin 
et de la Celtique, c'est-à-dire les populations galatiques 
et germaniques jusqu'aux Bastarnes, aux Tyrégétes et 
au fleuve Borysthène, et toutes les populations qui, 
entre ce fleuve et le Tanaïs et l'embouchure de la 
Mseotide, s'étendent dans l'intérieur des terres jusqu'à 
l'Océan et sont baignées par la mer Pontique : au sud 
de rister sont les populations Illyriques et Thraces, 
et toutes celles d'origine celtique ou autres, qui s'y 
sont mêlées et vont jusqu'à l'Hellade 

2. (Cas., p. 290.) Au delà du Rhin, après les Celtes, 
on rencontre tout de suite les Germains habitant les 
contrées situées à l'est : ils différent un peu de la race 
celtique par une nature plus sauvage, une taille plus 
grande, une chevelure plus blonde; ils s'en rappro- 
chent pour tout le reste , pour la figure , les mœurs , 
la manière de vivre, que nous avons dites être celles 
des Celtes. C'est même pour cela, je crois, que les 
Romains leur ont donné le nom de Germains, voulant 
exprimer que les Galates sont leurs frères ; car, dans 
la langue des Romains, Germani a le sens du grec 
γνήσιοι (frères de père et de mère). 

3. La première partie de cette contrée comprend 
les bords du Rhin depuis sa source jusqu'à son 
embouchure, et toute cette région du fleuve en forme 



a 



21 ο ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

άρξαριένοις • σχεδόν δέ τι και τουτ' εστί το έσπέριον της 
χώρας πλάτος, ή ποτα[Λία πάσα. Ταύτης δέ τα {χέν ιΐς 
τήν Κελτικήν [Λετήγαγον ί*ωρ,αΐοι, τα δ' εφθη μεταστάντα 
εις τήν εν βάθει χώραν, καθάπερ Μαρσοί • λοιποί δ' εισιν 
δλ(γοι^ καΐ των 2ουγά[/.βρων (χέρος 

II, 1 . (Cas., ρ. 293.) Ούκ ώ δ' ουδέ δ φήσας ούδ' 

δ'τι άφοβίαν οι ΚελτοΙ ασκούντες κατακλύζεσθαι τάς οικίας 
ύπομένουσιν , ε?τ' άνοικοδθ[χουσι , και δ'τι πλεέων αύτοίς 
συ[Λβαίνει φθόρος εξ ύδατος ή πολέ(Λθυ, όπερ "Εφορ($ς 
φησιν. Ή γαρ τάξις ή των πλη[Λ[χυρ(δων και τδ τήν έπι- 
κλυζομένην χώραν ε?ναι γνώριμον ούκ έμελλε ταύτας τάς* 
άτοπίας παρέξειν • δΙς γαρ εκάστης ημέρας τούτου συμβαί- 
νοντος. Τδ μηδ' άπαξ αίσθάνεσθαι φυσικήν ούσαν τήν 
παλίρροιαν και άβλαβη, καΐ où μδνοις τούτοις συμβαίνου- 
σαν, άλλα τοις παρωκεανίταις πάσι, πώς ούκ άπίθανον; 
ουδέ Κλείταρχος ευ • φησί γαρ τους Ιππέας ίδ($ντας τήν 
εο^ο^ον του πελάγους άφιππάσασθαι και φεύγοντας εγγύς 
γενέσθαι του περικαταληφθήναι • ούτε δέ τοαούτω τάχει 
τήν έπίβασιν δρμωμένην ιστορούμεν, άλλα λεληθ^τως 
προσιούσαν τήν θάλατταν • ούτε τδ καθ' ήμέραν γιγν(5μενον 
καΐ πδκιιν εναυλον ήδη δν τοις πλησιάζειν μέλλουσι, πριν 
ή θεάσασθαι, τοσούτον έμελλε παρέξεσθαι φδβον, ώστε 
φεύγειν, ώς αν εΐ έξ αδόκητου προσέπεσε. 



2. Ταύτα δέ δικαίως επίτιμα τοις συγγραφεύσι Ποσεί- 
δώνιος, και où κακώς εικάζει διδτι ληστρικοί δ'ντες και 
πλανήτες οι Κίμβροι και μέχρι των περί τήν Μαιώτιν 

1. Μ. Madvig prétend {Advers. Crit. Vol. I, p. 134) qu'il faut ajouter 
ici oî Ούσιπίοι. 

2. Goray, Meineke, τοιαύτας- 



STRABON, L. Vn. ERREURS DES HISTORIENS. 21 1 

à peu près le côté occidental. Mais de ses peuples les 
uns ont été transportés dans la Celtique par les 
Romains ^ les autres ont pris les devants et ont émi- 
gré dans le fond du pays; c'est ce qu'ont fait les 
Marses : il n'en reste plus guère et il y a avec eux 
une partie des Sugambres 

II, 1 . Il y a erreur et chez celui qui dit et chez 

celui qui affirme que les Celtes, pour s'exercer à ne 
rien craindre, restent dans leurs maisons battues des 
flots, quittes à les rebâtir après, et que parmi eux il 
périt plus de gens par les eaux que par la guerre : 
c'est ce que dit Éphore. Mais les marées sont régu- 
hères, on sait jusqu'où va la mer. Il n'y avait donc 
pas place pour ces absurdités ; car ce phénomène se 
produit deux fois par jour. Et ils n'ont jamais remarqué 
que ce va-et-vient des eaux est une chose toute natu- 
relle, sans danger, qui n'arrive pas seulement chez 
eux, mais chez tous les riverains de l'Océan! Cela 
n'est- il pas incroyable? Clitarque n'est pas plus 
exempt d'erreur : il nous parle de cavaliers qui, 
voyant la mer arriver, se sauvèrent à cheval et, dans 
leur fuite, furent près d'être atteints et entourés par • 
les flots : les flots n'avancent pas, que nous sachions, 
d'un mouvement si rapide ; la mer monte d'une façon 
insensible. Et puis un phénomène qui se produit 
chaque jour, dont on a le bruit dans les oreilles, dès 
qu'on en approche, avant même de le voir, ne devait 
pas inspirer «ssez de frayeur pour mettre en fuite, 
comme un accident imprévu. 

2i. C'est donc avec raison que Posidonios blâme 
chez les historiens de telles erreurs, et il n'est pas mal 
fondé à croire que, pillards et vagabonds comme ils 



%\% ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

ποιήσαντο στρατείαν, άπ' εκείνων δέ και ή Κιριρι,έριος 
κληθείη^ β(ίσπορος, οίον Κΐ(/.βρικός , Κΐ|Λ{Λερ{ους τους 
Κί(ΐ,βρους ονο|χασάντων των 'Ελλήνων. Φησι δε καΐ Βοίους 
τον Έρκύνιον δρυμον οίκειν πρ($τερον, τους δέ Κί{χβρους 
όρ(Λήσαντας έπΙ τον τόπον τούτον, άποκρουσθέντας ύπα 
των Βοίων έπι τον "Ιστρον καΐ τους 2κορδίσκους Γαλατάς 
καταβήναι, ε?τ' έπΙ Τευρίστας* καΐ Ταυρίσκους, καΐ τού- 
τους Γαλατάς, είτ έπι Έλουηττίους, πολύχρυσους [χέν 
άνδρας, είρηναίους δέ • ορώντας δέ τον εκ των ληστηρίων 
πλουτον, υπερβάλλοντα του παρ' έαυτοϊς, τους Έλουητ- 
τίους έπαρθήναι, μάλιστα δ' αυτών Τιγυρηνούς τε και 
Τωυγένους, ώστε και συνεξορρ-ήσαι. (Cas., ρ. 2Ι94.) Πάν- 
τες ριέντοι κατελύθησαν ύπο τών Ρω(ΐ.α{ων, αυτοί τε οι 
Κίρ,βροι και οί συναράμενοι τούτοις, οι (χέν ύπερβαλ^ντες 
τάς "Αλπεις εις την Ίταλίαν, οί δ' εξω τών "Αλπεων. 



III, 1 'Ά Πυθέας ό Μασσαλιώτης κατεψεύσατο^ 

ταύτα της παρωκεανίτιδος, προσχή[Λατι χρώμενος τη περί 
τα ουράνια και τα [λαθη(Λατικά ιστορία. 

2Ι Τούτοις δέ (τοις εθνεσι τοις εντός "Ιστρον άνα- 

|Λέ|χικται) καΐ τα Κελτικά, οι τε Bdïoi και 2κορδίσκοι καΐ 
Ταυρίσκοι. Τους δέ 2κορδίσκους έ'νιοι 2κορδίστας* καλουσι 
και τους Ταυρίσκους δέ Λιγυρίσκους^ και Ταυρίστας φασί. 

Ι. Mss. κληθείς, correct. de Gasaubon. — 2. Tszch., Cor. Ταυρίστας, 
correct, inutile. — Nous lisons η au lieu de καί. 

3. Ms. Paris. 1393, τ' αυτώ. — Ταΰτα, plus, mss., toutes les édit. 
sauf l'Ald. τοιαύτα, et Coray πάντα. Gonject. de Muller : [περ\]τής 
ταύτη, Piccolos : κατέψ. άτοπα OU άτοπώτατα. 

4. Les mss. Σκορδίσκας, Gasaub. Σκορδίστας. 

5. Vulg. Λιγυρίσκους, Goray, Τυρίσκους, Kram. Τευρίσκους; Τερίσκους 
dans EratOSth. — Au lieu de Λιγυρίσκους, il faut lire τους Νωρικούς. 



STRABON, L. VII. LES CIMBRES ET LES GAULOIS. 213 

l'étaient, les Cimbres ont fait quelque expédition 
jusqu'aux environs de la Méotide, et que c'est d'eux 
que le bosphore Gimmérien a pris son nom, comme qui 
dirait bosphore Gimbrique, les Grecs ayant appelé ces 
peuples Gimméries, au lieu de Gimbres. Il dit encore 
que les Boies, qui habitaient autrefois la forêt Hercynie, 
y furent assaillis par les Gimbres, qu'ils les repous- 
sèrent, et que les agresseurs descendirent vers l'Ister 
et le pays des Galates Scordisques, puis dans celui des 
Teuristes ou Taurisques, qui étaient aussi des Galates, 
enfin chez les Elvetties; que ces Elvetties qui étaient 
riches et pacifiques , voyant les trésors des Gimbres , 
fruits du brigandage, surpasser les leurs, en furent 
transportés, surtout les Tigyrènes et les Toygénes, au 
point de partir avec eux. Ils n'en furent pas moins 
défaits par les Romains, tous, les Gimbres comme 
leurs alliés, les uns après avoir franchi les Alpes et 
pénétré en Italie, les autres en dehors même des Alpes. 

III, 1 Pythéas le Massaliote a débité ces men- 
songes sur les contrées qui bordent l'Océan, employant 
pour les couvrir le masque des sciences astronomique 
et mathématique. 

2 A ces populations (d'en deçà l'Ister) se 

sont mêlés des éléments celtiques, desBoïes, des Scor- 
disques et des Taurisques. Les Scordisques sont quel- 
quefois appelés Scordistes, comme on dit aussi pour 
Taurisques Ligyrisques\ Tauristes. 



1. Au lieu de Ligyrisques, lisez Noriques, d'après Strabon lui-même, 
IV, VI, 9 : Των Νωρικών είσι κα\ o't Ταυρίσκοι, et ibid. 12 : εν τοις Ταυ- 
ρίσχοις τοϊς Νωρικοΐς. Cf. Plin. III, xxiii, 19. Tauriscis Noreia, et xxiv, 
ÏO : Quondam Taurisci appellati, nunc Norici. D'autre part, comme 
les Taurins étaient un peuple ligure (Strabon, IV, vi, 6, — supr., 



21 4 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

8 ΦησΙ δέ Πτολερι,αϊος ό Λάγου κατά ταύτην την 

στρατείαν (τήν έπι Θράκας) συ[Χ[ΑΪξαι τω Αλεξάνδρα) 
Κελτούς τους περί τον Άδρίαν φιλίας καΐ ξενίας χάριν, 
(Cas., ρ. 302.) δεξά[;ι^νον δέ αυτούς φιλοφρόνως τον βασι- 
λέα έρέσθαι παρά πότον, τί ρ,άλιστα εϊη, 6 (^^οβοίντο, νοαί- 
ζοντα αυτόν έρείν • αυτούς δέ άποκρίνασθαι , δτι ούδένα, 
πλην εΐ άρα μη δ ουρανός αυτοις έπιπέσοι, φιλίαν γε ρ,ήν 
ανδρός τοιούτου περί παντός τιθεσθαι. Ταύτα δέ άπλότητος 

της των βαρβάρων έστι ση[Λεΐα των φοβεϊσθαι [χέν 

ούδένα φαριένων, φιλίαν δέ περΊ παντός τίθεσθαι (χεγαλών 
άνόρών 



1 1 . Των δή Γετών τα [χέν παλαιά άφείσθω , τα δ' εις 
ημάς ήδη τοιαύτα υπήρξε. Βοιρεβίστας^ άνήρ Γέτης, 
έπιστάς έπι τήν του έθνους έπιστασίαν , ανέλαβε κεκακω- 
(χένους τους άνθροόπους υπό συχνών πολέμων και τοσούτον 
έττήρεν^ ασκήσει και νήψει και τω προσέχειν τοις προστάγ- 
μασιν, ώστε ολίγων ετών μεγάλην αρχήν κατεστήσατο, 
(Cas., ρ. 304.) και τών όμηρων τους πλείστους υπέταξε 
τοις Γέταις • ήδη δέ και Ρωμαίοις φοβερός ην, διαβαίνων 
άδεώς τον "Ιστρον και τήν Θρ^κην λεηλατών μέχρι Μακε- 
δονίας και της Ίλλυρίδος, τους τε Κελτούς ^ τους αναμε- 
μιγμένους τοις τε Θραξι καΐ τοις Ίλλυριοΐς έξεπ($ρθησε, 
Βοίους δέ και άρδην ήφάνισε τους ύπα Κριτασίρω και 
Ταυρίσκους. 

V, 1. (Cas., ρ. 313.) Τά Θράκια καΐ ει τίνα 

τούτοις άναμέμικται Σκυθικά ή Κελτικά 

%. Μέρος μέν δή τι της χώρας ταύτης ήρήμωσαν οί 

ι. Quelq. mss. Βειρεβΰστας. 

2. Mss. Paris. 1393, 1397, απηρεν. 

3. Ms. Par. 1397, Κελτους χα\ του; 



STRABON, L. VII. LES CELTES ET ALEXANDRE. 215 

8 Ptolémée, fils de Lagus, raconte que 

Alexandre, durant son expédition en Thrace, eut une 
entrevue avec des Celtes des environs de l'Adrias, qui 
vinrent lui demander le titre d'hôtes et d'amis ; le roi 
leur fit un cordial accueil, et leur demanda pendant le 
repas ce qu'ils craignaient le plus, croyant bien qu'ils 
diraient que c'était lui. Mais ils répondirent que leur 
seule crainte était de voir le ciel tomber sur eux, 
que du reste ils faisaient le plus grand cas de l'amitié 
d'un homme comme lui. Et voilà bien une marque de 
la simplicité des Barbares,.... dire qu'ils ne craignent 
personne, et qu'ils attachent le plus haut prix à 
l'amitié des grands hommesM.... 

1 1 . Laissons là l'histoire ancienne des Gétes : voici 
ce qui s'est passé de notre temps. Bœrébistas, un 
Géte , étant devenu le chef de son peuple , le trouva 
réduit à un état misérable par des guerres conti- 
nuelles : il le releva tant et si bien par le travail , la 
sobriété et l'obéissance, qu'en peu d'années il eut 
fondé un grand état, et rangé la plupart des peuples 
voisins sous les lois des Gétes : il inquiétait déjà même 
les Romains, en passant audacieusement l'Ister, en 
portant ses ravages dans la Thrace, jusque dans la 
Macédonie et l'Illyride; il ruina les Celtes qui sont 
mêlés aux Thraces et aux lllyries et anéantit les 
Boïes de Critasire et les Taurisques. 

V, 1 Les Thraces et les populations scythiques 

et celtiques qui peuvent s'y être mêlées. 

2. Une partie de cette contrée est devenue déserte 

p. 161), le géographe peut bien avoir écrit : xa\ του; Ταυρινους δέ 
Λιγυστικους καΐ Ταυρίστας φασί. 
1. Gomp. Arrien, Anab. liv. Ι, ch. 4. V. notre t. II, Historiens. 



21 6 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

Δάκοι καταπολε^ι,ήσαντες Βοιους και Ταυρίσκους, έθνη 
Κελτικά τα υπό Κριτασίρω ^ , φάσκοντες είναι τήν χώραν 
σφετέραν, καίπερ ποταμού διείργοντος του Παρίσου', 
ρέοντος άπο των ορών έπι τον "Ιστρον κατά τους 2κορδ{σ- 
κους καλουμένους Γαλατάς • και γαρ ο5τοι τοις Ίλλυρι- 
κοΐς εθνεσι και τοις Θρςίκέοις άναμιξ ωκησαν • άλλ' εκεί- 
νους [άν οι Δάκοι κατέλυσαν, τούτοις δε και συμμάχοις 
ίΐ^^•ψα.ΥΖθ πολλάκις. Το δέ λοιπόν εχουσι Παννόνιοι 
μέχρι 2εγεστικής^ και "Ιστρου προς άρκτον και εω • προς 
δέ τάλλα μέρη έπι πλέον διατείνουσιν. Ή δέ 2εργεστική 
π($λις έστι Παννονίων έν συμβολή ποταμών πλεκίνων, 
απάντων πλωτών, ευφυές όρμητήριον τω προς Δάκους 
πολέμω • ύποπέπτωκε γαρ ταΐς "Αλπεσιν , αΐ διατείνουσι 
μέχρι τών Ίαπ($δων, Κέλτικου τε άμα και 'Ιλλυρικού 
έθνους • (Cas., ρ. 314.) εντεύθεν δέ καΐ ποταμοί ρέουσι 
πολύν καταφέροντες εις αυτήν τάν τε άλλον και τον εκ της 
'Ιταλίας φόρτον. Εις γαρ Ναύπορτον εξ Άκυληιας ύπερθεΐσι 
τήν "Οκραν* εισι στάδιοι τριακ<$σιοι πεντήκοντα, εις ην αί 
άρμάμαξαι κατάγονται, τών Ταυρίσκων ουσαν κατοικίαν 
ενιοι δέ πεντακόσιους φασίν. Ή δ' "Οκρα ταπειν^τατον μέρος 
τών "Αλπεων έστι τών διατεινουσών από της Ραιτικής 
μέχρι Ίαπ(^δων • εντεύθεν δ' εξαίρεται τα ορη πάλιν έν 

τοις Ίάποσι και καλείται "Αλβια Πλησίον δέ του Ναυ- 

π($ρτου ποταμός έστι Κορκόρας^, δ δεχ($μενος τα φορτία • 



1. Έχρετοσείρω, Κρετοσίρφ. V. pluS haut p. 214, Strab. Vil, ΠΙ, 11. 

2. Goray d'après Gasaub. Μαρίσου, Mùller, Παρθίσου, Parthisus, la 
Theiss. 

3. Mb. Par. 1397, μέχρις Αίγεστιχϊίς. 

4. Plus. mss. Άκραν; comme plus bas Άκρα. 

5. Quelques mss. Καρχόρας, Tzsch. Goray, id. 



STRABON, L. VII. LES GAULOIS SCORDISQUES, ETC. 217 

par suite de la guerre d'extermination que les Daces 
firent aux Boies et aux Taurisques, peuples celtiques 
soumis à Critasire, alléguant que cette contrée leur 
appartenait : ils en étaient pourtant séparés par le 
Parisus (lis. Parthisus ou Parthiscus), qui vient des 
montagnes et se jette dans l'Ister, chez les Galates 
appelés Scordisques : et en eiFet, les Scordisques 
se sont aussi fixés parmi les populations illyriques 
et thraces; mais les Daces ont détruit les autres, et 
ont au contraire trouvé souvent dans ceux-ci des 
alliés. Quant au reste, il appartient aux Pannonies 
qui vont jusqu'à Ségestique et à l'Ister vers le nord 
et l'est, mais s'étendent davantage dans les autres 
directions. Ségestique est une ville des Pannonies, 
au confluent de plusieurs rivières , toutes navigables ; 
elle peut offrir un bon centre d'opérations dans une 
guerre contre les Daces. Car elle est située au pied 
des Alpes, lesquelles s'étendent jusqu'au pays des 
lapodes, peuple tout à la fois celtique et illyrique, 
et d'où descendent des rivières qui portent chez elle 
en abondance les marchandises de diverses contrées 
et en particulier celles de l'Itahe. D'Akylèia à Nau- 
port en franchissant l'Ocra, on compte trois cent 
cinquante stades, et les grosses voitures peuvent 
arriver jusqu'à cette dernière ville, qui fut un étabhs- 
sement des Taurisques. Selon d'autres, la distance 
entre les deux villes est de cinq cents stades. L'Ocra 
est la partie la plus basse des Alpes, dans la région 
qui s'étend de la Rhétique au pays des lapodes. A 
partir de là les montagnes se relèvent chez les lapodes 

et s'appellent monts Albies Dans le voisinage de 

Nauport est le Corcoras, rivière qui reçoit des mar- 



%\ 8 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

οϊηος (JLÈv οΰν εΙς τον 2αυον' εμβάλλει, εκείνος δ' είς τον 
Δράβον • ό δε εις τον Ν($αρον κατά την 2εγεστικήν. 'Εντεύ- 
θεν δ' ήδη δ Νεαρός πλήθει* προσλαβών τον δια των 
Ίαπ($δων ρέοντα έκ του Άλβίου ό'ρους Κάλαπιν^, [καΐ] 
συριβάλλει τω Δανουίω κατά τους 2κορδίσκους 

4. Έξης δ' έστιν (μιετά τους "Ιστρους) δ Ίαποδικος 
παράπλους χιλίων σταδίων • ιδρυνται γαρ οι Ίάποδες έπι 
τφ Άλβίω ορει τελευταίω των "Αλπεων οντι, υψηλω 
σφόδρα, τη {Λεν έπι τους Παννονίους και τον "Ιστρον καθή- 
κοντες, τη δ' έπι τον 'χ\δρίαν, άρεΐ[χάνιοι μεν, έκπεπονη- 
(χένοι δέ ύπδ του Ιεβαστου τελέως • πί^λεις δ' αυτών 
Μέτουλον, (Cas., ρ. 315.) Άρουπινοι^ Μονήτιον^, Ουέν- 
δων • λυπρά δέ τα χωρία, και ζεια και κέγχρω τα πολλά 
τρεφομένων • δ δ' οπλισμός Κελτικές • κατάστικτοι δ' 
δμοίως τοις άλλοις Ίλλυρίοις και Θραξί. Μετά δέ τον των 
Ίαπ($δων δ Λιβυρνικδς παράπλους έστι 



6 Τούτο δέ (έξεφθάρθαι τελέως) καΐ τοις άλλοις 

εθνεσι τοις ταύτη (εν Παννονία, Ίλλυρικω) συνέβη • οί 
γαρ πλείστον δυνάμενοι προτερον τελέως έταπεινώθησαν 
και έξέλιπον, Γαλατών μεν Β^ϊοι καΐ 2κορδίσται^, 'Ιλλυ- 
ριών δέ Αύταριάται κ. τ. λ 



1. Var. Σάβον, Σάον. 

2. Tous les mss. ; Aid. πλήθος προσλαβών, Gor. πλείται, χα\ προσλαβών 

τον Groskurd : πληθει [υδάτων μέγα αύξηθε\ς και] προσλαβών τόν 

Selon Kramer, le texte est bon et il n'y a rien à changer. J'ai ajouté 
xal devant συμβάλλει. 

3. Var. Κόλαπις, Όγδόλαπις. — V. la note de MùUer. 

4. Var. Άρουπΐνος, Άρούπινον (?), Άροΰπεινον. 
3. Tzsch. Μονήττιον. 

6. Ms. Medic. PI. 28, 5. Σχορδίσχοι (?), Éditt. av. Kram. 



STRABON, L. VII. LES GAULOIS SGORDISQUES, ETC. 219 

chandises : elle se jette dans le Save, affluent du 
Drave, qui tombe lui-même dans le Noare' à Séges- 
tique. A partir de là le Noare coule à pleins bords, 
ayant reçu le Galapis^ qui, descendant du mont Albius, 
passe à travers le pays des lapodes, et il se jette dans 
le Danube, chez les Scordisques 

4. Puis vient (après l'Istrie) la côte lapodique, 
longue de mille stades. Les lapodes sont établis près 
de l'Albius, montagne très-haute à l'extrémité des 
Alpes; ils atteignent d'un côté la Pannonie et l'Ister, 
de l'autre l'Adrias ; c'est un peuple passionné pour la 
guerre, qui n'en a pas moins été complètement 
dompté par Auguste. Les villes des lapodes sont 
Métulum, Arupini, Monètium, Vendon. Leurs cam- 
pagnes sont misérables ; on n'a le plus souvent pour 
s'y nourrir que de l'épeautre et du millet. Leurs armes 
sont celles des Celtes ; ils sont tatoués à la façon des 
autres Illyries et Thraces. Après la côte des lapodes 
on trouve celle des Liburnes 

6 C'est ce qui est arrivé (une ruine complète) 

aux autres peuples de cette contrée (la Pannonie, 
l'Illyrique) : très-puissants auparavant, ils sont aujour- 
d'hui tout-à-fait abaissés, éclipsés : tels sont, parmi 
les Galates, les Boies et les Scordistes, parmi; les 
Illyries, les Autariates, etc. 



1. Le Muhr. — 2. Le même, selon Miiller, que le Carpis d'Héro- 
dote (IV, 49). V. tome II, Extr. d'Hérodote. — C'est le Golapis de 
Pline, 111, xxviii, 25 : Praeterea amnes memorandi, Golapis in Savum 
(in Noarum?) influens juxta Sisciam, gemino alveo insulam ibi 
efficit quae Segestica appellatur. — Le Save étant un affluent du 
Noare, la divergence des deux opinions est plus apparente que 
réelle. Quelques géographes ont même pensé que le Noare n'est 
que la partie inférieure du cours du Save. 



%%0 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. Ζ. 

11. (Cas., p. 317, 318.) Αύταριάται μέν ούν το [χέ- 
γιστον και άριστον των 'Ιλλυριών έθνος κατελύθησαν 

δ' ύπο 2κορδ(σκων πρ(5τερον, ύστερον δ' ύττά Ρωρ,αίων, οι 
και τους 2κορδίσκους αυτούς κατεπολέ^Λησαν πολύν χρ($νον 
ίσχυσα ντας. 

12ι. "Ωκησαν δ' οδτοι -παρά τον "Ιστρον, διηρηι^ένοι 
δίχα, οΐ [χέν [Λεγάλοι 2κορδίσκοι καλού[Λενοι, οί δε [Αίκροί, 
οί [χέν (Λεταξύ δυεΐν ποταμιών έρ,βαλλόντων εις τον "Ιστρον, 
του τε Νοάρου του παρά τήν 2εγεστικήν ρέοντος και του 
Μάργου^ (τινές δε Βάργον φασίν) • οί δε (χικροί τούτου 
πέραν, συνάπτοντες Τριβαλλοις και Μυσοις. Είχον δε και 
τών νήσων τινάς οί 2κορδίσκοι • έπι τοσούτον δ' ηύζήθησαν, 
ώστε και [^έχρι τών 'Ιλλυρικών και τών Παιονικών και 
Θρακίων προήλθον ορών • κατέσχον ούν και τας νήσους 
τάς εν τω "Ιστρω τάς πλε^ους, ήσαν δε και πόλεις αύτοις 

Έόρτα και Καπέδουνον Μεταξύ δε τούτων (Δαρδανίων) 

τε και τών Άρδιαίων οί Δασαρήτιοί εισι και 'Τβριανες* 
και άλλα άσημα έθνη, α έπόρθουν οί 2κορδίσ•κοι, μέ/ρι 
ήρή[Λωσαν τήν χώραν, και δρυμών άβατων εφ' ημέρας 
πλεέους εποίησαν μεστήν. 



ΒΙΒΛΙΟΝ Η. 

Κεφ. ζ'. 

^ωμαΐοι 
τους περί τάν Πάδον Γαλατάς. 



VII, 3. (Cas., ρ. 385.) "Ην δ' ό καιρός, ήν{κα ΐ>ωμαιοι 
Καρχηδονίους έκ της Σικελίας έκβαλόντες έστράτευσαν έπι 



1. Mss. Μάρτου, Pléthon, Μάργου. Cf. flérod. IV, 49, Βρόγγον. 

2. Conject. de Gasaub. adoptée par Meinecke, 'Αγριάνες, rejetée 
par Mùller qui propose Βριγιδνί; ou mieux Βρυγιδνες. 



STRABON, L. VII. LES GAULOIS SCORDISQUES, ETC. 221 

1 1 . Les Autariates, qui étaient le peuple le plus 
nombreux et le plus vaillant de l'Illyrie...., furent 
subjugués par les Scordisques d'abord, et plus tard 
par les Komains, sous les attaques desquels les Scor- 
disques, longtemps puissants, tombèrent à leur tour. 

12. Ce peuple habitait le long de l'Ister, et il était 
partagé en deux, ceux qu'on appelait les grands Scor- 
disques, et les petits; les premiers entre les deux 
rivières qui se jettent dans l'Ister, le Noare, qui coule 
près de Ségestique, et le Margue, que quelques-uns 
nomment le Bargue; les autres au delà de cette der- 
nière rivière et sur les confins des Triballes et des 
Myses. Les Scordisques occupaient aussi quelques-unes 
des îles : ils s'étaient agrandis au point de s'avancer 
jusqu'aux montagnes de l'Illyrie, de la Pseonie et de 
la Thrace : ils occupèrent donc la plupart des îles de 
l'Ister, et ils avaient pour villes Héorta et Capédu- 

num Entre eux (les Dardanies) et les Ardiées se 

trouvent les Dasarèties et les Hybriânes et d'autres 
peuples peu connus, dont le pays fut ravagé par les 
Scordisques au point d'en faire un désert, couvert de 
bois inaccessibles sur une étendue de plusieurs jours 
de marche. 



LIVRE Vm, CH. VII. 

VU, 3. C'était le temps où les Romains, ayant chassé 
les Carchèdonies (Carthaginois) de la Sicile, firent la 
guerre aux Galates des environs du Pade\ 

1. An de Rome 531, av. J.-C, 223. 



322 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΑ, ΙΒ. 

ΒΙΒΛΙΟΝ ΙΑ. 

Κεφ. ς•'. 

VI, 2. (Cas., ρ. 507.) "Απαντάς (χέν δή τους 

προσβ^ρρους κοινώς οΐ παλαιοί των 'Ελλήνων συγγραφείς 
2κύθας και Κελτοσκύθας έκάλουν. 

ΒΙΒΛΙΟΝ ΙΒ. 

Κεφ. α', β', γ', ε', η'. 
ΥΠΟΘΕΣΙΣ. — Το δωδέκατον περιέχει Γαλατίαν 



Ι, 1. (Cas., ρ. 533.) Προς δύσιν δε τω τε των 

Παφλαγ($νων Ιθνει και Γαλατών τών τήν Φρυγίαν έποι- 
κησάντων [/.έχρι Λυκα6νων και Κιλίκων τών τήν τραχείαν 
Κιλικίαν νε[Λοριένων. 

Π, 8. (Cas., ρ. 538.) Άριαράθης δ' ό βασιλεύς 

του Μέλανος κατά τίνα στενά εγοντος τήν ιΐς τάν "Αλυν* 
διέξοδον έ[χφράξας ταϋτα λίρ,νην πελαγίαν απέδειξε τα πλη- 
σίον πεδίον , ενταύθα δε νησίδας τινας ως τας Κυκλάδας 
άπολαβ«5(Λενος διατριβάς έν αυταΐς έποιεΐτο μειρακίωδεις • 
έκραγέν δ' αθρόως το ε[χφραγ[Λα έξέκλυσε πάλιν τα ύδωρ, 
πληρωθείς δ' ό "Αλυς της τε τών Καππαδ^κων πολλήν 
παρέσυρε και κατοικίας και φυτείας ήφάνισε πολλάς, της 
τε τών Γαλατών τών τήν Φρυγίαν εχόντων ούκ ολίγην 
έλυ(λήνατο • άντΙ δε της βλάβης έπράξαντο ζη[Λίαν αύτον 
τάλαντα τριακόσια Ρω[χαίοις έπιτρέψαντες τήν κρίσιν, 

1. Tous les mes. Ευφράτην, comme plus bas Ευφράτης; corrections 
nécessaires : Άλυν et "Αλυ;. 



STRABON, L. XI, XII. CELTOSCYTHES . — GALATES. 1223 
LIVRE XI. CH. VI. 

VI, 2. ^ Tous les peuples du Nord, les anciens 

historiens Hellènes les ont conïpris sous les dénomi- 
nations communes de Scythes et de Celtoscythes 

LIVRE XII. 
CHAPITRES I, II, III, V, Vin. 

SOMMAIRE. — Le douzième livre comprend 

la Galatie 

I, 1 Au couchant (la Cappadoce est bornée) 

par le peuple des Paphlagons et par ceux des Galates 
qui habitent la Phrygie, jusqu'aux Lycaons et aux 
Cilices de la Cilicie Trachée. 

II, 8 Le roi Ariarathe, ayant bouché certains 

passages étroits par où le Mêlas continue sa marche 
vers l'Halys, avait fait de la plaine voisine un lac 
grand comme une mer : il s'y était ménagé de petites 
îles, des espèces de Cyclades, et se donnait le puéril 
plaisir de demeurer dans l'une ou dans l'autre. Mais la 
digue s'étant rompue tout d'un coup, l'eau fit une nou- 
velle irruption, et l'Halys, rempli à l'excès, entraîna 
sur une vaste étendue les terres des Cappadoces, dé- 
truisit en beaucoup d'endroits les habitations et les 
plantations, et ne fut pas sans endommager une partie 
considérable de la Phrygie appartenant aux Galates. 
En raison de leurs pertes, les Galates exigèrent d'Aria- 
rathe une somme de trois cents talents; ils avaient 
pris les Romains pour arbitres. 



2i2l4 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΒ. 

10. (Cas., p. 540.) Λέγεται δε καΐ κρυστάλλου 
πλάκας και ονυχίτου λίθου πλησίον της των Γαλατών 
ύπο των 'Αρχελάου (Μεταλλευτών εύρήσθαι. 

III, 1 . (Cas. , ρ. 541 .) Μεταξύ δε τών Παφλαγ($νων 

τών [Λεσογαίων τινας βασιλεύεσθαι παρέδωκε (Πθ{Λπήιος) 
τοις άπό Πυλαΐ(Λένους , καθάπερ και τους Γαλατάς τοις 
άπο γένους τετράρχαις. "Υστερον δ' οΐ τών ΐ^ωμαίων ήγε- 
(χ6νες άλλους και άλλους έποίησαντο [αερισμούς 

6. Ή [χέν ούν 'Ηράκλεια (ή Ποντική) π($λις έστιν 

εύλ([Λενος και άλλως αξιόλογος ην τε αύτ($νο[Λος 

ύστερον δ' έβασιλεύθη γενο[Λένη υπό τοις Ρωμιαίοις • 
έδέξατο δ' άποικίαν Ρω[Λα{ων έπΙ [χέρει της πόλεως και 
της χώρας. Λαβών δε παρ' 'Αντωνίου το (χέρος τούτο της 
πόλεως Άδιατόριξ ό Δομνεκλείου^ τετράρχου Γαλατών 
υίός, δ κατειχον οι Ήρακλειώται, (Λίκρον πρά τών Άκτια- 
κών έπέθετο νύκτωρ τοις Ρω[Λαίοις και άπέσφαξεν αυτούς, 
έπιτρέψαντος , ως εφασκεν εκείνος, 'Αντωνίου. Θριαρ,βευ- 
θεις δέ {Λετά τήν έν Άκτίω νίκην έσφάγη μεθ' υίου^ • ή 
δέ πο'λις έστι της Ποντικής επαρχίας τής συντεταγμένης 
τη Βιθυνία. 



8. (Cas., p. 543.) "Επειτα ή Παφλαγονία και οί 

'Ενετοί. Ζητουσι δέ τίνας λέγει τους 'Ενετούς δ ποιητής 
δταν φή . 

Παφλαγόνων δ' ήγείτο Πυλαιμένεος λάσιον χήρ 
εξ Ενετών, δθεν ήμιόνων γένος άγροτεράων. 

ΟΟ γαρ δείκνυσθαί φασι νυν 'Ενετούς, έν τη Παφλαγονία • 

1. Aid. à δέ Μβνεχλείου. — 2. Voy. ci-après g 35. 



STRABON, L. XII. GALATES OU GALLOGRECS. 225 

10. On dit aussi que des plaques de cristal et de 
pierre onychite (semblable à l'onyx) furent trouvées 
par les mineurs d'Archélaos, près du pays des 
Galates. 

III, 1 De certaines parties de l'intérieur de la 

Paphlagonie il (Pompée) fit un royaume pour les des- 
cendants de Pylaeménès, de même qu'il laissa les 
Galates à leurs tétrarques héréditaires. Mais plus tard 
les maîtres des Romains firent dans ces contrées 
d'autres partages 

6. La ville d'Héraclée (dans le Pont) a un bon 

port; elle est considérable encore à d'autres titres 

Après avoir été indépendante, .... elle reçut un roi des 
Romains qui l'avaient soumise : une colonie romaine 
s'établit même dans une partie de cette ville et de son 
territoire. Adiatorix, fils de Domnéclios, tétrarque des 
Galates, ayant obtenu d'Antoine la partie de la ville 
occupée par les Héracléotes , assaillit de nuit les 
Romains , un peu avant les événements d' Actium , et 
les égorgea, avec l'autorisation , disait-il, d'Antoine. 
Après Actium, il servit au triomphe du vainqueur et 
fut égorgé avec son fils. La ville, à présent, fait partie 
de la province du Pont, qui a été annexée à la 
Bithynie. 

8 On trouve ensuite (au delà du Parthénios) 

la Paphlagonie et les Hénétes. On se demande de quels 
Hénétes parle le poète quand il dit : 

A la tête des Paphlagons marchait Pylœménès au cœur mâle, 
venu de chez les Hénétes d'où sort la race des mulets qu'on emploie 

[aux champs. 

Car il n'y a plus montre, dit-on, d'Hénétes dans la 

Paphlagonie : d'autres disent qu'il s'agit d'une bour- 

I 15 



2j2|6 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ- ΙΒ. 

οί δέ κώμην εν τφ Αιγιαλω φασι δέκα σγ οίνους άπο Ά[Αάσ- 
τρεως διέχυσαν. Ζηνόδοτος δέ « έζ Ένετής » γράφει, και 
φησι δηλουσθαι τήν νυν Ά[χισ(5ν • άλλοι δέ φυλόν τι τοις 
Καππάδοξιν οι^ο^ον στρατευσαι [χετά Κΐ{Λ{Λερίων , ε?τ' 
έκττεσεϊν εις τον Άδρίαν. Ta δέ [χάλισθ' ό[Λθλογού[Λεν($ν 
έστιν οτι άξιολογοιτατον ην των Παφλαγ^νων φυλον οί 
Ένετο{, εξ οΟ ô Πυλαΐ[Αένης ην • καΐ δή και συνεστρά- 
τευσαν οδτοι αύτφ πλείστοι, άτΐθβαλ(5ντες δέ τόν ήγε[Λ6να 
διέβησαν εις τήν Θράκην μετά τήν Τροίας άλωσιν , πλα- 
νώ|Λενοι δ' εις τήν νυν Ένετικήν άφίκοντο. Τινές δέ και 
Αντήνορα και τους παΐδας αύτου κοινωνήσαι του στόλου 
Ίούτου (Cas., ρ. 544.) φασι και Ιδρυνθήναι κατά τάν 
μυχόν του Άδρίου , καθάπερ έ|Λνήσθη[Αεν εν τοις Ίταλι- 
κοϊς^ Τους [/,έν ουν 'Ενετούς δια τουτ' έκλιπειν ε?κος και 
{χή δε(κνυσθαι έν τη Παφλαγονίςι, 

9 Προς εω [χέν τοίνυν 6 "Αλυς βριον των Παφλα- 

γόνων, προς νότον δέ Φρύγες καΐ οι έποικήσαντες Γαλα- 
ταέ..... 

13. (Cas., ρ. 547.) Ταύτης δέ της χώρας (της 

Γαζηλων(τιδος*) τήν [λέν έ'χουσιν 'Α[Λΐσηνοί, τήν δ' Ιδωκε 
Δηιοτάρω Πομιπήιος, καθάπερ και τα περί Φαρνακίαν και 
τήν Τραπεζουσίαν [JLέχpι Κολχίδος και της (χικρας 'Αρμε- 
νίας • και τούτων άπέδειξεν αυτόν βασιλέα, έχοντα καΐ 
τήν πατρώαν τετραρχίαν των Γαλατών, τους Τολιστοβω- 
γίους. 'Αποθανόντος δ' εκείνου πολλαι διαδοχαΐ τών εκείνου 
γεγόνασι. 

2|5. (Cas., ρ. 5521.) Μαιάνδριος γουν έκ τών Λευ- 

κοσύρων φησι τους Ενετούς όρμηθέντας συμμαχήσαι τοις 

1. C'est-à-dire dans le livre consacré à l'Italie. Voyez plus haut, 

liv. V, Ch. I, 4, p. 174 et SUiv. — 2. Var. Γαδηλονήτις, Γαδηλωνϊτις, 

Gasaub.; Γαζηλωνϊτις, Groskurd, Meineke, d'après Pline. 



STRABON, L. XII. HÉNÉTES ET GALATES. 227 

gade de l'^giale (la Côte) à dix schœnes de distance 
d'Amastris. Zènodote écrit εξ Ένετής (d'Énétè) et dit 
que ce nom désigne la ville actuelle d'Amisos. Selon 
d'autres, ce serait une tribu voisine des Cappadoces, 
qui aurait guerroyé de concert avec les Cimméries, 
et aurait été rejetée dans l'Adrias. Mais l'opinion 
généralement reçue est que les Hénétes étaient la tribu 
la plus considérable des Paphlagons, celle dont était 
Pylseménès : la plus grande partie d'entre eux avaient 
fait la guerre avec lui et, ayant perdu leur chef, avaient 
passé dans la Thrace, après la prise de Troie : leurs 
courses errantes les avaient conduits dans le pays qui 
est aujourd'hui l'Hénétique. Quelques-uns disent même 
qu'Antènor et ses fils s'étaient associés à cette expé- 
dition et s'étaient ainsi établis au fond de l'Adrias, 
comme nous l'avons rappelé dans les Italiques. Il est 
vraisemblable qu'ainsi s'éclipsèrent les Hénétes et 
qu'il n'y en a plus montre en Paphlagonie. 

9 A l'est donc l'Halys forme la limite des 

Paphlagons, lesquels ont au sud les Phryges et les 
Galates qui sont venus habiter chez eux 

13 De cette contrée (la Gazélonitide) une 

moitié est occupée par les Amisènes, l'autre a été 
donnée àDèjotare par Pompée, ainsi que la Pharnacie 
et la Trapézusie jusqu'à la Colchide et à la petite 
Arménie. Déjotare reçut en outre le titre de roi; il 
avait déjà comme héritage de son père une tétrarchie 
des Galates, celle des Tolistobôgies. A sa mort, ses 
possessions furent partagées entre plusieurs succes- 
seurs. 

215 Maeandrios dit que les Hénétes, partis de 

chez les Leucosyres, combattirent avec les Trôes (les 



$Î28 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΒ. 

Τρωσέν, εκείθεν δε ρ.ετά των Θρακών άπαραι και οίκήσαι 
περί τον του Άδρέου [χυχ6ν, τους δε μ,-η μετασχόντας της 
στρατείας Ενετούς Καππάδοκας γενέσθαι 

(Cas., ρ. 553.) Αυτός δέ ό Άπολλ($δωρος παρα- 

τίθησι τα του Ζηνοδ($του δ'τι γράφει • 

Έξ Ένετης, δθεν ήμιδνων γένος άγροτεραων. 

Ταύτην δέ φησιν Έκαταΐον τον Μιλήσιον δέχεσθαι τήν 
Ά[/,ισ(5ν • ή δέ Άμ,ισος ειρηται διότι των Λευκοσύρων 
έστι και έκτος του "Αλυος. 

35. (Cas., ρ. 558.) Καταλυθέντος δέ και τούτου 

(Αυκομήδουςτών Κθ[χάνων ιερέως), νυν έχει (τήν ίερωσύνην) 
Δύτευτος υιός Άδιατόριγος, ος δοκεϊ ταύτης τυγχάνειν της 
τιρ,ής παρά Καίσαρος του 2εβαστου δι' άρετήν. Ό (λέν Καί- 
σαρ θρια[ΐ.βεύσας τον Άδιατόριγα [χετά παίδων και γυναι- 
κός έ'γνω άναιρεϊν μετά του πρεσβυτάτου των παίδων • ην δέ 
πρεσβύτατος οδτος ' του δέ δευτέρου των αδελφών αύτου 
φήσαντος ε?ναι πρεσβυτάτου προς τους απάγοντας^ στρα- 
τιώτας, έ'ρις ην άμφοτέροις πολύν χρόνον, εως οι γονείς 
έπεισαν τόν Δύτευτον παραχωρήσαι τω νεωτέρω της νίκης • 
αυτόν γαρ έν ηλικία μάλλον όντα έπιτηδειότερον κηδεμόνα 
τη μητρί έ'σεσθαι και τω λειπομένω άδελφώ • ούτω δέ τον 
μέν συναποθανειν τφ πατρί, τούτον δέ σωθήναι και τυχείν 
της τιμής ταύτης. Αίσθόμενος γάρ, ώς έ'οικε, Καίσαρ ήδη 
τών ανθρώπων άνηρημένων ήχθέσθη , καΐ τους γε σωζό- 
μενους ευεργεσίας και επιμελείας άξιους ύπέλαβε, δούς 
αύτοίς ταύτην τήν τιμήν. 



37. (Cas., ρ. 550.) Πομπήιος δέ πολλας επαρχίας 

1. Mss. ανάγοντας, lisez απάγοντας, conj. dfi Goray. 



STRi^BON, L. XII. HÉNÉTES ET GALATES. 229 

Troyens) ; que de là ils firent voile avec les Thraces 
et vinrent habiter le fond de l'Adrias ; que ceux des 
Hénétes qui n'avaient pas pris part à l'expédition, 

devinrent des Cappadoces 

Apollodore lui-même cite le vers d'Homère 

d'après le texte de Zènodote : 

D'Énétè, d'où sort la race des mulets qu'on emploie aux champs. 

Et il dit qu'Hécatée de Milet prend cette ville pour 
Amisos. Or Amisos, — on l'a remarqué — appartient 
aux Leucosyres et est en deçà de l'Halys. 

35 Depuis la chute de Lycomède, prêtre de 

Gomanes, c'est Dyteute, fils d'Adiatorix, qui est investi 
de cette dignité qu'il a reçue , à ce qu'il semble , de 
César Auguste, à cause de sa vertu. César, en effet, 
après avoir mené dans son triomphe Adiatorix avec la 
femme et les enfants de ce prince, résolut de le mettre 
à mort, lui et l'aîné des enfants. Or, l'aîné était juste- 
ment Dyteute. Mais le second ayant dit aux soldats 
qui les emmenaient que c'était lui qui était l'aîné, 
une dispute s'engagea entre les deux frères, et dura 
jusqu'à ce que les parents eussent persuadé à Dyteute 
de céder la victoire à son frère cadet; en raison de 
son âge plus avancé, il serait mieux à même de servir 
de protecteur à sa mère et à son autre frère. Ainsi le 
second fils mourut avec son père, Dyteute fut sauvé 
et obtint la dignité sacerdotale. César, vraisemblable- 
ment instruit de ces circonstances quand l'arrêt de 
mort était déjà exécuté , en eut regret : il lui parut 
que les survivants méritaient ses bienfaits et sa pro- 
tection, et il leur conféra cette dignité. 

37 Pompée réunit à cette contrée (la Zèlitide) 



2130 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΒ. 

(της Καππαδοκίας) προσώρισε τω τόπω* και π6λιν ώνό- 
υιασε και ταύτην καΐ τήν Μεγαλόπολιν, συνθεις ταύτην τε 
εις εν τήν τε Κουλουπηνήν και τήν Κα{Λΐσηνήν , ό(χόρους 
ούσας τή τε [χικρα 'Αρμενία και τη Λαουιανοτηνή*, έχουσας 
ορυγ.το\)ς άλας καΐ ερυ[Λα άρχαΐον τα Κά[Αΐσα νυν κατεσ- 
πασ[Λένον * οί δε (χετ^ι ταύτα ήγε[Λ4νες των Ρωμί-αίων των 
δυεΐν πολιτευ[Λάτων τούτων τα [χέν τοις Κομ,άνων ιερευσι 
προσένειριαν , τα δε τω Ζήλων ίερεΐ, τα δ' Άτεπί^ριγι', 
δυνάστη τινι του τετραρχικού γένους των Γαλατών άνδρί • 
τελευτήσαντος δ' εκείνου ταύτην [χέν τήν μερίδα ού πολλήν 
ούσαν ύπο Ρωμαίοις είναι συμβαίνει καλουμένην έπαρχίαν 
(και εστί σύστημα καθ' αυτό το πολίχνιον συνοικισάντων 
τα Κάρανα, άφ' ού και ή χώρα Καρανΐτις λέγεται), τα δε 
λοιπά έχει ΠυθοδωρΙς και ό Δύτευτος. 



39. (Cas., ρ. 561 .) Πλάτος δε (της των Άμασέων 

χώρας) το άπο των άρκτων προς νότον επί τε τήν Ζηλιτιν 
και τήν μεγάλην Καππαδοκίαν μέχρι των Τροκμών. 

41. (Cas., ρ. 5621.) Όνομάζουσι δ' ούν τήν δ'μο- 

ρον (Παφλαγονίαν) τή Βιθυνία Τιμωνϊτιν και τήν Γεζατό- 
ριγος, κ. τ. λ. 

IV, 10. (Cas., ρ. 566.) Προς νότον δ' είσι τοις 

Παφλαγ^σι Γαλάται • αμφοτέρων δέ τούτων (της έφ' 
Έλλησπ^ντψ Φρυγίας και της Γαλατίας) ετι προς ν($τον 
ή μεγάλη Φρυγία και Λυκαονία μέχρι του Ταύρου του 
Κιλικίου και του Π ισ ιδικού. 

V, 1 . Προς νότον τοίνυν είσΐ τοις Παφλαγίίσι Γαλάται • 

1. C.-à-d. τί) Ζηλίτιδι. — Ligne SUiv. apr. ταύτην s.-ent τα Ζίίλα. 

2. Var. Λαυιαοηνίί, Λανιασην^, Λανασην^ , Aid. Λαουινιασηνί). Tzsch. 
Coray. — 3. Mss. δέ Τέποργι. 



STRABON, L. XII. LA GALAXIE : GÉOGRAPHIE. 231 

plusieurs des préfectures (de la Cappadoce) , et il 
donna le titre de villes à Zèles et à Mégalopolis : à cette 
dernière il avait réuni la Gulupène et la Gamisène, 
préfectures limitrophes de la petite Arménie et de la 
Laviansène, et possédant des mines de sel fossile, avec 
l'antique forteresse de Camises, aujourd'hui en ruines. 
Mais, dans la suite, les généraux romains partagèrent 
ces deux états et en attribuèrent des portions aux 
prêtres de Comanes, d'autres aux prêtres de Zèles, 
d'autres enfin à Atéporix, dynaste de la race des 
tétrarques de Galatie : encore, à la mort de ce prince, 
cette part peu considérable revint-elle aux Romains, 
avec le titre de province. Toutefois la ville fait un 
état à part avec Garanes qu'on y a annexé et d'où la 
contrée a pris le nom de Garanitide. — Les portions 
restantes appartiennent à Pythodoris et à Dyteute. 

39 La largeur (du territoire d'Amasée) se 

prend du nord au sud suivant une ligne tirée vers la 
Zèlitide et la grande Gappadoce, jusqu'au pays des 
Trocmes'. 

41 La partie (de la Paphlagonie) qui confine 

à la Bithynie s'appelle Timonitide et royaume de 
Gézatorix 

IV, 10. Au midi des Paphlagons sont les Galates : 
ces deux contrées (la Phrygie Hellespontique et la 
Galatie) ont pour bornes au midi la grande Phrygie 
et la Lycaonie , lesquelles s'étendent jusqu'au Taurus 
Gilicien et Pisidique. 

V, 1 . Donc les Galates sont au sud de la Paphla- 



1. Sur la Galatie et toutes les contrées voisines, comp. Plin. V, 
XLi et suiv. et surtout G. Perrot, Exploration archéol. de la Galatie. 



232 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΒ. 

τούτων δ' έστΙν έ'θνη τρία, δύο [χέν των ηγεμόνων έπώ- 
νυρ,α, Τρόκρ,οι^ και Τολιστοβώγιοι*, το τρίτον δ' άπο του 
εν Κέλτικη έθνους Τεκτοσάγες. Κατέσχον δε τήν χώραν 
ταύτην οί Γαλάται ττλανηθέντες τχολύν χρ($νον και κατα- 
δρα[Λ6ντες τήν ύπο τοις Άτταλικοϊς βασιλευσι χώραν και 
τοις Βιθυνοϊς, εως παρ' έκ($ντων έ'λαβον τήν νυν Γαλατίαν 
και Γαλλογραικίαν λεγοριένην. 'Αρχηγός δε δοκει (χάλιστα 
της περαιώσεως της εις τήν Άσίαν γενέσθαι Λεοννόριος^. 
(Cas., ρ. 567.) Τριών δέ όντων εθνών ό[χογλώττων και 
κατ' άλλο ουδέν έξηλλαγ[Λένων, εκαστον διελ6ντες εις τέτ- 
ταρας ρ,ερίδας τετραρχίαν έκάλεσαν, τετράρχην εχουσαν 
ίδιον και δικαστήν ενα και στρατοφύλακα ενα, ύπο τω 
τετράρχη τεταγ[Λένους , ύποστρατοφύλακας δέ δύο. Ή δέ 
τών δώδεκα τετραρχών βουλή άνδρες ήσαν τριακ($σιοι, 
συνήγοντο δέ εις τον καλούμιενον Δpυvέ[J.ετov^ Τα [χέν ούν 
φονικά ή βουλή έκρινε, τα δέ άλλα οι τετράρχαι και οί 
δικασταί. Πάλαι ριέν ούν ην τοιαύτη τις ή διάταξις, καθ' 
ή[Λας δέ εις τρεις, ειτ' εις δύο ήγεμζ^νας, είτα εις ενα ήκεν ή 
δυναστεία, εΙς Δηκ^ταρον, είτα εκείνον διεδέζατο 'Αμύντας • 
νυν δ' έ'χουσι Ρωμαίοι καΐ ταύτην και τήν ύπο τφ Άμύντίχ 
γενομένην πασαν εις μίαν συναγαγ($ντες έπαρχίαν. 



2ι. "Εχουσι δέ οί μέν Τρ($κμοι τα προς τώ ΥΙόντω και 
τη Καππαδοκία ■ ταύτα δ' έστι τα κράτιστα ών νέμονται 
Γαλάται • φρούρια δ' αύτοϊς τετείχισται τρία, Ταούιον^, 
έμπ^ριον τών ταύτη , οτζου à του Διός κολοσσός χαλκούς 

1. Var. Τρόγμοι, Τρογχοι. 

2. Var. mss. Τολιστοβώγοι, édit. av. Kram. Τολιστοβόγίοι. 

3. Λέων dans rÉpitomô, Λεονόριος dans quelques mss. 

4. Var. Δρυναίμετον, Δρυμαίνετον, Guar. vers. lat. Drynemetum. 

5. Tzsch. Ταουία. 



STRABON, L. XII. GALATES, TROIS PEUPLES. 233 

gonie : de leurs trois peuples deux , les Trocmes et 
les Tolistobôgies, doivent leurs noms à d'anciens chefs; 
le troisième, les Tectosages, a gardé celui d'un 
peuple celtique. Les Galates occupèrent cette contrée 
après avoir longtemps erré et fait des incursions dans 
les pays soumis aux rois Attaliques et Bithynes, les- 
quels enfin leur cédèrent de bon gré la région dite 
depuis Galatie et Gallogrèce. Leur principal chef au 
moment de leur passage en Asie paraît avoir été Léon- 
norios. Les trois peuples parlaient la même langue, et 
sur tous les autres points, il n'y avait entre eux 
aucune différence. Chacun de ces peuples se divisa 
cependant en quatre parties qui s'appelèrent tétrar- 
chies, ayant chacune son tétrarque, un juge unique, 
un seul chef militaire, sous l'autorité du tétrarque, et 
deux sous -chefs militaires. Les douze tétrarques 
avaient un conseil de trois cents membres, qui se 
réunissaient dans un lieu appelé Drynémétum. Le 
conseil connaissait des affaires de meurtre, les autres 
étaient du ressort des tétrarques et des juges. Telle 
était autrefois la constitution de la Galatie. De nos 
jours, le pouvoir passa aux mains de trois chefs, puis 
de deux, et enfin d'un seul, qui fut Dèjotare, lequel 
eut pour successeur Amyntas. Maintenant les Romains 
possèdent avec la Galatie tout le pays qui fut soumis 
à Amyntas, et ils en ont fait une seule province. 

2. Les Trocmes occupent les terres voisines du 
Pont et de la Cappadoce, et ce sont les meilleures de 
la Galatie. Ils ont trois places fortes ceintes de murs, 
Tavium, qui est le marché du pays, où se trouve une 
statue de Jupiter, colosse d'airain, et une enceinte 
consacrée à ce dieu, laquelle est un lieu d'asile; 



234 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΒ. 

και τέ[Αενος αύτου άσυλον, καΐ Μιθριδάτιον , ο έ'δωκε 
Πθ{ΛΐΓηιος* Βογοδιατάρω\ της Ποντικής [βασιλείας άφορί- 
σας • τρίτον δέ πως Δανάλα, όπου τον σύλλογον έποιήσαντο 
Πομπήιος τε και Λεύκολλος, δ [χέν ήκων έπι την του 
•κολίμ,ου διαδοχήν, ό δέ παραδιδους τήν έξουσίαν και 
άπαίρων έπι τον θρίαμ,βον. Τρ6κ|Λ0ΐ [χεν δη ταυτ' έ'χουσι 
τα (χέρη , Τεκτοσάγες δέ τα προς τη (χεγάλη Φpυγί(:f τή 
κατά Πεσσινουντα και Όρκαόρκους^ • τούτων δ' ην φρού- 
ριον "Αγκυρα, όμι,ώνυμος τή προς Λυδίαν περί Βλαϋδον^ 
πολίχνη Φρυγιακή. Τολιστοβώγιοι δέ ojjiopoi Βιθυνοΐς είσι 
και τή Επικτήτω καλου[Αένη Φρυγία. Φρούρια δ' αυτών 
έστι τό τε Βλούκιον^ και το Πήιον, ών το μεν ην βασί- 
λειον Δηιοτάρου, το δέ γαζοφυλάκιον. 



3. Πεσσινους^ δ' έστιν έ[Λπ6ριον των ταύτη [χέγιστον, 
ίερον έχον της Μητρός των θεών σεβασριου [λεγάλου τυγ- 
χάνον • καλουσι δ' αυτήν "Αγδιστιν^. Οι δ' ιερείς το 
παλαιον (χέν δυνάσται τινές ήσαν, ιερωσύνην καρπού[Λενοι 
[χεγάλην , νυνί δέ τούτων μιέν αί τιμαΐ πολύ [Λε[Λείωνται , 
το δέ έ[i.π(5pιov συ(Χ[/,ένει • κατεσκεύασται δ' υπο τών 
Άτταλικών βασιλέων ίεροπρεπώς το τέρ,ενος ναω τε και 
στοαίς λευκολίθοις • επιφανές δ' εποίησαν ί'ωι/,αϊοι το iiçtav, 
άφίδρυ[λα ένθένδε τής θεού ρ,εταπεριψάμενοι κατά τους τής 
2ιβύλλης χρησ[χούς, καθάπερ και του 'Ασκληπιού του έν 
Έπιδαύρω. "Εστι δέ καΐ Ορος ύπερκεί(Λενον τής πόλεως το 
Δίνδυ(Λον, άφ' ού ή Δινδυ(Ληνή, καθάπερ άπο τών Κυβέλων 

1. Coray Μάγνος Δηιοτάρω, Keil. Βρογιτάρω (gendre de Déjotare. 
V. Gic. De Harusp. resp. XIII, 28). — 2. Var. Όρκαόκους, Όρχαορυκούς; 
édit. av. Kram. Όρκαοριχούς, Guarin. Orcaocreos. — 3. Mss. Βλαΰρον. 
— 4. Quelques mss. Βλούβιον, Gic. Pro. Bejot. VI et Vil, Luceium. — 
5. Var. Πεσινοϋ;, Πασινοϋς, ΠισινοΟς. — 6. Var. Άγγιδίστην avec ι au- 
desSUS de Γη., Άγγίδιστςν. 



STRABON, L. XII. GALAXIE : PESSINUNTE, CYBÈLE. 235 

Mithridatium que Pompée donna à Bogodiatare, après 
l'avoir ôté au royaume du Pont ; la troisième de ces 
places est, si l'on veut, Danala, où eut lieu l'entrevue 
de Pompée et de Lucullus, le premier venant pour 
prendre la suite de la guerre, l'autre lui remettant le 
commandement et partant pour son triomphe. Voilà 
donc la partie du pays occupée par les Trocmes. 
Quant aux Tectosages, ils habitent, dans le voisinage 
de la grande Phrygie, les cantons de Pessinûnte et d'Or- 
caorces. Leur place forte était Ancyre, dont le nom 
est aussi celui d'une petite ville phrygienne, près de 
la Lydie, aux environs de Blaude. Les Tolistobôgies 
sont limitrophes des Bithynes et de la Phrygie dite 
Epictète. Leurs places fortes sont Blucium et Pèium; 
l'une fut la résidence royale de Dèjotare, dans l'autre 
était gardé son trésor. 

3. Pessinûnte est le principal marché de ces contrées, 
ce qui tient à ce que cette ville possède un sanctuaire 
de la Mère des dieux, objet d'une grande vénération : 
la déesse y est appelée Agdistis. Anciennement les 
prêtres étaient des espèces de dynastes, qui avaient 
les profits de la grande prêtrise; aujourd'hui leurs 
honneurs sont bien amoindris, mais le marché subsiste. 
La pieuse magnificence des rois Attaliques avait em- 
belli l'enceinte sacrée en y élevant un naos (chapelle) 
et des portiques en marbre blanc. Les Romains eux- 
mêmes avaient contribué à l'illustration de ce sanc- 
tuaire, en faisant transporter chez eux la statue de la 
déesse, conformément aux oracles sibyllins, comme ils 
avaient fait déjà l'Asclèpios (Esculape) d'Épidaure. Il y 
a aussi une montagne qui domine la ville, c'est le Din- 
dyme, d'où est venu à la déesse le surnom de Dindy- 



236 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΗΒΛ. ΙΒ, ΙΓ. 

ή Κυβέλη. Πλησίον δέ και ό Σαγγάριος ποταμός ττοιείται 
τήν ρύσιν • (Cas., ρ. 568.) έπΙ δέ τούτω τα παλαιά των 
Φρυγών οίκητηρια Μίδου και έ'τι πρότερον Γορδίου και 
οίλλων τίνων, ούδ' ϊχνη σώζοντα πόλεων, άλλα κώμαι 
(Λίκρφ [χείζους των άλλο^ν , οΙ6ν έστι το Γόρδιον και Γορ- 
βεους^ το του Κάστορος βασίλειον του 2αωκονδαρίου*, εν 
φ γαμβρον όντα τούτον άπέσφαξε Δηιόταρος καΐ τήν θυγα- 
τέρα τήν εαυτού • τα δέ φρούριον κατέσπασε, και διελυμή- 
νατο το πλείστον της κατοικίας. 



VIII, 7. (Cas., ρ. 573.) Μετά δέ τα Τρωικά αι τε των 
'Ελλήνων άποικίαι και αί Τρηρών καΐ αί Κιρι,ριερίων έφοδοι 
και Λυδων και μ,ιτοί ταύτα Περσών και Μακεδόνων, το 
τελευταιον Γαλατών, έτάραξαν πάντα και συνέχεαν. 



ΒΙΒΛΙΟΝ ΙΓ. 

Κεφ. α', δ. 

Ι, 27. (Cas., ρ. 594.) Ήγησιάναξ δέ (φησί) τους 

Γαλατάς περαιωθέντας έκ της Ευρώπης άναβήναι μέν εις 

τήν π($λιν ("Ιλιον), δεο[Λένους έρύ[χατος, παραχρή[χα δ* 
έκλιπειν δια το άτείχιστον 

41. (Cas., ρ. 601.) Πολλά δέ τών αρχαίων της 

'Αθηνάς ξοάνων καθή[χενα δείκνυται, καθάπερ έν Φωκαία, 
Μασσαλία, Ρώριη, Χίω, άλλαις πλείοσιν. 

IV, 2. (Cas.', ρ. 624.) Έκ δέ 'Αττάλου καΐ 

1. Var. ΓορδεοΟς; AJd. Γορβειοϋ;, Guar. Gordeus. 

2. Comp. César, Guerr. eiv. III, 4. Tarcondarius Castor. 



STRABON, L. XII, XIII, GALATIE; DÉTAILS. 237 

mène, comme des monts Cybéles lui est venu celui de 
Cybélè. Tout près de Pessinûnte coule le fleuve Sanga- 
rios, sur lequel sont les anciennes habitations des [rois] 
PhrygesMidas, Gordios qui est antérieur, et de quelques 
autres ; elles ne conservent pas de traces de ce qu'elles 
furent des villes, mais ce sont des bourgades un peu 
plus grandes que les autres. Tels sont Gordium et Gor- 
béûnte, résidence du roi Castor Saocondarios, gendre 
de Dèjotare qui l'y égorgea avec sa propre fille, ruina 
la forteresse, et dévasta la plus grande partie des 
habitations. 

VIII, 7. Après les événements de Troie, les migra- 
tions des Hellènes, celles des Trères, les invasions des 
Cimméries, des Lydes, dans la suite celles des Perses 
et des Macédons, et enfin celles des Galates ont tout 
brouillé et confondu dans ces contrées (Γ Asie-Mineure 
et les îles). 



LIVRE XIII, CH. I, IV. 

I, â7. Hègèsianax (dit) que les Galates, après avoir 
passé d'Europe (en Asie), montèrent à flion, parce 
qu'ils avaient besoin d'une place forte, mais qu'ils 
abandonnèrent aussitôt cette ville qui était dépourvue 
de murailles 

41 . Parmi les anciennes statues d'Athèna , on en 
voit plusieurs où la déesse est représentée assise ; il 
en est ainsi à Phocée, à Massalie, à Rome, à Ghios et 
dans beaucoup d'autres lieux. 

IV, 21 (AEumène) succéda Attale, fils d'Attale 



238 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΔ. 

Άντιογίδος, της Άχαιου, γεγονώς "Ατταλος διεδέξατο 
τήν αρχήν, καΐ άνηγορεύθη βασιλεύς πρώτος, νικήσας 
Γαλατάς μιά/η (χεγάλη. 

3. "Ανδρες δ' ε-^ίνοντο έλλ6γΐ[Λ0ΐ καθ' ή[Λας Περγα- 
(χηνοι Μιθριδάτης τε [ό] Μηνοδότου υίος καΐ [της] Άοο^ο- 
γ{ωνος [δς] του τετραρχικου των Γαλατών γένους ην, [ην]' 
και παλλακευσαι τω βασιλεΐ Μιθριδάτη φασίν • όθεν καΐ 
τούνο[Λα τω παιδί θέσθαι τους επιτηδείους, προσποιησα- 
(Λένους έκ του βασιλέως αύτ^ν γεγονέναι 

ΒΙΒΑΙΟΝ ΙΔ. 

Κεφ. α', β', ε'. 

Ι, 38. (Cas., ρ. 646.) Μετά δέ Αεύκας Φώκαια 

έν κόλπω * περί δέ ταύτης ειρήκα{Λεν έν τω περί Μασσα- 
λίας λ($γω'. 

II, 5. (Cas., ρ. 654.) Κάνταυθα δέ(έντοΐς ί>οδίοις), 

ώσπερ έν Μασσαλία και Κυζίκω, τα περί τους αρχιτέκτο- 
νας και τας οργανοποιίας και θησαυρούς οπλών τε και τών 
άλλων έσπούδασται διαφερ^ντως , και ετι γε τών παρ' 
άλλοις [χαλλον. 

10. (Cas., ρ. 654.) Ίστορουσι δέ και ταύτα περί τών 
ί^οδίων, δτι ού (jwivov αφ' οδ χρόνου συνψκισαν τήν νυν 
π($λιν ευτυχούν κατά θάλατταν, άλλα καΐ προ της Όλυ[Λ- 
πικής θέσεως συχνοΐς ετεσιν επλεον π^ρρω της οίκείας έπι 
σωτηρία τών ανθρώπων - άφ' οδ και ρ.έχρι 'Ιβηρίας Ιπλευ- 
σαν, κάκει \άν τήν Ρ($δον^ έκτισαν, ην ύστερον Μασσα- 
λιώται κατέσχον 

1. Meinek. : Μηνοδότου υ\6ς χα\ Άδοβογιωνίδος τοΟ τετραρχιχοΟ τών 
Γαλατών γένους, ί^ν χα\, etc. — Les mss. Άδοβογίων δς τοΟ. — 2. IV, 1, 4. 

3. Leçon de tous les mss., et d'Eustathe ^swr Denys v. 504. Gasau- 
bon, Tzschuck, Goray, Kramer, corrigent Ρόδην. 



STRABON, L. XTV. DÉTAILS DIVERS. 239 

et d'Antiochis , fille d'Achœos , lequel fut le premier 
proclamé roi, après avoir vaincu les Galates dans une 
grande bataille'. 

3. De nos jours, Pergame a eu des hommes remar- 
quables, Mithridate, fils de Mènodote, et dont la mère 
était fille d'Adobogion^ qui était de la race des 
tétrarques des Galates. Elle avait été, dit-on, la maî- 
tresse du roi Mithridate, et ses parents avaient donné 
à son fils le nom de ce prince, pour faire croire que 
le roi du Pont était son père. 

LIVRE XIV, CH. I, II, V. 

I, 38. Après Leuces^ se trouve Phocée, dans un 
golfe : nous en avons parlé dans le chapitre consacré 
à Massalie. 

II, 5 Là (chez les Rhodies), comme à Mas- 
salie et à Cyzique, on s'occupait spécialement et plus 
que partout ailleurs d'architecture, de construction 
de machines, de magasins d'armes et autres instru- 
ments. 

10. On raconte ceci des Rhodies : ce n'est pas 
seulement du jour où ils ont fondé la ville actuelle, 
que date leur prospérité maritime; mais de longues 
années avant l'établissement des jeux olympiques, ils 
cherchaient déjà loin de leur patrie des moyens 
d'existence. Dès lors, ils allèrent jusqu'en Ibèrie , où 
ils fondèrent Rhodos (Rhodè) que possédèrent plus 
tard les Massaliotes 

1. An de Rome 512, av. J.-G. 241. 

2. Meineke : fils de Mènodote et d'Adobogiônis de la race, etc. 

3. Petite ville au nord de Smyrne ; Phocée est au nord de Leuces. 



240 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. iç, ΙΖ. 

ν, 23. (Cas., ρ. 677.) Φήσαντος δέ του 'Εφόρου, διότι 
την χερρόνησον κατοικεί ταύτην' έκκαίδεκα γένη, — 
διαίτων ταύτα ο 'Απολλόδωρος έπτακαιδέκατόν φησιν είναι 
το των Γαλατών, ο νεώτερόν έστι του 'Εφόρου. 



ΒΙΒΛΙΟΝ le. 

Κεφ. Ρ', 

II, 46. (Cas., ρ. 765.) Ου μέντοι ευτύχησαν οι 

παίδες (του Ήρώδου), αλλ' έν α?τίαις έγένοντο, καΐ ό ρ,έν 
έν φυγή διετέλει, παρά τοις Άλλόβριξι Γαλάταις λαβών 
οΊ'κησιν, οι δέ θεραπεία πολλή {χόλις ευροντο κάθοδον, 
τετραρχ{ας άποδειχθείσης έκατέρψ. 

ΒΙΒΛΙΟΝ ΙΖ. 

Κεφ. γ'. 

III, 6. (Cas., ρ. 827.) 'Έστι δέ το Μεταγώνιον 

κατά νέαν που Καρχηδόνα έν τη περαία • Τΐ[Λοσθένης δ' 
ούκ ευ κατά Μασσαλίαν φησίν * έ'στι δ' Καρχηδόνος νέοις 
δ(αρ(χα εις Μεταγώνιον στάδιοι τρισχίλιοι , παράπλους δέ 
εΙς Μασσαλίαν υπέρ έξακισχιλίων. 

25. (Cas., ρ. 840.) Έν άρχαΐς γε διέθηκε (Καί- 
σαρ ό Σεβαστός) ποιήσας υπατικάς (χέν δύο, Λιβύην τε 



1 . ης ισθμόν 'έφαμεν την ύπέρβασιν την Ικ τής Ποντικής θαλάττης ίπΐ τήν 
Ίσσικήν. Strab. XIV, Ι, 1. 



STRABON, LIV. XVI, XVII. DÉTAILS DIVERS. 241 

V, 23. Éphore avait dit que la presqu'île^ est 
habitée par seize nations.... : Apollodore, critiquant 
cette assertion, dit qu'il y en a une dix-septième, celle 
des Galates, qui est postérieure à Éphore. 



LIVRE XVI, CH. II. 

II, 46 Cependant ses fils (d'Hérode) ne furent 

pas heureux : ils furent mis en accusation ; l'un passa 
sa vie dans l'exil , chez les Galates Allobriges , où on 
lui avait assigné une résidence ; les autres, à force de 
servilité , obtinrent , mais non sans peine , de rentrer 
dans leur pays, avec attribution à chacun d'une 
tétrarchie. 



LIVRE XVII, CH. III. 

III, 6 Métagonium est situé dans la direction 

de Carchèdon la neuve% sur la rive opposée : Timo- 
sthène a donc tort de dire qu'il est en face de Massalie. 
De Carchèdon la neuve à Métagonium le trajet est de 
trois mille stades, et la navigation côtière jusqu'à 
Massalie de plus de six mille stades. 

25 Dans le principe. César Auguste avait fait 

deux provinces consulaires, la Libye et l'Asie en 



1. « Dont nous avons dit que l'isthme va de la mer Pontique au 
golfe d'Issus. » Strab. XIV, i, 1. 

2. Carihago nova, Garthagène. 

I 16 



242 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΒΙΒΛ. ΙΖ. 

και Άσίαν τήν έντος "Αλυος και του Ταύρου ττλήν Γαλατών 
και των υπο Άριύντα γενομένων εθνών, κ. τ. λ. Δέκα δέ 
στρατηγικάς' - κατά μεν τήν Εύρώπην καΐ τάς τιράς αύττ] 
νήσους τήν τε έκτος Ίβηρίαν λεγορι,ένην, οση περί τον 
Βαιτιν ποταμών ^, και της Κελτικής τήν Ναρβωνΐτιν, 
τρ(την δέ 2αρδώ (χετά Κύρνου, κ. τ. λ. 

t. Correct, de Goray, pour στρατηγίας que donnent les mss. 
2. Mss. καΐ τόν Άτακα, mots rejetés par Meineke. 



STRABON, L. XVII. LES GAULES SOUS AUGUSTE. 243 

deçà de l'Halys et du Tauros, moins les Gelâtes et les 
peuples qui passèrent sous la domination d'Amyntas, 
etc. ; dix provinces prétoriennes : en Europe et dans 
les îles voisines l'Ibèrie dite extérieure, jusqu'au fleuve 
Bétis, dans la Celtique, la Narbonitide, troisièmement 
Sardo avec Cyrnos, etc. 



APPIANOY ΤΟΥ Ν ΙΚ0ΜΗΔΕΩ2. 
'Ινδική. 

XVI. Οί δέ ιπττοι αυτοΐσιν (Ίνδοις) ού χαλινουνται 

τοισιν Έλληνικοΐσιν χαλινοίσιν ή τοισιν Κελτικοϊσιν' 
έ{Λφερέως 



APPIANOY ΤΟΥ ΝΙΚΟΜΗΔΕΩΣ. 

'Επιστολή προς Τραϊανό ν [Άδριαν($ν] 
έν ή και Περίπλους Ευξείνου Πόντου. 

16 Κατείδορ,εν xèv Καύκασον το ορός, το υψος 

μάλιστα κατά τάς "Αλπεις τάς Κελτικάς. 

1. Probablement les freins à dents de loup, lupati freni (Hor. Od. 
1, VIII, 6), lupi (Ovide. Trist. IV, vi, 3) λύκοι (Plut. Mor. p. 641, F.) 
nécessaires pour dompter les chevaux gaulois. 



ARRIEN DE NIGOMÉDIE'. 

Histoire indienne. 

XVI. Les chevaux chez eux (les Indiens) ne sont 
pas bridés avec des freins pareils à ceux dont on se 
sert chez les Hellènes ou chez les Celtes 



ARRIEN DE NIGOMÉDIE. 

Lettre à Trajan [Adrien] y 
où se trouve un périple du Pont-Euxin. 

16 Nous avons vu le mont Caucase dont la 

hauteur est bien celle des Alpes celtiques. 

1. Arrien de Nicomédie en Bithynie, né vers 105 de J.-C, floris- 
sait vers 134. V. dans notre tome II, Historiens, un extrait de l'Anabase 
d'Arrien, et t. III, Auteurs divers, des extraits de son Cynégétique. 



ΚΛΑΥΔΙΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΑΛΕ2ΑΝΔΡΕΰ2. 

Περί της Γεωγραφικής Ύφηγήσεως^ 

ΒΙΒΛΙΟΝ Β. 

Τάδε ένεστιν εν τίρ δευτέρφ • 

Πίναξ γ'. — ς'. Κελτογαλατ(ας Άκουϊτανίας. 

η'. Κελτογαλατίας Λουγδουνησίας. 

θ'. Κελτογαλατέας Βελγικής. 

ι'. Κελτογαλατίας Ναρβωνησίας. 
Πίναξ δ'. — ια'. Γερμανίας [χεγάλης. 



[Ευρώπης πίναξ α'.] 



ιη, » (^γ, ζ 



Ι. Γαλλία Άκουϊτανία 

Γαλλία Λουγδουνησία νγ, » [χη, 

Γαλλία Βελγική κς, » μζ, » 

Γαλλία Ναρβωνησία κβ, » μδ, ς". 



1. Édit. dp Leyde 1618, — de Leipzig 1843. Cette dernière ne donne 
pas les mots περί της. 

2. Valeur des chiffres grecs servant à marquer les divisions du 
degré ou minutes : ιβ = 12, c.-à-d. le 12' de l'as, de l'entier, ici, 
du degré, 5'; — ç = 6, le 6• de l'entier, du degré, 10'; — δ = 4, le 
1/4, 15'; γ = 3, le 1/3, 20'; γιβ = 3 (1/3) et 12 (1/12) = 20 + 5 = 25'; 
ς" = 1/2 = 30'; ς'Ίβ = 1/2 + 1/12 = 30 + 5 = 35'; γο = 1/2 + 1/6 
= 30 + 10 = 40'; — ς"δ = 1/2 + 1/4 = 30 + 15 = 45'; — ς"γ = 
1/2 + 1/3 = 30 + 20 = 50'; — ς"γιβ = 1/2 + 1/3 + 1/12 = 30+20 
+ 5 = 55'; — α, l'entier, ici le degré = 60°. 



CL. PTOLÉMÉE D'ALEXANDRIE'. 

Traité de géographie. 

LIVRE II. 
SOMMAIRE DU LIVRE II. 

Table 3'. — 6. Celtogaiatie — Aquitanie. 

7. Celtogaiatie — Lugdunèsie. 

8. Celtogaiatie — Belgique. 

9. Celtogaiatie — Narbonèsie. 
Table 4®. — 10. Grande Germanie. 

[Europe, table 1".] 

Long. Latit. 

L Gallie Aquitanie 18°,» 43°, 30' 

Gallie Lugdunèsie 53, » 48, » 

Gallie Belgique 26, » 47, » 

Gallie Narbonèsie 22, » 43, 30' 



1. D'Alexandrie ou, selon d'autres, de Péluse en Egypte, vers 
140 ap. J.-G. Son Traiié de géographie est divisé en huit livres: 
nomenclature des pays et des villes, avec leur position d'après les 
degrés de longitude et de latitude; quelques détails historiques. 
Ptolémée a pris pour base de son travail l'ouvrage de Marin de 
Tyr, l•"" siècle de l'ère chrétienne. 



248 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

VI. [Ευρώπης πίναξ β'.] 

Ούασκόνων • 

Οιασσώ π($λις ιε, ς. με, ιβ. 

Οιασσώ άκρον Πυρήνης ιε, ς. [χε, ς' γ. 

Ή δέ προς θερινάς ανατολάς πλευρά ορίζεται τη Πυ- 
ρή νη άπο του εφηριενου ακρωτηρίου [^.έχρι της επί τήν 
καθ' ή [/.ας θάλασσαν άκρωρείας • καθ' ην Ι'δρυται 

Ίερον 'Αφροδίτης, ου θέσις κ, γ. [χβ, γ. 

νΐΐ. Κελτογαλατίας Άκουϊτανίας θέσις. 
[Ευρώπης πίνίχξ γ'.] 

Ή Κελτογαλατία διήρηται εΙς επαρχίας δ', Άκουϊτα- 
νίαν, και Λουγδουνησίαν, καΐ Βελγικήν, και Ναρβωνησίαν. 

Ή [λέν ουν Άκουϊτανία περιορίζεται, άπο [χέν δυσ(χών 
τω Άκουϊτανίω Ώκεανω, κατά περιγραφήν της παραλίου 
τοιαύτην • 

Μετά το Οίασώ' άκρωτήριον της Πυρήνης, δ επέχει 
(Λοίρας ιε, » (χε, ς"γ. 

Άτούριος* ποταμού έκβολαι ις, ς"δ. (χδ, ς"δ. 

Σίγμανος'' ποταμού έκβολαι ιζ, » με, γ. 

Κουριανον άκρον ις, ς", μς, » 

Γαρύνα* ποταμού έκβολαι ιζ, ς", μς, ς". 

Το μεταξύ του μήκους ιη, » με, γ. 

Ή πηγή του ποταμού ιθ, ς", μδ, δ. 

1. Coisl. η- 337. Ίασσώ. Ms. infr. et Vatopédi Οίασσο). — Comp. 
supr. Strabon, III, iv, 10. 
'i. Vatop. Αυτούριος. 
3. Coisl., supr. Vatopédi Είγμανος. — 4. Coisl. Γαρίμα. 



PTOLÉMÉE, L. II. AQUITAINE. 249 

VI. [Europe, table %\] 

Chez les Vascons : Long. Latit. 

œasso, ville^ 15", 10'. 45°, 12. 

(Easso, pointe de la Pyrènè. 15, 10. 45, 50. 

Le côté du levant est borné par la Pyrènè depuis le 
promontoire susdit jusqu'au sommet qui est vers notre 
mer : près de là est situé 

Le temple d'Aphrodite 20, 20. 42, 20. 

Vn. POSITION DE LA CELTOGALATIE AQUITAINE. 

[Europe, table 3".] 

La Celtogalatie est divisée en quatre provinces, 
Aquitanie, Lugdunèsie, Belgique et Narbonèsie. 

L'Aquitanie est bornée au couchant par l'Océan 
aquitanique, suivant une ligne qui en décrit le rivage 
de cette manière : 

A partir de la pointe d'CEaso dans la Pyrènè à 

15°, » 45", 50. 

L'embouchure du fleuve Aturis* 16, 45. 44, 45. 

L'embouchure du fleuve Sigmas^ 17, » 45,20. 

La pointe Curiane* 16, 30. 46, » 

L'embouchure du fleuve Garynas^ 17, 30. 46, 30. 

Le milieu de son cours 18, » 45, 20. 

La source de ce fleuve 19, 30. 44, 15. 

1. Œaso, dans Mêla, III, 1, Olarso, dans Pline, III, iv, 3., auj. 
Oyarsun près d'Irun et de Fontarabie. — 1. L'Adour. — 3. La Leyre, 
selon Valois, qui croit qu'on avait donné à ce fleuve le nom de 
Sigmas à cause de la forme de son cours ( C). — 4. La pointe d'Arca- 
chon (?). — 5. Garunas, chez Strabon, latin, Garumna, la Garonne. 



tç, ς". 


(χς, ς"δ. 


tç, ς". 


^ζ, δ. 


ιζ, δ. 


μζ, ς"δ. 


ιζ, » 


[Λη, » 


iL ς"• 


[Λη, δ. 


ιζ, γο. 


(^η, ς". 



^50 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Σαντονών^ λιμήν 

2αντονών άκρον 

Κανεντέλου ποταμού έκβολαΐ 

Πικτόνιον* άκρον 

2ηκώρ^ λΐ[Λήν 

Αίγειρος ποτα[Λθυ έκβολαι 

Άπο δε άρκτων μέρει* της Λουγδουνησίας επαρχίας 
παρά τον ειρημένον ποταμον Λίγειρα, μέχρι της προς 
μεσημβρίαν αύτου επιστροφής, ης ή θέσις επέχει^ μοίρας 

κ, » μη, » 

Ή δέ ανατολική πλευρά συνήπται τής Λουγδουνησίας 
μέρει κατά τάν Λίγειρα τον μέχρι τής κεφαλής αύτου, ής 
ή θέσις επέχει μοίρας κ, » με, » 

Και τής Ναρβωνησίας μέρει μέχρι του προς τή Πυρήνη 
πέρατος, ο5 ή θέσις επέχει μοίρας ιθ, » μγ, ς. 

Ή δέ μεσημβρινή πλευρά συνήπται τής τε Πυρήνης 
μέρει και τής Ναρβωνησίας • τή μεν Ναρβωνησίίί άπα 
τής κεφαλής του Αίγειρος ποταμού μέχρι του είρημένου 
προς τή Πυρήνη τφ ορει πέρατος • άπο δέ δυσμών τή τε 
Πυρήνη κατά τα εντεύθεν μέρος έπι τα Οίασώ * άκρωτή- 
ριον. Κατέχουσι δέ τής Άκουϊτανίας τα μέν άρκτικώτατα, 
τα προς τω ποταμω, και προς τή θαλασσή Πίκτονες', ών 
π(ίλεις αιδε • 

Αύγουστόριτον ιζ, ς "μ. μη, γ. 

Αίμωνον* ιθ, » μζ, ς"γ. 

Ύφ' οος 2άντωνες, ών τζ6λΐζ Μεδιολάνιον^ 

ιζ, γο. μς, ς"δ. 

ι. Édit. av. 1618. Σαντωνών. —2. Édit. Πηκτόνιον. — 3. Goisl. et Vatop. 
Σικόρ. — 4. Édit. μέχρι, Vatop. id. — 5. Vatop. ίχζι, comme plus bas. 

6. Οίασώ manque dans Vatopédi, est remplacé par τοΟ ποταμού, 
mots rayés. — 7. Coisl. Vatop. ΙΙίκτωνες, Édit. Πήκτονες. Mss. Paris, 
1403, 1404, κα\ πόλις Αυγουστόριον ιζ, ς"γ. μζ, ς"δ = 17, 50. 47, 45. 

8. Coisl., Vatop. Λίμονον. — 9. Vatop. Έδιολάνιον. 



PTOLÉMÉE, L. II. AQUITAINE, 251 

Long. Latit. 

Le port des Santons» 16°, 30'. 46% 45. 

Le cap des Santons 16, 30. 47, 15. 

L'emBouchure du fleuve Canentéle* 

17, 15. 47, 45. 

Le cap Pictonien^ 17, » 48, » 

Le port Sècor^ 17, 30. 48, 15. 

L'embouchure du fleuve Liger 17, 40. 48, 30. 

Du côté des Ourses (au N.), elle est bornée par la 
partie de la province Lugdunèsie voisine dudit fleuve 
Liger, jusqu'à l'endroit où il tourne vers le midi à 

20, » 48, » 

Le côté oriental est contigu à une partie de la 
Lugdunèsie, le long du Liger jusqu'à sa source dont la 
position est à 20, » 45, » 

Et à une partie de la Narbonèsie, jusqu'à son extré- 
mité à la Pyrènè; position 19, » 43, 10. 

Le côté méridional touche à une partie de la Pyrènè 
et de la Narbonèsie; à la Narbonèsie, à partir de la 
source du fleuve Liger jusqu'au dit point extrême dans 
le mont Pyrènè; à la Pyrènè, au couchant, dans la 
partie qui s'étend de là à la pointe d'CEasp. Les 
régions les plus septentrionales de l'Aquitanie, sur le 
fleuve et sur la mer, sont occupées par les Pictons, 
dont les villes sont : 

Augustoritum^ 17, 50. 48, 20. 

Limonum^ 19, » 47, 50. 

Au-dessous, les Santons avec leur ville Médiolanium' 

17, 40. 46, 45. 

1. La Rochelle; Brouage, selon Valois. — Le cap des Santons, auj. 
PointederAiguillon.— 2. Gom\). infr. Marcipnd''B.éra.clée., Périple. —A.U- 

sone, Mosell. v. 461 : Santonio refluus Carantonus aestu. — 3. Pointe 

du Bois Vinet.— 4. Le Pornic — 5. Limoges.— 6. Poitiers.— 7. Saintes. 



2152 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

'ϊφ' ους Βιτούριγες' οι Ούϊβ(σκοι* ών πάλεις • 

Νουϊό(Λα•γος^ ιζ, γο (aç, δ. 

Βουρδίγαλα ιη, » μιε, > 

Ύφ' ους μέχρι της Πυρήνης του ο'ρους Τάρβελλοι* καί 
τΐόλις αυτών, 

"Υδατα Αύγούστα ιζ, » [^δ, γο. 

Έν δέ τη μεσογαΐα τοις (χέν Π(κτοσιν^ υπόκεινται 
Λιμουικοι® και π^λις Ρατέαστον' ιζ. γο. [χζ. ς"δ. 

Τούτοις δέ Καδούρκοι, και π6λις Δουήωνα* 

ιη, » [Λζ, δι. 

Ύφ' ους Πετροκ^ριοι, και π6λις Ούέσουνα 

ιθ, ς"γ. |Λς, ς"γ. 

Πάντων δέ τούτων απ' ανατολών παρήκοντες έπιλα[Λ- 
βάνουσι και της μιετα^ τον Λίγειρα ποτα[χον Βιτούριγες οί 
Κουβοι, και π^λις 

Αύάρικον*•* κ, δ. μς, γο. 

Πάλιν δέ ύπο [χέν τους Πετροκορίους" παρήκουσι Νιτκί- 
βριγες^^, και π^λις Άγιννον•^ ιθ, ς"γ. (χς, γ. 

'Υπό δέ τούτους Ούασάριοι και πόλις Κόσσιον^^ 

ιη, ς", (χς, ς. 

Ύφ' ους Γάβαλοι, καΐ π^λις 

Άνδέριδον^^ ιθ, ς". [Λε, ς". 



1. Coisl. Vatop. Βίτουργες. — Gésar passim, Bituriges, Strabon, 
Βιτούριγες Όίσκοι• 

2. Vatop. Ίουβίσκοι. — 3. Goisl. Νουίσματος. 

4. Coisl. Τάρβελοι, Vatop. Τάρβιλοι. 

5. Vatob. Πίχτοσιν, Coisl. Πίκτωσιν, Edit. Πήκτοσιν. 

6. Édit. Λομουίκοι. — 7. Vatop. Ρατίαπτον; Paris. 1403 et 1404 Ρατία- 
τον ιζ. ς"γ. μη, γ. = 17, 50. 48, 20. 

8. Coisl. Δουκόνα. Vatop. id. — 9. Vatop. Coisl. μετά, Édit. κατά. 

10. Vatop. Ούάρικον. Non mentionnée dans Strabon, IV, ii, 2, supr. 
p. 114-115 : Βιτούριγες ol ΚοΟβοι καλούμενοι. — Π. Vatop. Πετροκουρίους. 

12. Id. παροικοΰσιν έτιάβριγες. — 13. CoisI. Άγινόν. — 14. Vatop. Κόσιον. 

15. Coisl. Άνδέρηδον, Scalig. Άνδερηδών; Vatop. commo Coisl. moins 
J"A initial, sic νδέρηδον. 



PTOLÉMÉE, L. II. AQUITAINE. ||53 

Au-dessous, les Bituriges Vibisques dont les villes 
sont : Long. Latit. 

Noviomagus^ 17% 40'. 46°, 15. 

Burdigala^ 18, » 45, » 

Au-dessous jusqu'au mont Pyréné, les Tarbelles et 
leur ville, 

Eaux- Augustes' 17, » 44, 40. 

Dans l'intérieur, au-dessous des Piétons sont placés 
les Limovices et leur ville 

Ratiastum^ 17, 40. 47, 45. 

Au-dessous d'eux, les Cadurces et leur ville 

Duèona^ 18, » 47, 15. 

Au-dessous, les Pétrocories et la ville de Vésuna* 

19, 50. 46, 50. 

A tous ces peuples, y attenant au levant, succèdent 
de l'autre côté du fleuve Liger les Bituriges Cubes, et 
leur ville 

Avaricum' 20, 15. 46, 40. 

Puis encore au-dessous des Pétrocories, leurs voi- 
sins les Nitiobriges et leur ville 

Aginnum» 19, 50. 46, 20. 

Au-dessous, les Vasaries et leur ville 

Cossium» 18, 30. 46, 10. 

Au-dessous desquels sont les Cabales et leur ville 

Andéridum^o 19, 45. 45, 30. 



1. Ville disparue dans le Médoc. 

2. Bordeaux, non mentionnée dans César. — Strab. supr. p. 110- 
111, Βουρδίγαλα• — 3. Dax. 

4. Plus tard, Iculisma, Angouléme (?). — 5. Vulg. Divona, Cahors. 

6. Périgueux. Vesunna, dans une inscript, lat. de Gruter, p. 105, 
n. 2. TVTELAE AVG. VESVNNAE; Uin. Anton, id.; Tab. Peut. Vesonna. 

7. Bourges. — 8. Agen. 

9. Bazas. — Auson. Parent. XIV. Gossio Vasatum, — 10. Antérieux. 



254 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Και ύπο μιέν τους Γαβάλους Δάτιοι', και πόλις 

Τάστα ιθ, » (χδ, ς"δ. 

'Υπό δέ τούτους Αΰσκιοι, και π($λις 

Αύγούστα ιη, » ρ.ε, ς". 

Τούτων δ' άπ' ανατολών [Αέρος των Άρουέρνων, εν οϊς 
πίίλις 

Αύγουστονέ{Λετον ιβ, » μδ, » 

ΚαΙ υπο μέν τους Αύσκίους Ούέλαυνοι, ών π($λις. 

Ρουέσιον^ ιη, » μιδ, ς". 

'Yttb δέ τούτους ί^ουτανοί, και π($λις 

2εγόδουνον' ιζ, δ. (χδ, ς. 

Συνάπτοντες δέ τη Πυρήνη Κουκουενοι\ και αυτών 
π($λις 

Λούγδουνον^ ιζ, » μδ, » 

"Εθνη ιζ' • ο(Λου πάλεις ιθ'. 

VIII. Κελτογαλατ(ας Λουγδουνησίας* θέσις. 

[Ευρώπης πίναξ γ'.] 

Της δέ Αουγδουνησίας' αί μέν συνημι^έναι τη Άκουϊ- 
τανία πλευραι ειρηνται • των δέ λοιπών ή [χέν προς δυσ- 
(χάς και τω εφεξής Ώκεανώ, περιγραφήν έ'χει τοιαύτην • 

Μετά τάς του Αίγειρος ποταμού έκβολάς 

βριουάτης λιμήν ιζ, γο. μη, ς"δ. 

Ήρίου ποταμού έκβολαι ιζ, » μθ, δ. 



1. Nom inconnu d'ailleurs. Gonj. de Valois : Ούσδάτιοι, ou Ουσι- 
δάτιοι, d'après Pline, IV, xxxiii, 19, Oscidates. 

2. Édit. Ρυέσιον, Val. Ρουεσιών, d'après la table de Peutinger, Raves- 
sione. — 3. Coisl. et Vatop. Έτόδουνον. 

4. Coisl. et Vatop. Κομουενο\, Palat. ΚομοενοΙ; lisez Κονουεναί- Cf. 
Strab. supr. p. 113. 

5. Le Palat. ajoute Κολωνία, Coisl. Κολώνεια- — Vatop. ΛουγδουνοΟν. 

6. Vatop. Λογδουνη — 7. Vatop. Λογδονουσιας. 



PTOLÉMÉE, L. II. AQUITAINE, LUGDUNAISE. 25o 

Et SOUS les Cabales, les Daties et leur ville 

Long. Latit. 

Tasta^ 19°, » 44°, 45. 

Puis au-dessous d'eux les Auscies et leur ville 

Augusta^ 18, » 45, 30. 

Au levant, à côté d'eux en partie sont les Arvernes 
et chez ceux-ci la ville d' 

Augustonémétum ^ 12, » 44, » 

Puis au-dessous des Auscies, les Velaunes dont la 
ville est 

Ruésium* 18, » 44, 30. 

Au-dessous d'eux les Rutanes et leur ville 

Ségodunum= 17, 15. 44, 10. 

Gontigus au mont Pyrènè sont les Cucuénes et leur 
ville 

Lugdunum* 17, » 44, » 

Peuples 17, et ensemble 19 villes. 

VIII. POSITION DE LA GELTOGALATIE LUGDUNÈSIE. 

[Europe, table 3®.] 

Les côtés de la Lugdunèsie contigus à l'Aquitanie 
ont été indiqués. Pour le reste, le côté qui regarde au 
couchant et longe l'Océan se dessine ainsi : 

Après les bouches du fleuve Liger 

Le port de Brivatès' 17, 40. 48, 45. 

L'embouchure du fleuve Hérius^ 17, » 49,15. 

1. Montesquiou sur l'Osse (?), Valois. — 2. Auch. 

3. Glermont-Ferrand; Νεμωσσός dans Strabon, supr. p. 115. 

4. Plus tard Vetula, puis Saint-Paulien. — V. Mabillon, Act. SS. 
Ord. S. B. p. 758. 

5. Rodez. — 6. Saint-Bertrand de Gomminges. — 7. Brest (?). 
8. Le Steir et l'Odet réunis; l'Hérius n'est pas nommé ailleurs. 



iÇ, 


ς". 


V, 


δ, 


ιζ, 


Τ• 


ν, 


Υ• 


ιη. 


» 


V, 


ς' 


ιη» 


ί"γ• 


ν, 


Υ 


ιη» 


ς"«. 


να, 


» 


te, 


ς". 


να, 


ς. 


κ, 


» 


να, 


ς' 



256 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Ουινδανα λΐ(χήν* tç, ς", [χθ, γο. 

Γ^βαιον άκρον ιε, δ. [λΘ, ς"δ. 

Ή δέ προς άρκτους πλευρά, και παρά τόν Βρεττανικ^ν 
Ώκεανον, έχει ούτως • 

Μετά το Γόβαιον άκρον*, 

2ταλιοκανος λΐ{Λήν 

Τήτου^ ποταμού έκβολαι 

Άριγένους ^Βιδουκαισίων 

Κροκιάτονον^ Ουενέλων 

Όλίνα ποτα[ΐ,ου έκβολαι 

Νοι6|Λαγος Ληξουβ^ων^ 

Σηκοάνα ποτα[Λου έκβολαι 

Ή δ' ανατολική των πλευρών συνήπται (χέν τη Βελ- 
γική κατά τον 2ηκοάναν ποτα[Λ6ν, ο5 το [χεταξύ επέχει 
μοίρας κδ, » μζ, γ. 

ΚαΙ Ιτι τη έπ' ευθείας αύτω γραμμή μέχρι πέρατος, 
οδ ή θέσις κδ, δ. με, γ. 

Ή δέ μεσημβρινή ορίζεται τω εντεύθεν της Ναρβωνη- 
σίας μέρει, μέχρι του ειρημένου προς τη Άκουϊτανίίχ 
πέρατος. 

Κέμμενα ορη, ών το μέσον μοϊραι κγ, » μς, ς". 

Κατέχουσι δέ τήν μεν άρκτικήν παράλιον άπο του 
Σηκοάνα ποταμού Καλέται, ών πολις' 

Ίουλι^βονα κ, δ. να, γ. 



1. Goisl. Ουιδάνα- — 2. Vatop. άκροτήριον. 

3. Coisl. Τι'του, Vatop. id. 

4. Édit. anc. Βιδουκεσίων Άργένους. — Édit. Lips. Οΰιδουκαισίων Άργέ- 
νους (ποταμού έκβολαι); —peut-être faudrait-il lire Βοδιοκασίων, d'après 
Pline, IV, xxxii, 18. — Gomp; Auson. Profess. IV, 7. Bajocassis et 
Notit. Prov. Givitas Baiocassium, d'où Bayeux. 

5. God. Palat. Κροκιατονόν• Édit. Ουενέλων Κροκιατωνών. VatOp. OOtvi- 
λών. Édit. Lips. ajoute λιμήν après Κροκιάτονον. 

6. Édit. Αειξουβίων Νοιόμαγος• Le Palat. et l'édit. de Leipsig ajoutent 
λιμήν. Vatop. Λιξουβίων. V. infr. — 7. Vatop. Καλείται δέ ή πόλις- 



PTOLÉMÉE, L. Π. LUGDUNAISE. 257 

Long. Latit. 

Le port de Vindane^ 1 6°, 30'. 49°, 40. 

Le cap Gobœum* 15, 15. 49, 45. 

Le ciité tourné vers les Ourses et près de l'Océan 
Brettanique est ainsi déterminé : 

Après le cap Gobseum, 

Le port Staliocane^ 16, 30. 50, 15. 

L'embouchure du fleuve du Tet 17, 20. 50, 20. 

Arigénus^ des Biducsesies 18, » 50, 30. 

Crociatonum^ des Vénéles 18, 50. 50, 20, 

Embouchure du fleuve Olinas® 18, 45. 51, » 

Nœomagus' des Lexubies 19, 30. 51, 10. 

Embouchure du fleuve Sècoanas 20, » 51,30. 

Le côté oriental est contigu à la Belgique, suivant 
le cours du Sècoanas, dont le milieu est à 

24, » 47, 20. 

Puis à une ligne qui va directement à ce fleuve 
jusqu'à l'extrémité (de la province) , dont la position 
est 25,15.45,20. 

Le côté méridional a pour borne la partie de la Nar- 
bonèsie, de là à son extrémité (ci-devant) indiquée vers 
l'Aquitanie. 

Les monts Cemménes dont le milieu est à 

23, » 46, 30. 

La côte septentrionale à partir du fleuve Sècoanas 
est occupée par les Calétes, dont la ville est 

Juliobona« 20, 15. 51, 20. 

t. A l'embouchure du Blavet.— 2. Gap de Gob-Estan.— 3. Liocan, 
à l'embouchure de la rivière de Morlaix. —4. Bayeux. Le nom des 
Biducsesies ou Viducasses (Plin. IV, xxxii, 18) se retrouve dans celui 
de Vieux, village près de Gaen. — 5. Audouville ou baie d'Encal- 
grain. — 6. Embouchure de la Saire. — 7. Trouville (?) ou Neuville 
près de Port-en-Bessin. Le nom de Lizieux rappelle celui des Lexu- 
bies ou Lexovies, dans César, G.G. II, 34, etc. — 8. Lillebonne. 

I 47 



258 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Μεθ' ους οι Λιξούβιοι^ 

Ε?τα Ούένελοι, 

Μεθ' ους Βιδουκαίσιοι * 

ΚαΙ τελευταίοι οί [^ι.έχρι του Γοβαίου ακρωτηρίου Όσίσ- 
μιιοι, ών πόλις 

Ούοργάνιον ιζ, γο. ν, ς. 

Τήν δέ δυσμικήν παράλιον υπό τους Όσισ^χίους ***^ άν 
π^λις 

Δαρι^ριγον ίζ, γ. μ,θ, δ. 

Ύφ' ους 2α(ΛνΪται* πλησιάζοντες τω Αίγεφι ποτα[Λω. 

Έν τη μεσογαία των μέν Ούενετών είσιν άνατολικώ- 
τεροι^ Αύλίρκιοι Διαυλΐται^, ών πόλις 

Νοι^δουνον ιη, » ν, » 

Μεθ' ους Άρούϊοι, και π($λις 

Ούαγόριτον ιη, γο. ν, » 

Μεθ' ους (^-έχρι του Ιηκοάνα Ούενελιοκάσιοι', ών πόλις 

]^ωτ($[Λαγος* κ, ς. ν, γ. 

Και πάλιν των [χέν Ιαμινιτών^ άρκτικώτεροι Όνδι- 
κάουαι^°, άν π^λις 

Ίουλι6(Λαγος ιη, ς"γ. μθ, γ. 

Τούτοις δέ εφεξής" Αύλίρκιοι οΐ Rεvo{JLαvoι^^ ών π<$λις 
πράς ανατολάς 

Ούίνδινον^' κ, ς"δ. (λΘ, γ. 

1. Édit. Lips. Λειξουδιοι- 

2. Coll. Palat. Ούιδουκαίσιοι. Édit. Βιδουχέσιοι. 

3. Conject. de D. Bouquet : ϊχουσιν οί Ούένετοι- 

4. D. Bouq. propose Ναμνϊται OU Ναμνηται- V. infr. 

5. Palat. άνατολιχώτεροι, Goisl. δυτιχώτεροι, Édit. δυσμικώτεροι. 

6. Vatopéd. Διαβλίται. 

7. Valois lit ΟΟελιοχάσιοι• 

8. Goisl. et Palat. Ρατδμαγος, Vatop. id. 

9. Gomme plus haut, D. Bouquet veut lire Ναμνητών. 

10. Goisl. et Vatopéd. ΰνδικαοΰαι, D. Bouq. propose ΆνδιχαοΟοι- 

11. Vatop. ajoute upbç ανατολάς. 

12. Vatop. ot χαΐ ένομανο\• — 13. Goisl. ΟΟίνδιον- 



PTOLÉMÉE, L. II. LUGDUNAISÈ. 259 

Après eux les Lixubies, 

Puis les Vénéles, 

Ensuite les Biducœsies 

Et enfin jusqu'au cap Gobœum les Osismies dont la 
ville Long. Latit. 

Vorganium' est à 1 7^ 40'. 50^ 1 0. 

La côte occidentale au-dessous des Osismies [appar- 
tient aux Vénétes], dont la ville est 

Dariorigum* 17, 20. 49, 15. 

Au-dessous, les Samnites voisins du fleuve Liger. 

Dans l'intérieur des terres , plus au levant que les 
Vénétes, sont les Aulircies Diaulites dont la ville est 

Nœodunum' 18. » 50, » 

Après eux les Arvies et leur ville 

Vagoritum^ 18, 40. 50, » 

Après les Arvies et jusqu'au Sècoanas, les Vénelio- 
casies et leur ville 

Rotomagus^ 20, 10. 50, 20. 

Et puis , plus au nord que les Samnites , les Ondi- 
caves, dont la ville est 

Juliomagus^ à 18, 50. 49, 20. 

Ensuite viennent les Aulircies Génomans dont la 
ville, au levant, est 

Vindinum' 20, 45. 49, 20. 



1. Tabl. de Peuting. Vorgium. Garhaix. 

2. Vannes. 

3. Jubleins; Nogent-le-Rotrou, selon Baudrand etCellarius(Keller). 
— Jubleins rappelle le nom des Diablintes (César, G. G. H, 34; III, 
29; VII, 4) que Ptolémée appelle Diaulites ou Diavlites. 

4. Arve dans le département de la Mayenne. — V. Histoire de 
l'Acad. des Inscr. t. XIII, in-12, l'analyse d'un mémoire de d'Anville 
sur la cité d'Arve. — 5. Rouen. — 6. Angers. 

7. Le Mans. — Valois proposait de lire Σουίνδινον, parce qu'on lit 
Subdinnum dans la Table de Peutinger. 



260 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Μεθ' ους Ιαμνϊται', ών πόλις 

Κονδιούικνον* κα, δ. ν, » 

Είτα (χέχρι του 2ηκοάνα ποταμού Άβριγκάτουοι , καΐ 
π($λις 

"Ινγενα κα, ς"δ. ν, ς"δ. 

'Yuà δέ τους είρημι,ένους πάντας διήκουσιν άπο του 
Αίγειρος ποταμού έπΙ τόν 2ηκοάναν Αύλίρκιοι Έβουραι- 
κοί, ών πίίλις 

Μεδιολάνιον κ, γο. μη, » 

Ύφ' ους παρά μεν τον Λίγειρα^ ποταμών Ρή δόνες \ ών 
πόλις 

Κονδάτε χ, γο. μζ, γ. 

Και άνατολικώτεροι αυτών 2ένονες^ ών πόλις 

Άγήδικον, ής θέσις* κα, δ. μζ, ς. 

Παρά δέ τόν 2ηκοάναν Καρνουται, και πάλεις 

Αυτρικον κα, γο. μη, δ. 

Κήναβον κβ, » μζ, ς"γ. 

Ύφ' ους Παρίσιοι, και π($λις 

Παρισίων Αουκοτεκία' κγ, ς", μη, ς. 

Ύφ' ους Τρικάσιοι, και π<5λις 

Αύγουστόβανα * κγ, δ. μζ, ς"δ. 

Πάλιν υπό τα είρημένα έθνη παρά μέν τάν Αίγειρα 
τυγχάνουσι Τουρούπιοι® καΐ π^λις αυτών 

Καισαρ($δουνον κε, δ. μς, ς". 

1. ϋ. Bouq. Ναμνήται, COnj. justifiée par le ms. Vatop. Ναννίται. 

2. Goisl. Κονδιούιγκον, Vatop. id. 

3. Vatop. Λίγεφον. 

4. Id. Ριήδονες. — 5. Id. Ένονες. 

6. Goisl. et Vatop. manq. les mots ής θέσις. 

7. Vatop. ΙΙαρίσιον Λουχόδεχτα. Strab. Λουχοτοχία• 

8. Sic mss. Palat. Vatop. et Goisl. — Edit. Αύγουστόμανα, vnlgo Au- 
gustobona. llin. d'Antonin. 

9. Lisez Τουρόνιοι, OU Τούρονοι- Vatop. et Goisl. Τουρογιείς (lis. Του- 
ρονιεΐς OU mÎBUX Τουρονεΐς). 



PTOLÉMÉE, L. II. LUGDUNAISE. 261 

Et après eux les Samnites et leur ville 

Long. Latit. 

Condivicnum^ 2Γ,15'.50°, » 

Puis ,- jusqu'au fleuve Sècoanas , les Abrincatues et 
la ville d' 

Ingéna^à 21, 45. 50, 45. 

Au-dessous de tous les peuples susdits s'étendent 
du fleuve Liger au Sècoanas les Aulircies Eburseces 
dont la ville est 

Médiolanium' 20, 40. 48, » 

Et au-dessous, près du fleuve Liger, les Rèdons, 
dont la ville est • 

Condate^ 20, 40. 47, 20. 

Puis, plus au levant, les Sénons dont la ville 

Agèdicum^ est située à 21, 15. 47, 10. 

Près du Sècoanas, les Carnutes et leurs villes 

Autricum^ 21, 40. 48, 15. 

Cènabum' 22, » 47, 50. 

Au-dessous d'eux, les Parisies et leur ville 

Loucotécie* des Parisies 23, 30. 48, 10. 

Au-dessous, les Tricasies et leur ville 

Augustobana» 23, 15. 47, 45. 

Puis au-dessous des peuples déjà mentionnés, le 
long du Liger se trouvent les Turupies et leur ville 

Cœsarodunum^û 25, 15. 46, 30. 



1. Plus tard Namnetes, César, G. G. III, 9 ou Nannetes, Plin. IV, 
xxxii, 18 (Strabon, supr. p. 110-111 Ναμνΐται) Nantes. — 2. Plus tard 
Abrincatse, Avranches. — 3. Appelée ensuite Ebroicei; civitas Ebroi- 
corum, du nom du peuple, Eburovices (César et Pline), Evreux. — 
4. Rennes.— 5. Sens.— 6. Chartres.— 7. Orléans.— 8. Paris.— 9. Troyes. 

10. Tours. Les noms de toutes les villes, à Pexception de celui 
d'Orléans, Aurelianum, viennent des noms des peuples dont elles 
furent les chefs-lieux , Rèdons , Sénons, Carnutes, Parisies, Tri- 
casses, Turons. 



262 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Ύφ' ους πλησιάζοντες τοΐς Άρουέρνοις, οι πίχροικουσι 
τα Κέ[Χ[Λενα Ορη, 2εγουσιανοί\ και πί^λεις αυτών, 

Ροδου(Λνα κδ, » ρ,ε, ς"γ. 

Φ^ρος 2εγουσιανών* κδ, ς", με, ς". 

Των δέ είρημένων άνατολικώτεροι Μέλδαι^, και π^λις 

Ίάτινον κγ, » μζ, ς". 

Μεθ' ους προς τη Βελγική Ουαδικάσσιοι και πόλις 

Νοκίμαγος κδ, γ. μς, ς". 

Άπ' ανατολών δέ τών Άρουέρνων μέχρι της προς 
άρκτους εκτροπής του ί^οδανου ποταμού , το τών Αίδούων 
έθνος και πόλεις αυτών 

Αύγουστόδουνον Χ-γ, γο. μς, ς". 

Καβάλλινον κγ, ς "γ. με, γο. 

'Επίσημος* Αού-^^ουνον μητρί^πολις κγ, δ. με, ς "γ. 

'Ομού έθνη κδ'^, πόλις δέ κη'. 



IX. Κελτογαλατίας Βελγικής® θέσις. 

■ [Ευρώπης πίναξ γ'.] 

Τής δέ Βελγικής Γαλλίας"' ή μέν άπο δύσεως πλευρά 
καΐ παρά τήν Λουγδουνησίαν είρηται • ή δ' αρκτική, καΐ 
παρά τον Βρεττανικον ώκεανον ούτως έχει • 



t. Vatop. Έτουσιαυτοί. — Gésar, Segusiani, Strab. supr. p. 96 et al. 
Σεγοσιανοί. 

2. Vatop. Τεγουσιανών. 

3. Id. Άσέλδαι. Strab. Μέλδο:. 

4. Manq. dans le ms. Coisl. 

5. Lis. κς'• — Toute cette ligne manque dans le Goislin. 

6. Vatop. Γαλλίας Βελγικής. Édit. Κελτογαλατία Βελγική- 

7. Coisl. Κελτογαλ«τίας. 



PTOLÉMÉE, L. Π. LUGDUNAISE; BELGIQUE. 263 

Au-dessous d'eux et voisins des Arvernes qui 
habitent les monts Cemménes, les Ségusians, et leurs 
villes Long. Latit. 

Rodumma» 24°, » 45°, 50. 

Le For des Ségusians* 23, 30. 45, 30. 

Plus au levant que les peuples susdits sont les 
Meldes et la ville de 

Jatinum^ à 23, » 47, 30. 

Après eux , près de la Belgique , les Vadicassies et 
la ville de 

Nœomagus^ à 24, 20. 46, 30. 

A l'est des Arvernes jusqu'au coude que fait le 
fleuve Rhodan au nord, se trouvent le peuple des 
iEdues et leurs villes : 

Augustodunum^ 23, 40. 46, 30. 

Gaballinum^ 23, 50. 45, 40. 

Et l'insigne métropole de Lugdunum' 

23, 15. 45, 50. 

Ensemble 24 peuples, 28 villes. 

IX. POSITION DE LA CELTOGALATIE BELGIQUE. 

[Europe, table 3*.] 

Le côté occidental de la Gallie Belgique et la partie 
qui confine à la Lugdunèsie ont été décrits : quant au 
nord de cette province et aux parties voisines de 
l'Océan Brettanique, voici ce qu'il en est : 

1. Roanne. —2. Feurs. —3. Meaux — 4. Vez. — Selon M. Valentin 
Smith (Carte de la Gaule Transalpine, d'après Strabon), le nom des 
Vaducassies se retrouve dans celui de Vez, en Valois. 

5. Autun. — 6. Châlon-s.-S. — 7. Lyon. 



κβ, 
κβ, 


ς". 


νγ, ς". 

■ νγ, ς". 

νγ, ς". 


κδ, 


γο. 


νγ, γ. 


κς, 


ς". 


η» γ- 


κς, 


ς". 


η» τ• 


χζ, 


» 


νγ, ς• 


κη, 


1» 


νδ, » 



264 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Μετά τάς του 2ηκοάνα ποτα[Αου έκβολάς', 

Φρούδιος 'π:οτα[Αου έκβολαΐ κα, ς"δ. νβ, γ. 

"Ικιον* άκρον 

Γισορρ^ακον' έπίνειον Μορινών* 

Ταβούδα^ ΤΓοταρι,ου έκβολαΐ 

Μ(5σα ποταμού έκβολαι 

Λουγ($δεινον Βαταβών^ 

Ρήνου ποταμού το δυσμικον στόμα. 

Το μέσον στόμα, του ποταμού • 

Το άνατολικον στόμα του ποταμού 

Ή δέ άπο ανατολών πλευρά περιορίζεται τω Ρήνω 
ποταμω παρά τήν μεγάλην Γερμανίαν, ο2> ή μέν κεφαλή 
επέχει μοίρας κθ, γ. μς, » 

Το δέ κατά τήν του Όβρίγκου ποταμού προς δυσμάς 
έκτροπήν, μοίρας '-^η, » ν, » 

Και έτι τφ άπό της πηγής έπι τας "Αλπεις ορει, δ κα- 
λείται Άδούλας ορός κθ, ς", με, δ. 
■ Ίουρασσος ορός κς, δ. μς, » 

Ή δέ άπό μεσημβρίας πλευρά συνήπται μέν τφ λοιπφ 
μέρει της Ναρβωνησίας Γαλλίας, διήκει δέ άπο του ε^ρη- 
μένου κοινού ορίου της τε Λουγδουνησίας και της Ναρβω- 
νησίας μέχρι του κοινού πέρατος των τε "Αλπεων και του 
Άδούλα ορούς, Οπερ έχει μοίρας κθ, ς", με, δ. 

Κατέχουσι δέ τον παράλιον, έπιλαμβάνοντες συχνον 
και της μεσογαίας παρά μέν τον Ιηκοάναν Άτριβάτιοι', 
ών -κόΧΐζ 



1. Vatop. ajoute κ. » να, ς"• 

2. Coisl. et Vatop. Τίον άκρον, lis. "htov, comme dans Strabon. 

3. Vatop. Γισοργειακόν. 

4. Id. Ρομονιρών. Dans l'édit. de Leipsigce mot, comme en général 
tous les noms de peuples, précède les noms des villes ou autres. 

5. Id. Ταβουλλα• — 6. Jd. Βατακών. Édit. Lips. Βαταυών. 

7. Vatop. Πατριβάτιοι. Strab. Άτρέβατοι- César et Pline Atrebates. 



PTOLÉMÉE, L. U. BELGIQUE; BORNES. 265 

Après l'embouchure du fleuve Sècoanas, l'embou- 

Long. Latit. 
chure du fleuve Frudis* 2!Γ,45'.52!°,20. 

La pômte d'Icius 22, » 53, 30. 

Gisorriacum^, arsenal maritime des Morins 

22, 45. 53, 30. 

Embouchure du fleuve Tabudas' 23, 30. 53, 30. 

Embouchure du fleuve Mosas^ 24, 40. 53, 20. 

Lugodinum des Bataves 26, 30. 53, 20. 

Bouche occidentale du fleuve du Rhin 

26, 30. 53, 20. 

Bouche du milieu du même fleuve 27, » 53, 10. 

Bouche orientale du même fleuve 28, » 54, » 

Le côté qui regarde au levant est borné par le 
fleuve du Rhin, près de la Grande Germanie, et la 
source de ce fleuve est à 29, 20. 46, » 

Au coude que fait le fleuve vers Obrincas au cou- 
chant 28, » 50, » 

A la montagne qui va de sa source aux Alpes, et 
qu'on appelle le mont Adulas 29, 30. 45, 15. 

Le mont Jurassus 26, 15. 46, » 

Le côté méridional est contigu au restant de la 
Gallie Narbonèsie : il s'étend de la Hmite indiquée, 
commune à la Lugdunèsie et à la Narbonèsie, jusqu'au 
terme commun où elles aboutissent, les Alpes et le 
mont Adulas, aux 29, 30. 45, 15. 

La côte et un espace considérable à l'intérieur jus- 
qu'au Sècoanas, appartient aux Atribaties dont la 
ville est 



1. La Somme. 

2. Boulogne. 

3. L'Escaut. — 4. La Meuse. 



2j66 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Όριγιακον^ κβ, ς", να, » 

Μετά δε τούτους ώς προς άρκτους Βελλουάκοι, ών 
π($λις 

Καισαρ6μαγος κβ, » να, γ. 

Μεθ' ους δμο(ως Ά[χβιανοΙ, και π($λις αυτών 
2α[Λαροβριούα κβ, δ. νβ, ς". 

Μεθ' ους οι ΜορινοΙ* άν π($λις (Λεσ($γειος προς ανατολάς 

Ταρουάννα^ ^"^» Υ• '^^ι ζ"γ• 

ΕΚα [χετα τονΤαβούδαν*ποτα[Λ6ν Τουγγροι^, και π^ίλις 

Άτουάκουτον® κδ, ς", νβ, γ. 

Είτα μετά τον Μώσαν' ποτα{ΛΟν Μενάπιοι, και π^λις 
αυτών 

Κα(3τέλλον κε, » νβ, δ. 

Ύπο δε τα ειρη(Λένα έθνη παρήκουσιν* άρκτικώτεροι 
μεν Νερούϊοι^, ών ^(^λις 

Βάγανον^" κε, δ. να, γο. 

Ύπό δέ τούτους 2ουβάνεκτοι , ών π($λις άπο ανατολών 
του 2ηκοάνα ποταμού" 

Ρατ($μαγος κβ, γο. ν, » 

Ύφ' ους Poμάvδυεςl^ jj^ ^^χ^ς 

Αύγούστα Ούερο μανδυών κε, ς", ν, » 



I. Le Palat. porte Μέταχον et D. Bouq. veut lire ΝεμΙτακον; Vatop. 
Ριγιακόν. — 2. Vatop. προς ανατολάς. — 3. Vatop. Ταρουάνα. 

4. Édit. Lips. comme plus haut, Ταβούλλαν. 

5. Vatop. Τοβύγροι. 

6. Valois, d'après César {Atuatucam), corrige Άτουάτουκον. 

7. Coisl. Μώσαν, édit. Μώσαν, et au-dessus dans les deux Μόσα. 

8. Édit. παροικοΟσιν. 

9. Vatop. Νερούσιοι. 

10. Geilar. corrige Βάγακον, d'après VlUnér. d'Anton. Bagacum. Ed. 
Lips. ajoute η Βάγακον. 

II. Palat. Ύπο δϊ τούτοις Σουμάνεκτοι «π^ ανατολών τοΟ Σηκοάνα ποτα- 
μού. — Manq. dans l'édit. , 

12. Lis. Ουερομάνδυες , COmme ci-dessOUS; Vatop. οι Ρομάνδυβς, id. 
infr. Ρομανδύων. 



PTOLÉMÉE, L. Π. BELGIQUE; PEUPLES, VILLES. 267 

Long. Latit. 

Origiacum'à »,30'.5Γ, » 

Après ce peuple et quasi vers les Ourses, les Bello- 
vaces, dont la ville 

Csesaromagus^ est à 2121, » 51,20. 

Après eux, les Ambians et leur ville 

Samarobriva^ 22, 15. 52, 30. 

Puis les Morins dont la ville à l'intérieur des terres, 
au levant, est 

Tarvanne^ 23, 20. 52, 50. 

Ensuite, au delà du fleuve Tabudas, les Tungres, et 
la ville de 

Atuacutum^ à 24, 30. 52, 20. 

Après eux, au delà du fleuve Mosas, les Ménapies 
et leur ville 

Castellum« 25, » 52, 15. 

Au-dessous desdits peuples s'étendent plus au nord 
les Nervies, dont la ville 

Baganum' [est à] 25, 15. 51, 40. 

Au-dessous, les Subanectes, dont la ville à l'est du 
fleuve Sècoanas est 

Ratomagus* à 22, 40. 50, » 

Au-dessous, les Romandyes, dont la ville 

Augusta des Veromandyes^ est à 25, 30. 50, » 



1. Orchies. 

2. Beauvais, du nom du peuple, auparavant Bratuspantium, nom 
gaulois qu'Auguste remplaça par celui de Cxsaromagus. 

3. Amiens. 

4. Thérouanne. Itin. d'Anton., Tarvenna; Cart. Peuting., Tarvanna. 

5. Tongres. Anton. Aduaca; Peuting. Atuaca; la ville est déjà 
nommée Tungri dans Amm. Marcell. XV et XVli, p. 54 et 99, èdit. 
H. Valois, in-4». 1636. 

6. Gassel. — 7. Bavay. 

8. Notit. Prov., Silvanectum civitas. Senlis (?). — 9. Saint-Quentin. 



268 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Ύφ' οΟς Ούέσσονες, ών πόλις δρ,οίωζ απ' ανατολών του 
Σηκοάνα ποτα[Λου 

Αύγούστα Ούεσσ($νων κγ, ς", [χη, ς"γ. 

Μεθ' ους παρά μέν τον ποταρ,ον οί ί^ημοι, και π($λις 
αυτών 

Δουροκόττορον^ κγ, ς"δ. μη, ς". 

Άνατολικώτεροι δε τών Ρη[χών, άρκτικώτεροι (jiv Τρη- 
βφοί*, άν π6λις 

Αύγούστα Τρηβφών^ κς, » {χη, ς". 

Μεση[Λβρινώτεροι δε Μεδιθ[Λάτρικες, ών πόλις 

Διουόδουρον κε, ς", μζ, γ. 

ΎπΟ δε τούτους και τους Ρημούς Λευκοί, ών πόλεις^ 

Τουλλον κς, ς", [χζ, » 

Νάσιον κδ, ς' γ. (χς, γο 

Της δε παρά τον Ρήνον χώρας, ή [χέν άπο θαλάσσης 
[χέχρι του Όβρίγγα^ ποτα(χου, καλείται Γερ[Λανία ή κάτω • 
εν fj πάλεις άπο δυσ[Λών του Ρήνου ποταρ,οΰ, τών (χέν 
Βαταβών^ {Αεσ(5γειος, 

Βαταυόδουρον' κζ, δ. νβ, ς". 

*Υφ' ην Ούέτερα κζ, ς", να, ς"γ. 

Έν ή Λεγίων λ' Ούλπία 

Ε?τα ΆγριππινηνσΙς* κζ, γο. να, ς". 

Είτα Βώννα^ κζ, γο. ν, ς"γ. 

Λεγίων α'*° 



1. Strab. Δουρικδρτορα; Gésar, Anton., tabl. de Peuting. Durocor- 
torum. — 2. Vatop. Τριβηρο\. Éd. Lips. ici et infr. Τριβηρο\; — Strab. 
supr. p. 124 et s. Τρήουφοι; Gésar, Treviri; Pline, Treveri. 

3. Vatop. Τριβιρρών. 

4. Goisl. κα\ πόλεις αυτών. 

5. Goisl. et Vatop. Οβρίγκα; sic infr.; Marcien, Άβρίκχα. 

6. Vatop. Βατακών. — 7. Id. Κοττανοδουρόν. 

8. Id. Αγριππινιχυσις; — Gomp. Plin. IV, XXXI, 17, Colonia Agrip- 
piîiensis. — 9. Goisl. et Vatop. Βδννα. 
10. Goisl. et Palat. ; λεγίων α', manque dans l'édit. ancienne. 



PTOLÉMÉE, L. Π. BELGIQUE, GERMANIE INF*. 269 

Au-dessous, les Wessons dont la ville est pareille- 
ment à l'est du fleuve Sècoanas : c'est 

Long. Latit 

Augusta des Wessons ' 23% 30'. 48°, 50. 

Après eux et jusqu'au fleuve (Mosas), les Rèmes et 
leur ville 

Durocottorum 23, 45. 48, 30. 

Plus au levant que les Rèmes, et aussi plus au nord 
sont les Trévires dont la ville 

Augusta des Trévires* (est à) 26, > 48, 30. 

Plus au midi, les Médiomatrices dont la ville est 

Divodurum^ à 25, 30. 47, 20. 

Au-dessous d'eux et des Rèmes, les Leuces, et 
leurs villes 

Tullum^ 26, 30. 47, » 

Nasium^ 24, 50. 46, 40. 

La partie du pays qui avoisine le Rhin, de la mer 
au fleuve Obringas, est appelée Germanie inférieure : 
dans cette contrée les villes à l'ouest du fleuve du Rhin 
sont à l'intérieur, chez les Bataves, 

Batavodurum« 27, 15. 52, 30. 

Au-dessous, Vétéra' 27, 30. 51, 50. 

Et là est campée la 30® légion, dite Ulpia. 

Puis (Colonia) Agrippinensis* 27, 40. 51, 30. 

Puis Bonna' 37, 40. 50, 50. 

La 1" légion. 

1. Soissons. — 2. Trêves. 

3. Metz, au moyen-âge Mediomatrici , puis Meti ou Metti, et au 
singulier Mettis, d'où Metz. 

4. Toul. 

5. Naix, dép. de la Meuse, 22 kil. S.-E. de Bar-le-Duc. 

6. Batenburg sur la Meuse (?). 

7. Santen ou Vorstemberg. 

8. Vulg. Col. Agrippina, Cologne. — 9. Bonn. 



270 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Ε?τα Τραϊανή Λεγίων κζ, ς", νβ, ς"δ. 

Είτα Μοκοντίακον κζ, γ. ν, δ. 

Ή δέ aitè του Όβρίγγα ποταμ,ου προς μιεσηι^βρίαν , 
καλείται Γερ[Λανία ή άνω , έν ή πόλεις , άρχο(Λένων άπό 
του Όβριγγα ποταμού, 

Νεμιετών^ (Jtèv 

Νοΐ(ί[Λαγος κζ, γο. μιθ, ς"γ. 

ί>ουφιάνα κζ, γο. μθ, ς. 

Ούαγγΐ($νων δέ 

Βορβητ(ί [Λαγός κζ, ς"γ. [λΘ, » 

Άργεντ(5ρατον κζ, ς"γ. μη, γ. 

Λεγίων η', 2εβαστή. 

Τριβ($κκων* δέ • 

Βρευκόμαγος κζ, ς"γ. μη, » 



> 



Έλκηβος κη, ς", μζ, 

ί*αυρικών' * 

Ραυρικών Αύγούστα κη, » μζ, ς. 

Άργεντουαρία κζ, ς"γ. μζ, γο. 

Ύπϊ δέ τούτους και τους Λευκούς παροικοΰσιν οι Λογ- 
γώνες*, ών π^λις 

Άνδομάτουνον xç, δ. μ<?, γ• 

Και μετά τα ύποκείμενον αύτοίς δρος, δ καλείται Ίου- 

ρασσός, Έλουήτιοι μέν παρά Ρήνον, ών πόλεις 

Γανόδουρον κη, ς. μς, ς". 

Φόρος Τιβερίου κη, » μς, » 

2ηκανοΙ δ' υπ' αυτούς, ών πόλεις 

Διδάττιον^ κε, ς. με, γο. 

1. Vatop. Νεμητών. 

2. Goisl. et Vatop. Τριβδκων; — Strab. supr. ç. 124, Τρίβοκχοι; Plin. 
ib. Triboci. — 3. Vatop. et Goisl. Έλκηβος,.... Paupcxûv Αύγούστα. 

4. Goisl. et Vatop. παρήχουσιν ol Λάγωνες. Vatop. Λύγγονες ών πόλις 
Άνδομάτουννον. — Lis. Αίγγονες. 

5. Goisl. et Vatop. Διττάτιον. 



PTOLÉMÉE, L. II. BELGIQUE, GERMANIE SUP^. 2l71 

Long. Latit. 

Puis la légion Trajane 217°, 30'. 52^ 45. 

Puis Mocontiacum^ 27, 20. 50, 15. 

La contrée qui s'étend du fleuve Obringas vers le 
midi s'appelle Germanie supérieure, et ses villes, à 
partir du fleuve Obringas, sont : 

Chez les Némétes : 

Nœomagus' 27, 40. 49, 50. 

Rufiana^ 27, 40. 49, 10. 

Chez les Vangions : 

Borbètoraagus' 27, 50. 49, » 

Argentoratum^ 27, 45. 48, 20. 

Légion 8®, Auguste. 

Chez les Tribocques : 

Breucomagus^ 27, 50. 48, » 

Elcèbe' 28, 30. 47, » 

Chez les Rauriques : 

Augusta des Rauriques" 28, » 47,10. 

Argentuaria^ 27, 50. 47, 40. 

Au-dessous de ces peuples et des Leuces , habitent 
dans leur voisinage les Longons dont la ville 

Andomatunum^*» (est à) 26, 15. 46, 20. 

Et derrière la montagne qui est située au-dessous 
d'eux et qui est appelée le Jurassus , se trouvent les 
Helvèties, près du Rhin; leurs villes sont : 

Ganodurum 28, 10. 46, 30. 

Le For de Tibère" 28, j> 46, » 

Les Sècanes sont au-dessous , et voici leurs villes : 

Didattium 25, 10. 45, 40. 



t. Mayence.— 2. Spire.— 3. Rouffach.— 4. Worms.— 5. Strasbourg. 
— 6. Brumath. — 7. Schlestadt ou Erstein (?).— 8. Augst — 9. Golmar, 
Arburg ou Artzenheim. — 10. Langres. — 11. Keyserstul. 



272 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. 


Β. 




Ούισ($ντιον* 


κς, » 


(^ς, » 


Έκουεστρις 


κζ, 9 


|Λε, γο 


Αύαντικόν 


κη, » 


(^ε, ς" 


Ό[Αθυ έθνη ιθ', πόλεις δε λη'*. 







Γ. Κελτογαλατίας Ναρβωνησίας θέσις^, 
[Ευρώπης π^ναξ γ'.] 

Της δέ Ναρβωνησίας αϊ (Jt,èv παρά τάς (τυνημί-^Αένας τρεις 
επαρχίας πλευραι ειρηνται • των δέ λοιπών τήν [kh* προς 
εω τα δυσμιικά τών "Αλπεων ορίζει τα άπα του Άδούλα 
ορούς ^ί-έχρι τών εκβολών Ούάρου του ποταμού, ών θέσις 

κζ, ς", μγ, » 

Τήν δέ προς μεσημβρίαν πλευράν ορίζει τό τε λοιπόν 
της Πυρήνης, το άπο της Άκουϊτανίας μέχρι της έπι τήν 
καθ' ήμας θάλασσαν άκρωρείας, εφ' ής το Άφροδίσιον 
ιερόν • και ή Γαλλική θάλασσα εφεξής μέχρι τών του 
Ούάρου ποταμού εκβολών, έχούσης της παραλίου περι- 
γραφήν τοιαύτην • 

Μετά τα Άφροδίσιον κγ, » μβ, γ. 

. Ίλλέριος^ ποταμού έκβολαι κα, » μβ, γο. 

Ρουσκίωνος® ποταμού έκβολαΙ κα, δ. μβ, ς "δ. 

"Αταγος ποταμού έκβολαΙ κα, ς", μβ, ς"δ. 

Όρόβιος ποταμού έκβολαι κα, ς"δ. μβ, ς"δ. 



1. Gonj. de D. Bouq. Ουισοντίων. Dion Cass. ΟΟεσοντίων, César, 
Vesontio, Itin. Anton. Visontio. 

2. Dans Coisl. et Vatop. manque cette ligne. 
3• Edit. Κελτογαλατία Ναρβωνησία. 

4. Edit τα μέν. 

5. Lis. 'mcêépto;. V. infr. Ίλλιβέρις. 

6. Lis. Ρουσχίνωνος, comme plus bas Ρουσχίνων. 



PTOLÉMÉE, L. Π. NARBONNAISE. 273 

Long. Latit. 

Visontium^ 26°, » 46°, » 

Equestris^ 27, » 45, 40. 

Avanticum^ 28, » 45, 30. 

Ensemble 19 peuples, 38 villes. 



X. POSITION DE LA CELTOGALATIE NARBONÈSIE. 

[Europe j table 3•».] 

Les côtés par où la Gallie Narbonèsie confine aux 
trois autres provinces ont été décrits : quant au 
reste, elle a pour bornes du côté de l'est les parties 
occidentales des Alpes qui s'étendent du mont Adulas 
jusqu'à l'embouchure du Var, et en voici la position : 

27, 30. 43, » 

Le côté du midi est limité par ce qui reste de la 
Pyrènè , à partir de l'Aquitanie jusqu'au sommet qui 
se projette dans notre mer et sur lequel est le temple 
d'Aphrodite, puis par la mer Gallique jusqu'à l'em- 
bouchure du Var, et la côte se dessine ainsi : 

Après l'Aphrodisium^ 23, » 42, 20. 

Embouchure du fleuve Illéris^ 21, » 42, 40. 

Embouchure du fleuve Ruscion^ 21, 15. 42, 45. 

Embouchure du fleuve Atax' 21, 30. 42, 45. 

Embouchure du fleuve Orobis* 21, 45. 42, 45. 

1. Bezançon. 

2. Autrement Noiodunum, Nyon; — Pline, IV, xxxii, 17. Golonia3: 
Equestris et Rauriaca. — 3. Avenche. 

4. Cap. Cerbère (?). Gomp. Strabon, IV, i, 3 : Upbv τής Πυρηναίας 
'Αφροδίτης. 

5. Lisez Illibéris, le Tech (?). 

6. Lisez Ruscinon, la Tet. — 7. L'Aude. — 8. L'Orbe. 

I 18 



274 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Άραυρίου ποταμού έκβολαΐ κβ, » μιβ, ς"γ. 

Άγάθη ΐΐ(5λις κβ, δ. [ΐ,β, ς"γ. 

2ήτιον clpoç κβ, ς", [λβ, ς". 

Φίίσσαι Μαριάναι' κβ, ς"δ. μβ, •γο. 

Ροδανου ποτα[Λου το δυτικον στόμια κβ, ς"γ. (χβ, » 

Ροδανου το άνατολικον στ6[χα κγ, » (^ΐ-β, γ• 

Ή ύπο Αούγδουνον' του •ποτα[Λθυ προς τάς "Αλπεις 
επιστροφή κγ, » (χε, δ. 

Το κατά τήν λ([Λνην αύτου [χέρος τήν κάλου (χένην 
Αΐ(Λένην κζ, δ. |Λε, » 

Ή πηγή του ποτα[Λου κγ, γ. (^ΐ-δ, γ. 

Των δέ συ[Λβαλλ(ίντων αύτω ποτα[Λών εις μι,έν ih άπ' 
άρκτων Αουγδούνου [λέρος ε?σρέουσιν ο τε "Αραρ και ο 
Δουβις, προσ[Λΐχθέντες άλλήλοις • έπέχουσι δέ αί μεν του 
"Αραρος πηγαι άπο των "Αλπεων ρέουσαι κη, γο. μδ, γο. 
• ■ Αί δέ του Δούβιος ποταμού υπ' αυτόν ρέοντος 

κη, ς", ^μδ, ς". 

ί*εύσαντες δέ και αύτοι προς άρκτους άπο των "Αλπεων, 
έπιστρέφουσι προς δυσμάς, καΐ ή μέν συμβολή αυτών προς 
αλλήλους επέχει κε, γ. με, ς". 

Ή δέ προς τόν Ροδανον ποταμάν συμβολή 

κδ, » με, ς". 

Είς δέ τα άπα μεσημβρίας Ούϊέννης πόλεως μέρος 
ρέουσιν ομοίως άπο των "Αλπεων ο τε "Ισαρ ποταμός και 
δ Δρουέντιοζ ποταμός • και του μέν "Ισαρος' αι ττηγαΐ 
έπέχουσι μοίρας κη, » μδ, > 

Του δέ Δρουεντίου ή κεφαλή κη, » μγ, ς''δ. 

Πάλιν τε ή μέν του "Ισαρος προς τ6ν Ροδανάν συμβολή 
επέχει μοίρας κβ, γ. μδ, ς''. 

1. Gomp. supr. Strab., p. 88, et V. Hist. de l'Acad. des Inscr., t. Xlil, 
in-12, l'analyse d'un mémoire de Ménard : Descripi. de la JSarbon., 
p. 217 et s. — 2. Goisl. Λουγδούνου. — 3. Vatop. hic et infr. Τίσαρος. 



PTOLÉMÉE, L. II. NARBONNAISE. 275 

Long. Latit. 

Embouchure du fleuve Araurie^ 22!^ » 42°, 50. 

La ville d'Agathe^ %%, 15. 42, 50. 

Le mont Sètie^ 22, 30. 42, 30. 

Les fosses Marianes^ 22, 45. 42, 40. 

La bouche occidentale du Rhodan 22, 50. 42, » 

La bouche orientale du Rhodan 23, » 42, 20. 

Le coude que fait le fleuve vers les Alpes au-dessous 
de Lugdunum 23, » 45, 1 δ. 

La partie de ce fleuve au lac appelé Liménè 

27, 15. 45, » 

La source du fleuve 23, 20. 44, 20. 

Parmi les fleuves qui se jettent dans le Rhodan, au 
nord de Lugdunum, il y a l'Arar et le Dubis qui se 
mêlent l'un à l'autre. Les sources de l'Arar dans les 
Alpes sont à 28, 40. 44, 40. 

Celles du fleuve Dubis, qui coule au-dessous de 
l'Arar, à 28, 30. 44, 30. 

Sorties des Alpes, ces rivières, après avoir coulé 
vers les Ourses, tournent vers le couchant : leur con- 
fluent est à 25, 20. 45, 30. 

Point où elles se jettent dans le fleuve Rhodan 

24, » 45, 30. 

Au sud de la ville de Vienne passent, après être 
sortis également des Alpes, le fleuve Isar et le fleuve 
Druentius : les sources de l'Isar sont à 28, » 44, » 

Celle du Druentius à 28, > 43, 45. 

Puis le confluent de l'Isar et du Rhodan à 

22, 20. 44, 30. 

1. L'Hérault. — 2. Agde. — 3. Gap de Cette. Strab. swgr. p. 80. — 

Cf. Ruf. Fest. Avien. Ora Maritim. v. 604 et s Setius inde mons 

tumet, etc. — 4. Fossa Mariana dans P. Mêla. — Plin. 111, v, 4 : Fosaee 
ex tthodano G. Marii opère, etc. 



^Υ' 


ς. 


Μ-Τ' » 


^Τ' 


ς"δ. 


[^Τ' » 


χδ, 


ς". 


(χγ, ιβ. 


χδ, 


ζ"τ• 


(-β, ς"γ. 


κε, 


» 


μιβ, ς". 


κε, 


ς". 


(/.β, ς"δ. 


κε, 


γο. 


Κ-β, ς"δ. 


κς, 


ς". 


μβ, ς"γ. 



2ΐ76 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟ r ΒΙΒΛ. Β. 

Ή δέ του Δρουεντίου μιο(ρας κβ, γο. (χγ, ς'γ. 

Μετά δέ τον Ροδανον έπΙ θαλασσή κείται Άνατιλών 
π($λις\ 
■ "Μαριτιμα Κολωνία 

Ε?τα Καινού ποταΐΛοΰ έκβολαι 

Είτα Κωρ,μονών * 

Πόλις Μασαλέα^ 

Και Ταυροέντιον 

Και δ Κιθαριστής το άκρον 

'Ολβία π($λις 

Άργεντίου ποτα[χου έκβολαι 

Φ($ρος 'Ιούλιος Κολωνία 

Ε?τα Δεκιατιών 

Άντίπολις κζ, » (χγ, » 

Και αϊ του Ουάρου ποτα[Λου έκβολαι ^ κζ, ς". [Λγ, » 

Κατέχουσι δέ τα [Λέν δυσ[Λΐκώτατα της Ναρβωνησίας 
Ού^λκαι Τεκτοσάγες, ών πάλεις μεσόγειοι ^ 

Ίλλιβέρις ιθ, ς"δ. μγ, ς". 

Ρουσκινών^ κ, » (χγ, ς". 

Τολώσα Κολωνία' κς, » (χδ, δ. 

Κεσσερώ κα, δ. μδ, > 

Καρκασώ κα, » μγ, ς". 

Βαιτίραι* κα, ς", μγ, ς". 

Ναρβών Κολωνία κα, » Ι^^Υ» * 

ι. Coisl. et Vatop. Άντιλίαν Μαριτίμα, πόλις κολώνεια. Gonject. de 
D. Bouq. d'après Pomp. Mêla et Plin. Αυατιχών Μαριτίμα. 

2. Coisl. Κομονών. 

3. Lis. Μασσαλία, édit. Lips. 

4. Coisl., manque cette ligne. 

5. Coisl. ni Vatop. ne donnent μεσόγειοι.^ 

6. Manque dans le ms. Coisl. — Vatop. Ρουσκένων. 

7. Coisl. et Vatop. Τόλοσα Κολώνεια, Sic ce dernier mot partout. 

8. Vatop. Χαιτίραι. — Strab. swpr. p. 82. Βαίτερρα; BAETËHH. dans 
une inscript, de Gruter, p. 272, n. 10. 



PTOLÉMÉE, L. II. NARBONNAISE. 2|77 

Long. Latit. 

Le confluent du Druentius 22°, 40'. 43°, 50. 

Après le Rhodan, et sur la mer, se trouve la ville 
des Anatiles, 

Colonie maritime^ à 23, 10. 43, » 

Ensuite l'embouchure du fleuve C<enus 

23, 45. 43, » 

Puis chez les Commones 

La ville de Massalie* 24, 30. 43, 5. 

Et Tauroentium=* 24, 50. 42, 50. 

Le Cithariste, promontoire* 25, » 42, 30. 

Olbie, ville^ 25, 30. 42, 45. 

Embouchure de l'Argentius 25, 40. 42, 45. 

Le For Jules colonie « 26, 30. 42, 50. 

Puis chez les Déciaties : 

Antipolis' 27, » 43, » 

Embouchure du fleuve du Var 27, 30. 43, » 

Les parties les plus occidentales de la Gallie Nar- 
bonèsie sont occupées par les Volées Tectosages, 
dont les villes à l'intérieur des terres sont : 

Illibéris« ^ ^^ ^^^ 19, 45. 43, 30. 

Ruscinon* ' 20, j> 43, 30. 

Tolôse colonie'» 26, » 44,15. 

Cesséro" ...ττ^» 21,15,44, » 

Carcaso " 21 , » 43, 30. 

Bsetires'^ 21, 30. 43, 30. 

Narbon*', colonie 21, » 43, » 



1. Les Martigues. — 2. Marseille. — 3. La Giotat ou La Seyne. — 

4. Cap Sicié. Plin. l. c. : Promontorium Zao; Citharista portus. — 

5. Hières ou Eoubes. — 6. Fréjus. — 7. Antibes. — 8. Gollioure (?), 
Elne (?). — 9. La lourde Roussillon, ou Perpignan. — 10. Toulouse.— 
11. Saint-Tibéri. — Itin. d'Anton.: Araurasive Cessera. ~\2. Béziers. 
13. Narbonne. 



2178 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Μετά δέ τούτους [χέχρι του Ροδανοΰ ποτα|Λθΰ Ού($λχαι 

'Aptx6(jLtoi', ών πάλεις μεσόγειοι 

Ουινδ($[Λαγος κα, ς", (λδ, ς". 

Νέμιαυσος Κολωνία κβ, » (χδ, ς". 

Είτα άπ' ανατολών του Γοδανου άρκτικώτατοι [/.έν 

Άλλόβρυγες ύπο Μεδούλους, ών πόλις^ 

Ούίεννα κς, » με, » 

Ύφ' ους δυσμικώτεροι μεν 2εγαλαυνοΡ ών ΐΐ<$λις 
Ούαλεντία Κολωνία* κ•γ, » (^^ε? γ. 

Άνατολικώτεροι δε ΤρικαστηνοΙ ών πά'λις 
Νοι6{Λαγος κγ, ς". [Λε, » 

Είτα Ouà [χέν τους 2εγαλαυνούς^ Καύαροι, ών πόλεις 

μεσόγειοι 

Ακουσίων Κολωνία κγ, » μδ, γο. 

Αούενίων Κολωνία κγ, » μδ, » 

' Άραυσίων κδ, » μδ, ς". 

Καβελλίων Κολωνία κδ, » μδ, » 

Και υπο τούτους 2άλυες*, ών πόλεις ομοίως 

Ταρουσκών' κγ, » μγ, γο. 

Γλάνον e3b70f*...Jiw'i^^^ç.^ ^γ^ς..^ 

■ "Άρέλατον* Κολωνία κβ, ς"δ. μγ, γ. 

"Υδατα 2έξτια Κολωνία κδ, ς", μγ, γο. 

Έρνάγινον κδ, » μγ, ζ"ό. 

Ύπο δε τους Τρικαστηνούς Μημινοι^, ών πόλις 



1. Strab. supr. p. 98, etc. Άρηχομκτχοί. 

2. Vatop. πόλεις μεσόγειοι. 

3. Vatop. Σεγγαλαυνο{. 

4. Id. ajoute : Γερμανία δευτέρα. 

5. Id. Σεγγαλαυνούς. 

6. Édit. Σάλικε;. 

7. Strab. de même Ταρούσκων. supr. p. 100. 

8. Strab. Άρελάτε, Comme dans Pline 1. c, Vltin. cP Anton, et dans 
quelques inscript. Grut. p. 159, n. 8; 469, n. 1. 

9. Vatop. Μημεινοι, Ut infr., édit. Μιμηνο\. luuii' 



PTOLÉMÉE, L. II. NARBONNAISE. 279 

Et après eux , jusqu'au fleuve Rhodan , les Volées 
Aricomies, dont les villes, dans les terres, sont : 

Long. Latit. 

Vindofnagus' 2Γ,30'.44%30. 

Nemausus colonie^ 212, » 44, 30. 

Puis à l'est du Rhodan, tout-à-fait au nord, au- 
dessous des Médules sont les Allobryges, dont la ville 
à l'intérieur des terres est Vienne à 26, » 45, » 

Au-dessous, plus à l'occident, sont les Ségalaunes 
dont la ville 

Valentia colonie^ (est à) 23, » 45, 20. 

Plus à l'orient, les Tricastènes dont la ville 

Nœomagus^ est à 23,30.45, > 

Puis au-dessous des Ségalaunes, les Cavares dont 
les villes dans les terres sont : 

Acusion colonie^ 23, » 44, 40. 

Avénion colonie 23, » 44, » 

Arausion^ 24, » 44, 30. 

Cabellion"' colonie 24, » 44, > 

Et au-dessous d'eux les Salyes, dont les cités pareil- 
lement sont : 

Taruscon» 23, » 43, 40. 

Glanum» 23, 30. 43, 30. 

Arélatum colonie^" 22, 45. 43, 20. 

Eaux-Sextiennes colonie" 24, 30. 43, 40. 

Ernaginum^'' 24, » 43, 45. 

Et au-dessous des Tricastènes, les Mèmins dont la 
ville 



1. Uzès (?) ou Le Vigan.— 2. Nîmes.— 3. Valence.— 4. Saint-Paul- 
Trois-Châteaux.— 5. Ancône, entre Orange et Valence, sur le Rhône. 
— 6. Orange. — 7. Gavaillon. — 8. Tarascon. — 9. Saint-Remy, ou 
Lausac (?). — 10. Arles. — 11. Aix. — 12. Eragnac, entre Gavaillon et 
Tarascon (Valois), ou Saint-Gabriel (Val. Smith). 



2i80 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Β. 

Φόρος Νέρωνος κε, γο, μδ, ς"δ. 

*Τφ' ους Ούσκ($νδοι*, και πόλις 

Ουασίων κς, » μγ, ς". 

Ύφ' ους Έλίκωκοι' και τζόΧις αυτών 

Άλβαυγούστα κς, ς", {χγ, γο. 

Ούοκοντ{ων^ δε και Μημινών* άνατολικώτεροι 2έντιοι, 
άν π($λις |Λεσ6γειος 

Δίνια κζ, ς. {λδ, γ. 

Ό[Λου έθνη ιδ', ιτίίλεις δε λγ'^. 

Νήσοι δε υπόκεινται τή Ναρβωνησία, Άγάθη [χέν κατά 
τήν όρ,ώνυ[Αον πόλιν, ης θέσις κβ, ς", (χβ, ς. 

Μεθ' ήν Βλάσκων κβ, ς", (χβ, γ. 

ΑΙ δε 2τοιχάδες ύπο τον Κιθαριστήν πέντε τον άριθ(Χ(:$ν, 
ών του [χέσου θέσις κε, » |χβ. δ. 

Ύπο δε τ6ν Ουαρον ποταμον Ληρώνη, ής θέσις® 

κζ, δ. (χβ, δ. 



XV (XVI). Παννονίας της κάτω θέσις. 

[Ευρώπης πίναξ ε'.] 



Έν δέ τοις άνατολικοϊς [Παννονίας της κάτω] άρκτι- 
κώτατοι [άν Άραβίσκοι, (χεσηριβρινώτεροι δέ 2κορδίσκοι'. 



1. Lis. Ούοχόντιοι, Vatop. Ουσκόνδιοι. 

2. Coisl. et Vatop. Έλύκωκοι, lis. Έλούίοι, Helvii. 

3. Vatop. Ούκοντίων. 

4. Édit. Μιμηνών. 

5. Cette ligne manque dans les mss. Coislin. et Vatop. 

6. Dans les anc. odit. manq. ης Οέσις. 

7. Vatop. Κορδίσκοι. 



PTOLÉMÉE, L. II. NARBONNAISE. 281 

Long. Latit. 

Le For de Néron^ 25°, 40'. 44", 45. 

Au-dessous, les Uscondes et leur ville 

Vasiorî 26, » 43, 30. 

Au-dessous, les Élicôces et leur ville 

Albauguste^ 26, 30. 43, 40. 

Plus à l'orient que les Voconties et les Mèmins, 
sont les Senties, avec leur ville à l'intérieur des terres, 

Dinie^ 27, 10. 44, 20. 

Ensemble 14 peuples et 33 villes. 

Les îles situées au-dessous de la Narbonèsie sont : 

Agathe^ avec une ville du même nom, dont la posi- 
tion esta 22, 30. 42, 10. 

Et après elle Blascon^ 22, 30. 42, 20. 

Les Stœchades au-dessous du Cithariste, au nombre 
de cinq, celle du milieu à 25, » 42, 15. 

Au-dessous du fleuve du Var, Lèronè dont la posi- 
tion esta 27, 15. 42, 15. 

XV (XVI). POSITION DE LA BASSE-PANNONIE . 

[Europe, table 5".] 

Dans les parties orientales (de la Basse -Pannonie), 
les peuples les plus au nord sont les Arabisques ; et 
plus au midi, les Scordisques. 

1. Carpentras (Val.), Forcalquier (Briet et Beaudrand). 

2. Plus tard Civitas Albensium, Aps au N. de Viviers. — Pline, ill, 
V, 4, en fait deux villes, Alba flelviorum, Augusta Tricastinorum. 

3. Digne. — 4. Agde. 

5. Briscou (Val.). Blascon et Agathe sont sous deux noms divers, 
l'un celtique et l'autre grec, une seule et même localité. Valois a 
remarqué cette erreur de Ptolémée. 



282 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Γ. 

ΒΙΒΛΙΟΝ Γ. 

Τάδε Ινεστιν έν τφ τρ(τω • 

"Εκθεσις του ανατολικού [χέρους της Ευρώπης κατά τάς υπο- 

κεΐ{Λένας επαρχίας ή σατραπείας • α'. 'Ιταλία δλη 

f πίναξ ς'. 

'Ιταλίας θέσις. 

[Ευρώπης πίναξ ς'.] 



Μετά τάς του Ούάρου ποτάμιου έκβολάς έν τώ Αιγυστι- 
κφ πελάγει, αϊ έπεχουσι (χοίρας κζ, ς". (Λγ, » 

• Ι. Μασσαλιωτών. 



Νίκαια' 


κη, » 


(Λγ, γιβ. 


'Ηρακλέους λιρ,ήν 


κη, δ. 


{^β, ς"δ 


Τρόπαια Ιεβαστου 


χη, ς". 


μβ, ς". 


Μονοίκου^ λιμήν 


κη, γο. 


(χβ. γο. 


2ε[Αν(ίνων^ όριοίως . 






Άσίου* ποταρ,ου έκβολαΐ 


λς, γ. 


ΚΤ' γο- 


2ήνα Γαλλικά^ 


λς, » 


μΥ' γο• 


Φάνον Φορτουναι 


λε, γο. 


μγ, ς"δ. 


Πισαυρον 


λε, γ. 


[-Τ. ^"δ. 



1. Vatop. et anc. édit. après Νίκαια, Μασσαλιωτών. 

2. Vatop. Μονίκου. 

3. Lis. Σβνόνων, D. Β. 

4. ΑΙσι; dans Strabon, supr. p. 194 et 202. 

5. Édit. Lips. Σεναγάλλικα. 



PTOLÉMÉE, L. III. GAULE ITALIQUE. 283 

LIVRE m. 
SOMMAIRE DU LIVRE III. 

Exposé de la partie orientale de VEurope d'après les 
provinces ou Satrapies actuelles : Γ Γ Italie en- 
tière table 6^ 

POSITION DE l'iTALIE. 

[Europe, table 6*.] 



Après les bouches du Var dans la mer Ligystique, 

Long. Latit. 

lesquelles sont à 27°, 30'. 43° » 

I. Chez les Massaliotes : 

Nicœa' ^, 28, » 43, 25. 

Port d'Héraclès *' 28, 15, 42, 45. 
Trophées d'Auguste* 28, 30. 42, 30. 

Port de Monœque^ 28, 40. 42, 40. 

• • • • -i M 

Chez les Semnons pareillement : 
Embouchure du fleuve Asius 36, 20. 43, 40. 

Séna Gallica 36, » 43, 40. 

Fanum Fortunœ (Temple de la Fortune) 

^^^ 35, 40. 43, 45. 

Pisaure "^ 35, 20. 43, 45. 



1. Nice; Pline III, vu : Nicsea. — 2. Torbia. V. le mémoire de 
Ménard, cité plus haut, p. 274. — 3. Monaco. 



284 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Γ. τ-γ 

Άρί[Λΐνον λε, » μγ, ς"δ. 

Βοϊών Γάλλων ό[Λθίως • 

Ρουβίκωνος ποτάμιου έκβολαΐ λδ, ς"γιβ. (Λγ, ς "γ. 
Ράβενναι λδ, γο. (χδ, » 

Πάδου ιτοταρ.ου έκβολαΐ λδ, ς"δ. ρ.δ, » 

Ή κατά τ6ν Λάριον λίμνη ν κεφαλή του ποταμού 

Χθ, γ. μδ, ς"δ. 

Ή συμβολή, καθ' ην συμβάλλει τω Δωρ{α ποταμω 

λ, γο. μγ, ς"δ. 
Ή κεφαλή του Δωρία ποταμού, ή κατά τήν Ποινίναν^ 
λ(μνην κη, ς''δ. μγ, ς"δ. 

Καθ' δ εκτρέπεται έπι τήν Βαίνακον λίμνην 

λα, ς"δ. μγ, ς". 
Ταύτης της λίμνης θέσις λ, ς". με, » 

Κενομανών οι είσιν ύπο τήν Ούενετίαν. 

Βέργομον λβ, » [^^^ Τ• 

Φί^ρος Ίουτουντών* λα, ς"δ. μδ, β 

Βριξία λβ, ς". μδ, ς. 

Κρέμωνα Κολωνία λβ, » μγ, γο. 

Ούήρωνα λγ, » μδ, » 

Μάντουα ^ λδ, ς"δ. μγ, γο. 

Τριδέντε ''" λγ, γο. μγ, ς"δ. 

Βούτριον λδ, » μς, ς' γ. 

Ίνσούβρων οι είσιν άπα δύσεως Κενομανών. 

Νουαρία λ, ς". μδ, ς". 

Μεδΐ($λανα ήτοι Μεδιολάνιον' λ, γο. μδ, δ. 

Κώμον* λα, » μδ, γ. 

1. Goisl. Ποινίαν. — 2. Édit. Lips. Διουγουντών η Ίουγουντων. 

3. Coisl. Μεδιολάνιον ήτοι Μεδιόλανα. 

4. Le ms. Palat. ajoute Νέα Κώμη. 



PTOLÉMÉE, L. ΙΠ. GAULE ITALIQUE. ^85 

Long. Latit. 

Ariminum 35°, » 43°, 50. 

Chez les Boies Galles pareillement : 
Embouchure du fleuve Rubicon 34, 55. 43, 50. 
Rabennse^ 34, 40. 44, » 

Embouchure du fleuve Pade 34, 45. 44, » 

Source du fleuve, près du lacLarie 29, 20. 44, 45. 
ConfluentduPadeetdufleuveDôrias30, 40. 43, 45. 
Source du fleuve Dôrias, près du lac Pœnine 

28, 45. 43, 45. 
Point où il tourne vers le lac Bsenaque 

31, 45. 43, 30. 
Position de ce lac 30, 30. 45, » 

Chez les Cénomans qui sont au-dessous de la Vénétie. 

Bergomum* 32, » 44, 20. 

Le for des Jutuntes 31 , 45. 44, » 

Brixia^ 32, 30. 44, 10. 

Crémone colonie 32, » 43, 40. 

Vérone 33, » 44, » 

Mantoue 34, 45. 43, 40. 

Tridenté^ 33, 40. 43, 45. 

Butrium^ 34, » 46, 50. 

Chez les Insubres à l'ouest des Cénomans. 
Novarie 30, 30. 44, 30. 

Mediolana ou Mediolanium^ 30, 40. 44, 15. 

Cômum' 31, » 44, 20. 

1. Généralement Ravenna, Ravenne. — Cf. supr. Strab. p. 180-2, 
Ράουεννα; Plin. ΙΙΙ,χχ, 15 : Ravenna, etc.— Ptolém. infr. p. 286 : Ραβέννης ; 
302 : Ραβέννα. — 2. Bergame. — 3. Brescia. — 4, Trente. — 5. Ville 
détruite, près de S. -Alberto (D'Anville), ou de Palazzuolo (Mannert). 
—6. Milan.— 7. Gomp. Strab. supr. p. 178, Novum Comum, Néocomites. 



286 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Γ. 

Τίκινον λα, » μδ, » 

•Ç f 

Έν δέ ταΐς Γραίαις "Αλπεσι, Κεντρώνων • 

Φ($ρος Κλαυδίου κθ, » μδ, ς"γιβ. 

Άξιμα κθ, ς"δ. μδ, ς"γιβ. 

Έν ταίς Κοτίαις' "Αλιτεσιν, Ληποντίων • 

"Οσκελλα^ κθ, » [λδ, γο. 

Κατουριγίδων* έν ταΐς Γραίαις "Αλπεσιν * 

Έβορ($δουνον κθ, γο. [/.δ, ζ". 

2εγουσιανών έν Γραίαις "Αλπεσιν • 

Ιεγουσίον^ κη, ς". |χδ, ς"γιβ. 

Βριγάντιον κθ, » (χδ, ιβ. 

Έν ταΐς τταραλίοις "Αλπεσι Νερουσίων • 

Ούιντιον κη, ς", μιγ, γο. 

2ουητρ(ων έν παραλέοις "Αλπεσι • 

2αλιναι* κη, ς", ρ,γ, γ. 

Ούεδιαντίων^ έν παραλέοις "Αλπεσι • 

Κεμενέλεον κη, ς", μγ, ς. 

2αν{τιον κη, ς", μβ, ς"γ. 

Ή δέ Γαλλία ή Τογάτα ύπέρκειται αυτών των ορέων , 
[χέχρι ί^αβέννης έκτεινομένη, και έ'χει πόλεις τάσδε • 
Πλακεντίαν λα, γ. (χγ, ς". 

Φιδεντίαν λα, γο. [χγ, ς". 

Βρίξελλον λβ, » [χγ, ς. 

Πάρριαν λβ, » (χγ, ς". 

ί*ήγιον Λεπίδιον κολώνιαν λβ, ς", ριγ, ς". 

1. Vatop. Σκουτίαις. 

2. Vatop. et Goisl. Όσκελα. 

3. Goisl. et Vatop. Κατουρνιδών, Strab. Κατόριγες. 

4. Gonj. de ϋ. Β. Σεγουσίων. 

5. Vatop. SaXijvac. Éd. Lips. Σαλίναι. 

6. Edit. Ουεσδιαντίων. 



PTOLÉMÉE, L. III. GAULE ITALIQUE. 287 

Long. Latit. 

Ticinum' 3Γ, » 44°, » 

Dans les Alpes Grœes, chez les Centrons : 
Le For de Claude^ 29, » 44, 55. 

Axime 29, 45. 44, 55. 

Dans les Alpes Coties, chez les Lèponties : 
Oscelle 29, » 44, 40. 

Chez les Caturigides, dans les Alpes Grsees : 
Eborodunum^ 29, 40. 44, 30. 

Chez les Ségusians dans les Alpes Graees : 
Ségusium^ 28, 30. 44, 55. 

Brigantium^ 29, » 44, 5. 

Dans les Alpes maritimes, chez les Néruses : 
Vintium^ 28, 30. 43, 40. 

Chez les Suètries, dans les Alpes maritimes : 
Salines' 28, 30. 43, 20. 

Chez les Védianties, dans les Alpes maritimes : 
Céménéléum» 28, 30. 43, 10. 

Sanitium^ 28, 30. 42, 50. 

La Gallie togée est située au-delà de ces montagnes*"; 
elle s'étend jusqu'à Ravenne, et elle a pour villes : 
Placentia 31, 20. 43, 30. 

Fidentia 31, 40. 43, 30. 

Brixellum 32, » 43, 10. 

Parme 32, » 43, 30. 

Rhegium Lepidium colonie 32, 30. 43, 30. 

1. Pavie. — 2. Plus tard Darantasia, Moûtiers en Tarantaise, 
Inscriptt. chez Spon, p. 185 : FOROGL. GENTRON. - FOROGLAVD. 
PVBL. — 3. Embrun. — 4. Suse. — 5. Briançon. — 6. Vence. 

7. Gastellane ou Seillans (?). -- 8. Gimiez. — 9. Senez. — 10. Litt. 
au-dessus; au-delà des Alpes maritimes, en venant de la Gaule. 



288 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ 


. Β. 


Νουκερ{αν 


λβ, ς". (Λγ, γ. 


Τάνητον* 


λγ, γ. (χγ. γο. 


Μουτίναν 


λγ, » (λγ, γο. 


Βονωνίαν 


λγ,ς". [Λγ, ς". 


Κλατερνάς * 


λγ. ζ"Τ• ί^Τ' ζ"; 


Φόρον Κορνηλίου 


λδ, δ. (λγ, ς". 


Καίσαιναν 


λδ, γο. [Λγ, γο. 


Φαουεντίαν 


λε, γ. [Λγ, ς". 


2ερ.ν($νων^ (χεσόγειοι ■ 




2ούασα 


λε, ς". [Λγ, γ. 


"Οστρα 


λς, » [Λγ, ς". 


ΒΙΒΛΙΟΝ Ε. 

ι 




τάδε έ'νεστιν εν τω πέ{χπτω βιβλίω. 


[Π ίναξ πρώτος] 


δ' Γαλατίας (Παφλαγονίας) 


Γαλατίας θέσις. 


['Ασίας πίναξ α' 


•] 



IV. Ή Γαλατία περιορίζεται άπα [Λεν δύσεως Βιθυνίίΐ 
και [Λέρει της 'Ασίας κατά τήν έκτεθεΐ(Λένην γρα[Λ[Λήν • 
άπα δε [Λεση[Λβρίας Πα[Λφυλία άπο του ειρηρ,ένου προς τη 
'Ασία πέρατος εως του κατά παράλληλον ίγοντος [Λοίρας 

ξδ, δ. λη, ς'Ίβ. 

Άπα δέ ανατολών Καππαδοκίας [Λέρει τφ άπα τούτου 
του* πέρατος [Λέχρι του Πόντου, κατά θέσιν έπέχουσαν^ 
[Λοίρας ξε, » [^ϊ» Ç• 

1. Édit. Τάνιτον. — 2. Édit. Κλατέρνα. — 3. Comme plus haut, lis. 
Σενδνων. — 4. Édit. άπο τοΟ είρημένου. — 5. Edit. δ επέχει. 



PTOLÉMÉE, L. III, ITALIE. — V. GALATIE. 289 

Long. Latit. 

Nucérie^ 32°, 30'. 43°, 20. 

Tanètum* 33, 20. 43, 40. 

Mutiné^ 33, j> 43, 40. 

Bononia^ 33, 30. 43, 30. 

Claternes^ 33, 50. 43, 30. 

Le For de Cornélius* 34, 15. 43, 30. 

Gaessene' 34, 40. 43, 40. 

Faventia* 35, 20. 43, 30. 

Chez les Semnons, villes à l'intérieur des terres : 
Suase^ 35, 30. 43, 20. 

Ostre•'' 36, » 43, 30. 

LIYRE V. 

SOMMAIRE. — [Table l""^] 4. Galatie 

(Paphlagonie) 

SITUATION DE LA GALATIE. 

[Asie, table ^"'.] 

IV. La Galatie a pour limites, à l'ouest, la Bithynie et 
la partie de l'Asie suivant la ligne tirée (sur la carte) : 
au midi, la Pamphylie depuis la borne susdite, en 
Asie, jusqu'au parallèle qui comprend les degrés 

64, 15. 38, 35. 
A l'orient, la partie de la Cappadoce, à partir de 

cette borne jusqu'au Pont, situation déterminée par 

65, » 43, 10. 

1. Luzara, sur le Pô. — 2. Tanneium dans Pline 111, xx, 15, et dans 
ïltin. d'Antonin, auj. Tenedo. —3. Modène.— 4. Bologne. — 5. Qua- 
denna. — 6. Imola. — 7. Gesena. — 8. Faenza. — 9. Gastel-Leone. 

10. Monte-Nuovo (Hard.) ; Corinaldo (d'Anvil.). 

I 19 



290 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Ε. 

Άπο δε άρκτων μιέρει του Πόντου κατά περιγραφήν 
τοιαύτην • 

Μετά Κύτωρον τΐ6λιν παράλιον, 

Κλ{[χαξ χωρίον 

Τευθρανία ή καΐ Θύμιαινα^ 

Κάρα[Λβις άκρα 

Ζεφύριον 

Καλλιστρατία 

Άβώνου Τείχος 

Κΐ[ΑωλΙς^ 

Άρ[Λένη^ 

2τεφάνη κώ(Λη 

2ινώπη 

Κυπτασία^ 

Ζαλίσκου 'π:οτα[/.ου έκβολαι 

Γάλωρον 

"Αλυος ποτα[Λου έκβολαι 

Ή επιστροφή του ποτα[χου 

Ά[χισος 

"Ορη δέ έστιν έν τη Γαλατία αξιόλογα, δ τε 'Ολίγας* 
τ6 ορός, οδ το ρι,έσον επέχει ζγ, » F'-T• Υ°• 

Και του Διδύ[Λθυ τα ανατολικά ξβ, » (Λα, γ. 

Και το καλούμιενον Κελαινος^ Λ(ίφος ο5 το (χέσον 

ξβ, ς". λθ, ς". 

Και κατέχουσι τα [χέν έπι θαλασσή οΐ κατά τήν 
Παφλαγονίαν, έν ο?ς πόλεις και κώ[χαι' μεσόγειοι* • 



1. Goisl. et Vatop., manq. ή χ. Θυμαινα. 

2. Goisl. Κιμαλίς. 

3. Άρμήμη, Xénoph. Anab. VI, ι, 17. — Ρ. Mêla, Ι, 19, Armene. 

4. Vatop. Κυπασία. 

5. Édit. δ τε Γίγας. 

6. Goisl. et Vatop. Κελαονών. 

7. Vatop. κώμαι κα\ πόλεις. — 8. Manq. dans les édit. av. D. Bouq. 



ξα, 


ς• 


f^T' 


ζ"ϊ• 


ία, 


S. 


[χδ. 


» 


ξα. 


τ• 


μδ, γιβ. 


ξα, 


?". 


μ-δ, 


δ. 


ξ«, 


?"δ. 


[χδ, 


δ. 


IS, 


» 


μδ. 


» 


ES, 


» 


(-δ, 


» 


ξβ. 


ς'^β- Η^δ, 


ς'γιβ 


5t. 


Ύ• 


Μ-Τ' 


ς'γίβ 


^γ. 


^Ύ 


ί-δ, 


» 


Ηγ- 


γο. 


R' 


γο. 


ξδ, 


» 


f^T' 


ς". 


ίδ, 


δ. 


f^T' 


Υ• 


ξ8, 


ς". 


f^ï' 


ς. 


ξδ, 


δ. 


μα. 


δ. 


ζε, 


D 


f^T' 


ιβ. 



PTOLÉMÉE, L. V. GALATIE; PAPHLAGONIE, ETC. %9\ 

Du côté des Ourses, la partie du Pont qui se dessine 
ainsi : 

Après la ville maritime de Cytôros' Long. Latit. 

Climax^, fort 6Γ, 10'. 43°, 50. 

Teuthranie, appelée aussi Thymsene 

61, 15. 44, » 

Carambis-la-Haute (ou la pointe)* 61, 20. 44, 25. 

Zephyrium 61, 30. 44, 20. 

Callistratie 61, 45. 44, 15. 

Abônou Tichos (le mur d'Abône) '62, » 44, » 

Cimôlis 62, 30. 44, » 

Arménè 62, 55. 44, 55. 

Stéphane, bourgade 63, 20. 43, 55. 

Sinopè 63, 50. 44, » 

Cyptasie 63, 40. 43, 40. 

Embouchure du fleuve Zaliscos 64, » 43, 30. 

Galôrum 64, 15. 43, 20. 

Embouchure du fleuve Halys 64, 30. 43, 10. 

Coude de ce fleuve 64, 15. 41, 15. 

Amisos' 65, » 43, 5. 

Dans la Galatie les montagnes considérables sont : 

Le mont Oligas dont le centre est par 

63, » 43, 40. 

Les parties orientales du Didyme 62, » 41 , 20. 

Et celui qu'on appelle Célsenos Lophos (la Tête-Noire) ; 
point central par 62, 30. 39, 30. 

Les contrées qui sont sur la mer sont occupées par 
ceux de la Paphlagonie , dont les villes et bourgades 
à l'intérieur des terres sont : 



1. Kidros. — 2. Kerembi-Bouroun. — P. Mêla : Paphlagonium 

in littoribus pajne mediis promoniorium est Carambis. — Cf. Plin. 
Vi, II, 2 : Fuit et oppidum eodemnomine. — Z. Ineboli.— 4.Samsun. 



292 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Ε. 

Ζάγεφα 
Πλέγρα 

2είκορα' 
Ήλούια» 

Τωβάτα^ 

Γερμαν^πολις * 
2ήλκα 
Ζ($λκα 
Δακάστη 
Mdaov ^ 
2άκορσα 
Πορ,πηϊόπολις 
Κυνικά 

"Ανδρατια,ήκαΐΝεοκλαυδιούπολις ξγ, δ. 
2αβινις ^ 
Ιιτούα' 

Εύσήνη ξδ, γο. [λβ, γο. 

Έντος δε της Παφλαγονίας δυσμικώτεροι (Λεν Τολιστο- 
βογοι*, έν οίς πόλεις • 

Γέρικα Κολωνία ξα, ς", ρ,β. » 

Πεσσινους ξα, » μα, ς". 

Ουινδία ξα, γο. {Jia, γο. 

"Αναρος' ξα, ς", (χα, γ. 

Τόλαστα χώρα '" ξα, δ. μ, ς'γιβ. 

ι. Coisl. Σάχορα. 

2. Id. Ήλούα. 

3. Coisl. et Vatop. Τοβάτα. 

4. Palat. Περγανόπολις. 

5. Coisl. et Vatop. Γήλακα, Ξόανα, Δακασΰη, Μόσιον. 

6. Coisl., Vatop. et Palat. Σαβανίς. 

7. Coisl. et Vatop. Tcxoua. 

8. Coisl., Vatop. et Pal. Τολιβωστοί. 

9. Édit. "Ανδρος. 

10. Coisl. Τολαστάχορα. 



ξα, γο. 


(χγ, γο. 


ξβ, ς". 


[-Τ, ς". 


ΕΤ' Τ• 


κ-ϊ' γο- 


ξα, γο. 


(^•Υ' » 


ξβ, γ. 


[χγ, » 


ξγ, » 


(^γ, » 


ξγ, γο. 


(Λγ, δ. 


ξγ, δ. 


f^T' δ. 


ξα, γο. 


(Λβ, γο. 


ξα, ιβ. 


μβ, γ. 


ξβ, . 


{Χβ, δ. 


ξβ, ς". 


μβ, δ. 


ξβ, δ. 


(Λβ, ς". 


ξγ, δ. 


(Λβ, γ. 


Εγ, ζ"γ. 


, μβ. γ. 


ξδ, δ. 


[χβ, ς"^ 



PTOLÉMÉE, L. V. GALATIE, PAPHTAGONIE. 293 

Long. Latit. 

Zagire 6Γ, 40'. 43°, 40. 

Plégre 62, 30. 43, 30. 

Sicore^ 63, 20. 43, 40. 

Elvie 61, 40. 43, » 

Tôbate 62, 20. 43, » 

Germanopolis' 63, » 43, i> 

Seice 63, 40. 43, 15. 

Zolce 63, 15. 43, 15. 

Dacastè 61, 40. 42, 40. 

Mosum 61, 5.42,20. 

Sacorse 62, » 42, 15. 

Pompèiopolis^ 62, 30. 42, 15. 

Conice 62, 15. 42, 30. 
Andrapes, autrement dit Néoclaudiopolis^ 

63, 15. 42, 20. 

Sabinis 63, 50. 42, 20. 

Situe 64, 15. 42, 30. 

Eusènè 64, 40. 42, 40. 

A l'intérieur de la Paphlagonie, plus à l'ouest, sont 
les Tolistoboges, et leurs villes : 

Germa colonie 61, 30. 42, » 

Pessinûnte^ 61, » 41, 30. 

Vindie 61,40.41,40. 

Anaros 61, 30. 41. 20. 

La contrée de Tolaste 61, 15. 40, 55. 



1. Peut-être Germanicopolis, forme adoptée par d'Anville. — Comp. 
Amm. Marcell. XXVII, p. 349. Ed. H. Val.; Justin., Novell. XXIX, 15. 
Constantin, De Provinc. 1, 13. — La ville mentionnée par Ammien et 
par Constantin est dans l'Isaurie. 

2. V. Strabon, XII, m, 40 et 41, Pline, VI, n, 2. 

3. Comp. fliérocl. Synecd. p. 701. 

4. V. supr. Strabon, p. 234; Pline, V, xlii : Tolistobogorum, Pessinus. 



294 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Ε. 

Ούέτεστον' Εβ, γο. (Λγ. » 

Μεθ' ους προς ανατολάς Τεκτοσάγαι^ εν οίς πόλεις • 

"Αγκυρα [Αητρόπολις* ξβ, γο. μβ, » 

"Ωλενος ξβ, δ. μβ, » 

Κορβεουντος ζβ, γο. [Λα, γο. 

Άγρίζαλα^ ξβ, » (χα, ς". 

Ουϊνζέλα ζβ, ς", [χα, γ. 

Ροσολογία^ ξγ, » {χα, γιβ. 

2αρμαλία ξγ, γ. |χα, ιβ. 

ΔικτΙς ξβ, γο. (λ, ς"γ. 

Κάρΐ[Λα ξγ, » p., γο. 

Λανδοσ{α ^Τ' Τ*^• Η"•» ^• 
Τούτων δε® άνατολικώτεροι ΤρωκριοΙ, εν οίς πόλεις • 

Ταούϊον' ξγ, ς'Ίβ. [Λα, γο. 

Λασκορία ζγ, δ. [Λβ, » 

Άνδροσία* ξδ, γ. [χβ, ιβ. 

Κλαυδιούπολις ξγ, ς"γ. [Λβ, » 

Κάρισσα^ ξδ, γο. [Λα, γο. 

Φουιβάγινα^° ξδ, ς. [Λα, ς". 

Δούδουα ξγ, ς"γ. [Λα, γ. 

2άραλος ξα, ς", [λ, γ. 

Οΰκενα ξδ, ς. [λ, ς"γιβ. 

ί*αστία ξα, ς". [Λα, » 



t. Édit. Ούέγιστον. 

2. Édit. Τεκτοσάκαι. 

3. Le Palat. ajoute επίσημος. 

4. VatOp. et Coisl. Άγρίζαμα- 

5. Coisl. Όροσολογία. 

6. Id. Τούτων 8Ï ϊτι- 

7. Id. Ταύιον, Λασκωρία, Φουβωτίνα, Δώδουσα. 

8. VatOp. Άνδρωσία. 

9. Id. Κάρισα• 

10. Id. Φουβάγινα- 



PTOLÉMÉE, L. V. GALAXIE; PEUPLES, VILLES. ;Î95 

Long. Latit. 

Vétestum 62°, 40'. 43°, i> 
Après eux, au levant, sont les Tectosages, dont les 
villes sont : 

Ancyre, métropole' 62, 40. 421, » 

Olénos 62, 15. 42, » 

Corbéûnte^ 62, 40. 41, 40. 

Agrizale 62, » 41 , 30. 

Vinzéle 62, 30. 41 , 20. 

Rosologie 63, » 41, 25. 

Sarmalie 63,20.41,5. 

Dictis 62, 40. 40, 50. 

Carime 63, » 40, 40. 

Landosie 63, 40. 40. 15. 
Plus à l'orient sont lesTrôcmes^ dont les villes sont : 

Tavium 63, 35. 41, 40. 

Lascorie 63, 15. 42, » 

Androsie 64, 20. 42, 5. 

Claudiopolis 63, 50. 42, » 

Carisse 64, 40. 41, 40. 

Phuibagine 64, 10. 41, 30. 

Dudue 63, 50. 41 , 20. 

Saralos 61 , 30. 40, 20. 

Ucéne 64, 10. 40, 55. 

Rhastie 61, 30. 41, » 



1. V. supr. Strabon, IV, i, 13, p. 102-3; XII, v, 2, p. 234-5. - Cf. 
Tit. Liv. XXXVIII, 24. : Ancyram, nobilem in his locis (Tectosagorum) 
urbem.... ; Plin. l. c. : ïectosagum, Ancyra. — V. aussi pi. bas Et. de 
Byz. s. V. Άγκυρα. 

2. Gorbéùnte (ΓορβεοΟς), dans Strab. v. supr. p. 236-7. 

3. Plin. ibid. : Qui Mœonise et Paphiagoniae regionem (insedere), 

Trocmi Trocmorum Tavium. — \. supr. Strab. l. cit.; Tavia, Itin. 

d'Anton.; Tabia, NotiL eccles. : Τ^βία, Hierocl., Τάβεια, Suid.; Tavio, 
Tabl. de Peuting. — V. dans notre t. IIJ, inscriptt. et médailles. 



296 ηΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Ε. 

Ύπο δε τα εφη(Λένα έθνη διοικουσι Προσειλημ[Λενΐται' 
(χέν συνη[Λ(Λένοι αύτοϊς. 

Ύπο δε τούτους οΐ ΒηζηνοΙ*, καΐ (χέρος της Λυκαονίας, 
έν ϋίς πόλεις 

Πετενησσος' ξβ, δ. {χ, ς". 

Έκδαύ[Λαυα* Εγ, γ. (χ, γιβ. 

2ειουάτα^ ξδ, δ. (λ, γιβ. 

Άρδίσταρ.α ξδ, » (χ, ς. 

Κίννα^ ξγ, γ. (χ, » 

Κόγγουστος ξβ, γο, λθ, ς"γ. 

Τετάριον' ξγ, » λθ, ς". 

Λαοδίκεια κατακεκαυρ,ένη Εβ, γο. λθ, γο. 

Ουασάδα» ξδ, » λθ, γιβ. 

Περτα ξδ, γ. λθ, ς". 

Είτα υπό τούτους άπο [χέν δυσ{Λών Πισιδίας (χέρος, κοτι 
πόλεις ' 

'Απολλωνία ξβ, » λθ, ς"δ. 

'Αντιόχεια Πισιδίας ξβ, ς", λθ, δ. 

"Α[χβλαδα« ξα, ς"γ. λθ, ς"γιβ. 

Νεάπολις ξβ, ς"γ. λθ, δ. 

Άπο δε ανατολών ή Ίσαυρία και πόλεις • 

2αύατρα ζδ, γ. λθ, δ. 

Λύστρα^" ξδ, » λθ, » 

"Ισαυρα ξγ, ς "γ. λη, γο. 

Μεταξύ δέ Όρονδίκοι έθνος και πόλεις . 

Μίσθιον ζγ, » λθ, δ. 

Πάππα ξγ, γ. λη, ς"γιβ. 

ι. Coisl. et Vatop. διήκουσι Προσερλιμενΐται- — 2. Coisl. Βυζηνοί, 
Vatop. Βιζηνοί. — 3. Édit. Πετενισός- — 4. Édit. ΈχδαμοΟα, Palat. Δαύ- 
μαυα. — 5. Édit. Σιούατα- — 6. Édit. Κίαινα• — 7. Vatop. et Coisl. 
Τετράδίον. — 8. Édit. Ουάσατα- — 9. Édit. "Αβδαδα. — 10. Palat. Αυσιρα• 
— Act. des Apôtres, XIV, 6, Λΰστραν, il>. 8, et Paul, Ep. à Timoih. Il, 
III, 11, Αύστροι;. 



PTOLÉMÉE, L. V. LYCAONIE, PISIDIE, ETC. 297 

Au-dessous desdites nations habitent les Prosilem- 
ménites qui sont limitrophes. 

Au-dessous sont les Bèzènes et une partie de la 

Lycaonie^ avec les villes de Long. Latit. 

Péténessos 62°, 1 5'. 40°, 30. 

Ecdaumave 63, 20. 40, 25. 

Sivate 64, 15. 40, 25. 

Ardistame 64, » 40, 10. 

Cinne 63, 20. 40, > 

Congustos 62, 40. 39, 50. 

Tétarium 63, > 39, 30. 

Laodicée-la-Brûlée' 62, 40. 39, 40. 

Vasade 64, » 39, 25. 

Perte 64, 20. 39, 30. 

Puis, au-dessous, à l'ouest, une partie de la Pisidie 
avec les villes de 

Apollonie 62, » 39, 45. 

Antiochie de Pisidie* 62, 30. 39, 15. 

Amblade^ 61, 50. 39, 55. 

Néapolis 62, 50. 39, 15. 

A l'est l'Isaurie et ses villes : 

Savatre 64, 20. 39, 15. 

Lystres 64, » 39, » 

Isaures^ 63, 50. 38, 40. 

Au milieu, la nation des Orondices^ et leurs villes: 

Misthium 63, > 39, 15. 

Pappe 63, 20. 38, 55. 

1. Ladik. — 2. Jalobatch. — 3. Ketchi-Burlu (?). -4. Strabon, XII, 
VI, 3, mentionne deux villes d'isaura, la vieille et la nouvelle qui, 
de son temps, prit la place de l'autre. A Isaura nova appartiennent 
des ruines appelées Sengibar Kalessi, près d'Olubunar. Selon quel- 
ques-uns, Isaura vetera serait aujourd'hui Eski-Serai. — 5. Pline, V, 
XLii, Oroandicum, Pisidiœ. 



298 ΙΙΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Η. 

ΒΙΒΛΙΟΝ Η. 

[Ευρώπης πίναξ γ',] • 

V. Ό τρίτος ζίναξ της Εύρώττης περιέχει τάς Γαλλίας 
έν τέτρασιν έπαρχίαις συν ταις παρακεΐ[Λέναις νήσοις. Ό 
δε ο là (χέσου αυτών παράλληλος λόγον έχει προς τον 
μεσηρ,βρινον, δν τα δύο προς τα τρία. 

Περιορίζεται δε ο πίναξ άπο μ,ϊν ανατολών 'Ιταλία* 
και Ραιτία καΐ Γερμανία • άπο δε μεσημβρίας τη Γαλ- 
λική θαλασσή • άπο δε δύσεως τοις Πυρηναίοις ό'ρεσι και 
τω Άκουϊτανικω κολπω^ • άπο δε άρκτων τω Βρετταννικω 
ώκεανω. 

Της μεν ούν Άκουϊτανίας Κελτογαλατίας' , 

Το μεν Μεδιολάνιον έχει τήν μεγίστην ήμέραν (ορών 
ιε', ς "δ', και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις 
ισημεριναϊς β', γ'"*. 

Ή δε Βουρδίγαλα τήν μεγίστην ήμέραν έ'χει ωρών 
ιε',ς", και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις 
δυσιν, ήμίσει καΐ γ'. 

Της δε Λουγδουνησίας Γαλλίας^, 

Το μέν Αύγουστ^δουνον έχει τήν μεγίστην ήμέραν ωρών 
ιε',ς^δ', καΐ διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις 
δυσι, τρίτφ καΐ δωδεκάτφ. 



1. Édit. Γερμανία μεγάλη, 'Ιταλία και Ραιτία- 

2. Vatop. et Coisl. Άκουιτανίω ώκεανφ- 

3. Κελτογ. manque dans Coisl. 

4. Coisl. et Vatop. ώραος δυσΙν, ήμίσει κα\ γ', c.-à-d. de deux heures 
cinquante minutes. 

5. Coisl. manque Γαλλίας. 



PTOLÉMÉE, L. VIII. GÉOGRAPHIE MATHÉMATIQUE. 299 
LIVRE VIII. 

[Europe , table 3".] 

V. La troisième table de l'Europe comprend les 
Gallies en quatre provinces, avec les îles adjacentes : 
le parallèle qui passe au milieu d'elles est par rapport 
au méridien comme deux est à trois. 

Cette table est bornée, au levant, par l'Italie, la 
Rhaetie et la Germanie; au midi, par la mer Gallique; 
au couchant, par les monts Pyrénées et le golfe Aqui- 
tanique; au nord, par l'Océan Brettanique. 

En conséquence, dans la Celtogalatie Aquitanie, 
Médiolanium a son plus long jour de 1 5 heures trois 
quarts ; elle en est à l'ouest d'Alexandrie à deux heures 
vingt minutes équinoxiales. 

Burdigala a son plus long jour de 15 heures et 
demie' : à l'ouest d'Alexandrie, elle en est à 21 heures, 
50 minutes. 

Dans la Gallie Lugdunèsie, 

Augustodunum a son jour le plus long de 1 5 heures 
45 minutes; la distance de cette ville à l'ouest 
d'Alexandrie est de 2 heures, 25 minutes. 



1. Selon Pline (VI, xxxix, 34) qui, d'après les Grecs, divise le 
globe terrestre en zones de climats, l'Aquitaine, Pyrénées, etc. ont 
leur plus long jour de quinze heures équinoxiales et trois cin- 
quièmes. 



300 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Η. 

TÔ δε Λούγδουνον* έχει τήν (Λεγίστην ή(Λέραν ωρών 
ιε',ς"*, και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις 
δυσι και ή[/,ίσει. 

Της δε Βελγικής Γαλλίας', 

TÔ |χέν Γησοριακον* έχει τήν (χεγίστην ή[Λέραν ωρών 
ις', ς"γ^ και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις 
δυσι, τρίτω και δωδεκάτω. 

Tè δε Δουροκόττορον τήν μεγίστην ή(Λέραν έχει ωρών 
ις', και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις δυσι, 
τρίτφ και δωδεκάτω. 

Της δε Ναρβωνησίας Κελτογαλατίας^, 

Ή [άν Μασσαλία τήν (χεγίστην ή{Λέραν έχει ωρών ιε', 
δ', και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς ' δύσεις ώραις β', 
γιε". 

Ή δε Ναρβών έχει τήν [χεγίστην ή[^.έραν ωρών ιε', δ', 
και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις δυσιν, 
ή{Λίσει και δωδεκάτω. 

Ή δε Ούΐεννα τήν [/,εγίστην ήριέραν έχει ωρών ιε', ς" 
και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραΐς β', ς"*. 

Ή δε Νέ[Λαυσος έ'χει τήν ριεγίστην ήμέραν ωρών ιε', 
γιε'* , και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις ώραις β', 
ς'Ίε^». 



1. Édit. ή δέ Λούγδουνος. 

2. Coisl. γο', c-à-d. 40 minutes. 

3. Coisl. manque Γαλλίας. 

4. Id. et VatOp. Όριγιακόν. 

5. Coisl. ς", c.-à-d. et demie. 

6. Id. manque Κελτογαλατίας. 

7. Coisl. ώραις δυσ\, τρίτω καΐ δωδεκάτω, deux heures un tiers et UH 
douzième, = 2 h. 25 m. 

8. id. ώραις, δυσΙ κα\ τετάρτω, deux heures et un quart. 

9. Id. γιβ', un tiers et un douzième, = 25 m. 

10. Id. ώραις δυσ\ κάΙ ήμίσει = 2 h. et demie. 



PTOLÉMÉE, L. VIII. GÉOGR. MATHÉMATIQUE. 301 

Lugdunum a son plus long jour de 15 heures et 
demie ; d'Alexandrie à cette ville à l'ouest la distance 
est de 2 heures et demie. 

Dans la Gallie Belgique, 

Gèsoriacum a son jour le plus long de 1 6 heures , 
50 minutes ; entre cette ville à l'ouest et Alexandrie 
la distance est de 2l heures, 321 minutes. 

Durocottorum a son plus long jour de 1 6 heures ; 
distance à l'ouest d'Alexandrie, 2l heures, 215 minutes. 

Dans la Celtogalatie Narbonèsie, 

Massalie a son jour le plus long de 1 5 heures et un 
quart; distance d'Alexandrie, à l'ouest, 2! heures, 
35 minutes. 

Narbon a son plus long jour de 15 heures et un 
quart ; d'Alexandrie à cette ville à l'ouest , la distance 
est de 2 heures, 35 minutes ^ 

A Vienne , le jour le plus long est de 1 5 heures et 
demie; distance à l'ouest d'Alexandrie, 21 heures et 
demie ^. 

Nemausus : durée du plus long jour, 15 heures, 
24 minutes; distance d'Alexandrie, à l'ouest, 2 heures, 
34 minutes. 



1. Pline, ibid. sixième division Antipolis, Massilie, Narbon 

Neuf pieds de gnomon, huit d'ombre. Longueur du plus grand jour 
de l'année, quinze heures équinoxiales et un neuvième, ou, selon 
Nigidius, un cinquième. 

2. Pline, ibid. septième zone,.... Vienne Gnomon, 35 pieds, 

ombre, 36. Le plus long jour = 15 heures équinoxiales et 3/5. 



302 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Η. 



[Εύρώτιης πίναξ ς',] 

VIII. Ό ίγ.τος πίναξ της Εύρώττης περιέχει Ίταλίαν 

ολην Περιορίζεται δε ό πίναξ άπο [Λεν ανατολών Άδρία 

κόλπω και Ίονίίο πελάγει, άπο δέ ρι,εση[Λβρίνων Λιγυστικω 
πελάγει και Τυρρηνικω και ρ,έρει του Άδριατικου, άπο δέ 
δυσ[Λών [τοις παρά τήν Γαλλίαν] Άλπίοις ορεσιν, άπα δέ 
άρκτων τοις τε υπό τήν ί^αιτίαν και Ούϊνδελκίαν Άλπίοις 
ορεσι και τω υπό τα Νωρικον Άλπίω ορει καλου[Λένω τε 
Καρουάγκα και μέρει του Άδρίου κόλπου. Των (λέν ουν 
εν τγ| 'Ιταλία 

Ή δέ Νίκαια Μασσαλιωτών τήν {/.εγίστην ή[J^έpαv 
έχει ωρών ιε', δ', και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις 
ώραις δυσί καί δγδ($ς). 

Ή δέ Ραβέννα τήν [Λεγίστην ή[Λέραν έ'χει ωρών [χεσημι- 
βρινών ιε', γιβ'', και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς δύσεις 
ωρα α , γιε ^. 



['Ασίας πίναξ α'.] 
Ό πρώτος πίναξ 'Ασίας περιέχει Γαλατίαν. 



1. Coisl. ωρών ιε', γι6' ϊγ(ΐστΛ, 15 h. 25 m. à peu près. 

2. Id. ώρα [iicf, xa\ τρίτω, une heure et un tiers, = 1 h. 20 m. 



PTOLÉMÉE, L. Vin. GÉOGRAPHIE MATHÉMATIQUE. 303 



[Europe, table 6'.] 

VIII. La 6® table de l'Europe comprend l'Italie 

entière Cette table est limitée d'un côté, au levant, 

par le golfe Adrias et la mer Ionienne ; de l'autre , au 
midi par la mer Ligystique et Tyrrhénique et par une 
partie de l'Adriatique, au couchant par les monts 
Alpies, le long de la Gallie ; du côté des Ourses par les 
monts Alpies de la Rhaetie et de la Vindelcie ; près du 
Nôrique, par le mont Alpie, appelé Carvanca, et par une 
partie du golfe Adrias. Chez les peuples de l'Italie 

Nicée^ (Nicsea) des Massaliôtes a son jour le plus long 
de 1 5 heures, 5 minutes ; sa distance à l'ouest d'Alexan- 
drie est de 2 heures, 7 minutes 1/2. 

A Ra venue ^ le jour le plus long a 15 heures méri- 
diennes et 25 minutes; cette ville est à l'ouest 
d'Alexandrie et à la distance d'une heure, 34 minutes. 



[Asie, table 1".] 
La première table de l'Asie comprend la Galatie. 



1. Pline, même zone que Massalie et Narbonne, v. supr. p. 301, n. 1. 

2. Pline, même zone que Vienne, v. supr. ibid. n. 2. 



304 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Η. 



XVII. Της δε Γαλατίας. 

Ή [χέν 2ινώπη την [χεγίστην ήμέραν έ'χει ωρών ιε', 
δη'\ καί διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς ανατολάς ώρας 
[Λίας τετάρτω. 

Ή δέ Άμιισος τήν [χεγίστην ή(J.έpαv έχει ωρών ιε', δ', 
και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς ανατολάς^ ώρας (/.ιας 
τρίτω. 

Ή δέ "Αγκυρα τήν [χεγίστην ή[Λέραν έχει ωρών ιε', η', 
και διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς ανατολάς^ η' ρ.ιας ώρας. 

Ή δέ Γέρρι,α τήν μεγίστην ήμέραν έχει ωρών ιε', η' καΐ 
διέστηκεν 'Αλεξανδρείας προς ανατολάς^ ολίγον παντελώς. 

Ή δέ Πεσσινους τήν ριεγίστην ήρι,έραν έ'χει ωρών ιε'^, 
και ρ,ικρον διέστηκεν 'Αλεξανδρείας πρ6ς ανατολάς. 

XXVIII. "Εκθεσις χωρών της οικου{χένης. 

Αιδε είσΐν αι γνωσθεισαι έπαρχίαι ή σατραπίαι της οί- 
κουρ,ένης. 

[Ευρώπης πίναξ γ'.] 

Γαλλία Άκουϊτανία. 
Γαλλία Λουγδουνησία. 



1. Id. ωρών ιε'. γ'. 15 h. 20 m. 

2. Id. προς ΐω. 

3. Id. προς Ιω ώρας μιας ίχτω, d'un 6* d'heure, 10 m. 

4. Id. προς εω μικρω τινι- 

5. Id. ωρών ιε', lë', χα\ διέστηχεν Άλεξ. βραχεί προς Ιω, C-à-d. 15 h. 
5 m., et est peu distante d'Alex, à l'Ë. 



PTOLÉMÉE, L. VIII. GÉOGRAPHIE MATHÉMATIQUE. 305 



XVII. En Galatie : 

A Sinopè , le jour le plus long est de 1 5 heures , 
2i2! minutes ; la distance à l'est d'Alexandrie est d'un 
quart d'heure. 

Amisos a son plus long jour de 1 5 heures et quart; 
la distance à l'est d'Alexandrie est d'un tiers d'heure 
(20 minutes). 

Ancyre a son plus long jour de 1 5 heures, 7 minutes 
1/2; la distance à l'est d'Alexandrie est d'un 1/8 
d'heure (7 minutes 1/2). 

Germe* a son jour le plus long de 15 heures, 
7 minutes 1/21; la distance à l'est d'Alexandrie est 
tout à fait peu de chose. 

Pessinûnte a son jour le plus long de 1 5 heures ; à 
l'est d'Alexandrie, petite distance. 

XXVIII. Exposition des contrées de la (terre) habitée. 

Voici les provinces ou satrapies connues de la (terre) 
habitée. 

[Europe, table 3".] 

Gallie Aquitanie. 
Gallie Lugdunèsie. 



1. Germa (V. supr. p. 293) n'est pas nommée ailleurs-, elle diffère 
de Germa ou Germé en Mysie. Etienne de Byz., Itin. d'Anton. 

I S!0 



306 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΒΙΒΛ. Η. 

Γαλλία Βελγική. 

Κελτογαλατία Ναρβωνησία. 

Πίναξ δ', 
Γερμανία Μεγάλη. 

Ό(Λθΰ (ά της 'Ασίας έιταρχίαι • 

['Ασίας • πίναξ α'.] 

Γαλατία, εν ϊ\ Παφλαγονία και Ίσαυρία. 



ΚΛΑΥΔΙΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΑΑΕΕΑΝΔΡΕΩ2. 

Πόλεων έπισή[χων Πίναξ'. 

Γαλλίας Άκουϊτανίας. 

Μεδιουλάνος ιζ, γο. (χς, ς "δ. 

Βουρδίγαλλα* ιη, ς", μς, γ. 



1. Fragm. publié à Oxford, 1712, in-8°. 

'2. Al. Βουρδίγαλα ιη, » με, » — Burdigala 28, » 45, ». 



PTOLÉMÉE, L. VIII. GAULE ET GALATIE. 307 

Gallie Belgique. 
Geltogalatie Narbonèsie. 

Table 4«. 

Grande Germanie. 

Ensemble les provinces de l'Asie : 
[Asie, table \^\] 

La Galatie, comprenant la Paphlagonie et l'Isaurie. 



CLAUDE PTOLÉMÉE D'ALEXANDRIE. 

Table des villes remarquables. 
Gallie Aquitanie. 

Long. Latit. 

Médiulanus » 1 7°, 40 '. 46°, 45 . 

Burdigalla 18,30.46,20. 

1. Nous conservons exactement ici comme partout les formes 
diverses, visiblement corrompues, des noms de villes citées dans 
ce fragment attribué à Ptolémée. 



308 ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΠΟΛΕΙΣ ΕΠΙΣΗΜΟΙ. 

Λουγδουνησίας Γαλλίας. 

Αύγουστόδυνος^ ^Υ' Ύ• l•*•^» *^• 

Αού'^^ΟΌνος'^ κγ, δ. μι, γ. 

Βελγικής Γαλλίας. 

Γησοριακον κβ, ς", νγ, γ. 

Δουροκόρτορον^ κγ, ς"δ. (χη, ς". 

Ναρβωνησίας Γαλλίας. 

Άρέλατος κβ, ς"δ. [χγ, γ. 

Ούίαινα^ κγ, » [χε, » 

Νεμέϊσον^ κβ, » (/.δ, ς". 

1. ΑΙ. Αύγουστόδουνον, mss. κγ, γο. μς, ς"• 24. 40. 46, 30. 

2. Mss. Λούγδουνον. 

3. Mss. Δουροχόττορον. 

4. Mss. Ουΐεννα- 

5. Mss. Νέμαυσος. Π faut peut-être lire Νέμαυσον; Cf. ΡΗπ. III, V, 
4, Nemausum. 



PTOLEMEE. VILLES REMARQUABLES. 



309 



Gallie Lugdunèsie. 



Augustodunus 
Lugdunus 



Long. Latit. 

23, 15. 45, 20. 



Gallie Belgique. 



Gèsoriacum 
Durocortorum 



22, 30. 53, 20. 

23, 45. 48, 30. 



Gallie Narbonaise. 



Arélatus^ 

Visene 

Ncméïsum^ 



22, 45. 43, 20. 

23, » 45, » 

22, » 44, 30. 



1. Arelatus aussi dans Avion, Ora marit. 679; Arelatc (ace. Arela- 
ten) dans Vib. Sequester. De Flumin. 

2. Νεμέϊσον, forme absolument inconnue de l'ancien nom de 
Nîmes, Strab. 78, supr. p. 98 et passim, Ptolémée, supr. p. 278, Νέμαυ- 
σος; P. Mêla, II, 5, Nemausus; Plin. 111, v, 4, Nemausum; Table de 
Peuting. Nemauso. Etienne de Byz. Νέμαυσος, etc. 



•A 



2ΚΥΛΑΚ02 ΚΑΡΥΑΝΔΕί22. 

Περίπλους της Θαλάσσ7)ς της οικουμένης Ευρώπης 
και 'Ασίας καΐ Αιβύης. 



%. ΙΒΗΡΕ2. Της Ευρώπης daX πρώτοι "Ιβηρες, 'Ιβη- 
ρίας έθνος, και ποτα[^.ος "Ιβηρ Είτα Έρ,π^ριον (πολιν 

'Ελληνίδα ή ονο[χα Έ[Λπ6ριον) • εισΐ δέ ούτοι Μασσαλιο)- 
τών άποικοι 

3. ΛΙΓΥΕ2 και ΙΒΗΡΕ2. Άπο δέ 'Ιβήρων εχονται 
Αίγυες και "Ιβηρες [χιγάδες ρ.έχρι ποτα[χου Ροδανου. 
Παράπλους Λιγύων άπο 'Εμπορίου μέχρι Ροδανου ποτα- 
μού δύο ημερών και μιας νυκτός. 

4. ΑΙΓΥΕ2. Άπο Ροδανου ποταμού εχονται Αίγυες 
μέχρι Άντίου'. Έν ταύτη τη χώρα πόλις έστιν Έλληνις 
Μασσαλία και λίμην***. "Αποικοι αδται Μασσαλίας είσί. 
Παράπλους δ' έστι ταύτης άπα Ροδανου ποταμού μέχρι 
Άντίου ήμερων δ' και νυκτών τεσσάρων. Άπο δέ 'Ηρα- 
κλείων 2τηλών μέχρι Άντίου ή χώρα πάσα αυτή εύλί- 
μενος^. 

1. Gail, Glausen et Kiepcrt après Gronovius, proposent de lire 
Άλπίου, l'extrémité des i4Z;3es maritimes, ou Albium hilemelium, auj. 
Vintimille. G. Millier croit que Scylax a écrit Άντίου pour Άντιπόλεως, 
Antibes. 

2. Comp. siipr. Scymnos v. 215. — Lacune comblée à l'aide de la 
Description de Scymnos : Ταυρόεις, 'Ολβία κ' Άντίπολις. 

3. Gomp. Strabon, IV, ι, 4, 9; supr. p. 70 et 90. 



SCYLAX DE CARYANDA'. 

Périple de la mer qui baigne les rivages de Γ Europe , 
de Γ Asie et de la Libye. 

2. IBÈRES. En Europe on trouve tout d'abord les 
Ibères, peuple de l'Ibèrie, et le fleuve Iber {VEbre)....; 
puis Emporium [ville hellénique dont le nom est Em- 
porium]*: ce sont des colons des Massaliôtes 

3. LIGYES et IBÈRES. A partir des Ibères vient 
une population mêlée de Ligyes et d'Ibères, jusqu'au 
fleuve Rhodan. Le trajet le long des côtes des Ligyes, 
d'Emporium au Rhodan, est de deux jours et une 
nuit. 

4. LIGYES. A partir du Rhodan se trouvent les 
Ligyes jusqu'à Antium. Dans cette contrée est la 

ville hellénique de Massalie et son port ^ Ce sont 

des colonies de Massalie. Le trajet le long des côtes, 
du Rhodan jusqu'à Antium, est de quatre jours et 
quatre nuits. Tous ces parages, des Colonnes d'Héra- 
clès à Antium, offrent de bons ports ^ 



1. 3• ou 4• siècle après J.-C. (?). 

1. Ce qui est entre crochets est une glose. 

3. Lacune comblée à l'aide du Périple de Scymnos : Tauroïs, 
Olbia, Antipolis, Antibes. — 4. P. Mêla, II, 5, dit au contraire : In 
littoribus rarœ urbes, quia rari porlus. 



31 21 ΣΚΥΛΑΚΟΣ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

16. ΟΜΒΡΙΚΟΙ. Μετά δε 2αυν{τας έθνος έστΙν Ό(λ- 
βρικοι, και ττίίλις έν αύτη^ Άγκών έστι. Τούτο δέ το 
έθνος τΐ[Λα Διο[χήδην , εύεργετηθέν υπ' αύτου • και Ίερ6ν 
έστιν αύτου. Παράπλους δέ της Ό^χβρικής έστιν ή[Λερών 
δύο και νυκτ($ς. 

18. ΚΕΑΤΟΙ. Μετά δέ Τυρρηνούς είσι Κελτοι έθνος, 
άπολειφθέντες της στρατείας, έπι στενών μΐ-έχρι Άδρίου 
[διήκοντες]. 'Ενταύθα δέ έστιν ό μυχός του Άδρίου 
κόλπου. 

19. ΕΝΕΤΟΡ. Μετ^ι δέ Κελτους 'Ενετοί εισιν έθνος, 
και ποτάμιος 'Ηριδανός έν αύτοΐς. 

69. Μέγιστοι δέ ποταμοί είσιν έν τη Ευρώπη ό Τάναϊς, 
ό "Ιστρος, ό Ροδανός. 

90. ΠΑΦΛΑΓΟΝΙΑ. Μετά δέ Άσσυρίαν έστι Παφλα- 
γονία έ'θνος. "Εστι δέ έν αύτη 2τεφάνη λιμήν, Κίίλουσσα, 
πόλις ΈλληνΙς, Κίνωλις, πί^λις Έλληνις, Κάραμβις, 
πόλις Έλληνις, Κύτωρις, πόλις Έλληνις 

1. Έν αυτί) comme si, au lieu ά"Ωμβρικο\, il y avait Όμβρική ou 
της Όμβρικής. — Cf. Αηοπ. OU Scymnos de Chics, v. 366 et s. : 

Όμβρικοί, 

οΰς φασιν άβροδίαιτον αίρείσθαι βίον 
Λυδοίσι βιοτευοντας έμιφερέστατα. 

2. Gomp. supr. Eustathe, p. 13; Strab. p. 130, 172 et s.; Hérodote V, 
IX : Ενετών των έν τω Άδρίϊ). — Scymnos, V. 387-391; 395-401 : 

'Ενετών δ' είσί πεντήκοντα που 

πόλεις έν αυτψ κείμεναι προς τω μυχφ, 
ους δή μετελθείν φασιν έκ της Παφλαγόνων 
χώρας, κατοικήσαί τε περί τον Άδρίαν. 
'Ενετών ϊχονται Θράκες "Ιστροι λεγόμενοι 

'Ηριδανός, δς κάλλιστον ηλεκτρον φέρει, 
ον φασιν είναι δάκρυον άπολιθουμενον, 
διαυγές αιγείρων άποστάλαγμά τι. 
Λέγουσι γαρ δή την κεραύνωσιν προτού 
την τοΟ Φαέθοντος δεΟρο γεγονέναι τινές • 
διί) καΐ τα πλήθη πάντα τών οικητόρων 
με) ανειμονεΐν τε πενθικάς τ' ϊχειν στολάς. 



SGYLAX, PÉRIPLE : LIGYES, CELTES, ÉNÉTES. 313 

16. OMBRIQUES. Après les Saunites (Samnites) 
vient le peuple des Ombriques, et leur ville Ancôn. 
Ce peuple honore Diomède, qui a été son bienfaiteur, 
et il y a chez lui un temple de ce héros \ Le trajet le 
long des côtes de l'Ombrique est de deux jours et 
d'une nuit. 

18. CELTES. Après les Tyrrhènes, se trouve une 
population celte laissée en ce pays par l'expédition*, 
laquelle par une étroite bande de terre va jusqu'à 
l'Adrias. Or là est le fond du golfe Adrias. 

19. ÉNÉTES. Après les Celtes, il y a les Énétes, 
peuple chez lequel se trouve l'Éridan : à partir de 
là le trajet le long des côtes est d'un jour'. 

69. Les plus grands fleuves de l'Europe sont le 
Tanaïs, l'Ister et le Rhodan. 

90. PAPHLAGONIE. Après l'Assyrie on trouve la 
Paphlagonie. Il y a dans cette contrée le port de 
Stéphane, Colusse, ville Hellénique, Cinôlis, ville 
Hellénique, Garambis, ville Hellénique, Cytôris, ville 
Hellénique ^ 



1. Anonyme ou Scymnos, v. 366 et ss Les Ombriques se sont 

fait, dit-on, un genre de vie plein de mollesse, et par leur manière 
de vivre ils ressemblent beaucoup aux Lydes (Lydiens). 

2. Expédition dirigée contre Rome, an de R. 364, av. J.-C. 390. 

3. Anonyme ou Scymnos de Chios : 

Les Énétes ont cinquante villes situées dans le fond même de ce 
golfe (l'Adriatique) : ils sont venus, dit-on, du pays des Paphlagons, 
et ils habitent autour de l'Adrias. Tout à côté des Énétes sont les 

Thraces appelés Istres Puis, c'est l'Eridan , qui porte l'ambre, 

cette merveille; ce sont, dit-on, des larmes pétrifiées, gouttes 
transparentes que distillent des peupliers. D'aucuns, en effet, ajou- 
tent que c'est là que jadis fut foudroyé Phaéton, et que pour cette 
raison tous les habitants de la contrée portent des vêtements noirs, 
— des robes de deuil. 

4. Cf. Strab. XII, m, 9-10, et siipr. Ptolém. p. 290. 



MAPRIANOY ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ. 

Περίπλους της έ'ξω θαλάσσης. 

ΒΙΒΛΙΟΝ Β. 

6. [Ή δέ Πυρήνη το ορός] διαζεύγνυσι και διαιρεί τήν 
Ίβηρίαν προς τήν έχομένην Κελτογαλατίαν 

Κελτογαλατίας περίτΐλους. 

19. Ή καλουρι,ένη Κελτογαλατία διήκει [Λεν έπι 
πλείστον και κατά γη ν και [κατά] θάλασσαν • διήρηται δε 
εις επαρχίας δ', Γαλλίαν Άκυτανίαν και Γαλλιαν Λουγ- 
δουνησίαν καΐ Γαλλίαν Βελγικήν και [Γαλλίαν] Ναρβω- 
νησίαν. 'Αλλ' αί ρ.έν προειρη[λέναι τρεις έπαρχίαι προσοι- 
κουσι τω ώκεανω προς τάς άρκτους έστρα[Λ[/.έναι , ή δε 
Ναρβωνησία έν τη καθ' ήρ,ας και εντός κείται θαλασσή 
προς τήν {Λεση[Αβρίαν όρώσα. Λέξορ.εν τοίνυν τον περί- 
πλουν, ακολούθως άπο της Άκυτανίας άρξά[χενοι των 
παρά τον Ώκεανον τον άρκτωον της Κελτογαλατίας 
παροικούντων εθνών • τούτον γαρ τον περίπλουν άναγρά- 
ψειν ύπεσχ^ριεθα • της γαρ Ναρβωνησίας τον περίπλουν 
έν τη Έπιτο[χή της Άρτε[Λΐδώρου Γεωγραφίας ήτοι Περί- 
πλου σαφώς διεξήλθο(χεν , εΐ και 6 προειρηρ,ένος Άρτεμί- 

1. Marcien d'Hèraclée, 400 environ après J.-C, abréviateur de 
Ménippe, contemporain de Strabon. Editt. E. Miller, Paris, 1839; 
G. MuUer, Bihl. Didot, 1855. 



MARCIEN D'HÉRACLÉE DU PONT. 

Périple de la mer extérieure, etc. 

LIVRE Π. 

6. [Le mont Pyrènè] disjoint et sépare l'Ibèrie de 
la Celtogalatie qui en est voisine. 

Périple de la Celtogalatie. 

19. 'Le pays appelé Celtogalatie est très-étendu et 
du côté de la terre et du côté de la mer; il est par- 
tagé en quatre provinces : Gallie Akytanie, Gallie 
Lugdunèsie, Gallie Belgique et Gallie Narbonèsie. De 
ces provinces les trois que nous avons nommées les 
premières avoisinent l'Océan et regardent vers les 
Ourses (le Nord). La Narbonèsie est située près de 
notre mer, — la mer intérieure, et regarde au midi. 
Commençant donc régulièrement par l'Akytanie, nous 
exposerons le périple des peuples qui habitent le long 
de la partie septentrionale de l'Océan Celtogalatique ; 
nous avons promis de décrire ce périple. Pour le 
périple de la Narbonèsie, nous l'avons clairement 
détaillé dans l'Abrégé de la Géographie ou du Périple 
d'Artémidore, bien que le susdit Artémidore n'ait pas 

1. Gomp. Ptolém. II, 7, supr. p. 248 et suiv.— Et. Byz. s. v. Άκυτανία. 



31 6 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΤ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

δωρος τήν διαίρεσιν των εν [τη Κελτογαλατ^α , ώς και 
των εν τη] 'Ιβηρία επαρχιών ουκ έποιήσατο^ 

Άκυτανίας περίπλους. 

20. Ή Άκυτανία περιορίζεται άπο ρ,έν άρκτων [χέρει 
της έχο[Λένης Λουγδουνησίας επαρχίας και τω μετ' έκεί- 
νην ώκεανω άρκτψω, άπο δε ανατολών ό[Λθίως [χέρει της 
Λουγδουνησίας κατά τον Λίγηρα ποτα[Λον (χέχρι τών 
πηγών αύτοϋ, και μέρει της Ναρβωνησίας [λέχρι του προς 
τη Πυρήνη πέρατος, άπο δε δυσ[Λών τω Άκυτανικω 
ώκεανφ, άπο δε [Λεση[χβρίας (λέρει τε της Πυρήνης κατά 
τα Οΐάσσω άκρωτήριον τα προς τον ώκεανον νενευκ^τι, 
και [χέρει της Ναρβωνησίας επαρχίας άπο της κεφαλής 
του Λίγηρος [^έχρι του είρη[Λένου πράς τη Πυρήνη πέρατος. 
Και ή ρ,έν δλη περιγραφή του έθνους τοιαύτη, τα δε κατά 
τής παραλίας κατά τον Άκυτανικον ώκεανον ούτως έχει. 

21 . Άπο του Οίάσσω ακρωτηρίου τής Πυρήνης έκδέ- 
χονται Άΐούριος^ ποταρ.ου έκβολαι, είσι δ' έπ' αύτας ου 
πλείω σταδίων ^ασν', ούχ ήττον σταδίων ψπε'. Άπο δε 
Άτούριος εκβολών εις 2ιγνάτιος' ποταρ,ου έκβολάς στάδιοι 
φ', [σταδιοι] υν'. Άπο δε 2ιγνάτιος ποταμού εκβολών εις 
Κουρίαννον άκρωτήριον εισι στάδιοι φ', στάδιοι το'. Άπο 
δε Κουριάννου^ έπι Γαρούννα ποταμού έκβολας μεγέθους 
οντος [σταδίων] ν', στάδιοι χ', [στάδιοι] υλ'. Άπο δε τών 
εκβολών του Γαρούννα ποταμού είσιν έπι τας πηγάς αύτου 
στάδιοι Tfe', στάδιοι χ'. Άναπλεύσαντι δέ τψ Γαρούννα 



1. Cité par Etienne de Byzance. 

2. Comp. Ptolëm. — God. ici et plus bas Άτουρίου. 

3. Cod. ici et plus bas Σιγνατίου. — Gomp. IHolém. Σίγμανο;. 

4. Sic Cod. ms. — V. Ptolém. ibid. 



MARCIEN DHÉRACLÉE, PÉRIPLE : AQUITAINE. 317 

donné la division par provinces [de la Celtogalatie et] ^ 
de ribèrie. 

Périple de VAkytanie. 

20. L'Akytanie est bornée au nord par la partie 
de la province Lugdunèsie qui y est attenante, et par 
l'Océan qui vient après elle au nord; au levant, de 
même par la partie de la Lugdunèsie qui suit le fleuve 
Liger, jusqu'à ses sources, et par une partie de la 
Narbonèsie jusqu'à son extrémité à la Pyrènè; au 
couchant par l'Océan Akytanique; au midi par la 
partie de la Pyrènè qui incline à la pointe d'CEasso, 
vers l'Océan, et par la partie de la province Narbo- 
nèsie de la source du Liger à l'extrémité susdite dans 
la Pyrènè. Telle est dans son ensemble cette circons- 
cription provinciale : quant aux détails de la côte qui 
borde l'Océan akytanique, les voici : 

21. A la pointe d'CEasso dans la Pyrènè, succède 
les bouches du fleuve Aturis : la distance n'excède 
pas 1250 stades, elle n'est pas au-dessous de 785. 
Des bouches de l'Aturis aux bouches du fleuve 
Signatis^, 500 stades, 450 [stades]. Des bouches du 
fleuve Signatis à la pointe de Curianne^, 500 stades, 
370 stades. De Curianne aux bouches du fleuve 
Garunnas , dont la largeur est de 50 [ stades ] , 
600 stades, 430 [stades]. Des bouches du fleuve 
Garunnas jusqu'à ses sources il y a 900 stades, 
600 stades. En remontant le fleuve Garunnas, on 

t. Lacune remplie par G. Millier. 

2. La Leyre ou le Mimisan. — Cf. supr. Ptolémée p. 248. 

3. Gap Ferret ou pointe A'Arcachon. 



31 8 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

ποτα[χω κείται π($λις της Άκατανίας Boυpδ{γαλα^ 'Εν- 
ταύθα παροικουσι Μαντόνες, ών π(ίλις Μεδιολάνιον ίτά 
θαλασσή κεΐ(Λένη παρά τόν Γαρούνναν ποταμών. Άπο δε 
Γαρούννα ποτα(Λου εκβολών έπΙ 2αντ(>νων άκρον στάδιο ι 
υοε', στάδιοι τκε'. Άπο δε 2αντ6νων άκρου έπΙ Κανεν- 
τέλλου ποταμίου έκβολάς στάδιοι φξ', στάδιοι ρν'. Άπο 
δέ Κανεντέλλου τΐοταμοΰ εκβολών έπι Πικτόνιον άκρον 
στάδιοι σι', στάδιοι ρν'. Άττο δε Πικτονίου άκρου έπΙ 2ικ6ρ 
λιμιένα στάδιοι τ', στάδιοι σ^'. Άτιο δέ 2ικορ λΐ[Λένος ίτά 
Λίγηρος ποτάμιου, έκβολάς [χεγίστου τυγχάνοντος καΐ 
οντος [Λεγέθους [σταδίων*], στάδιοι ρπε', στάδιοι ρνε'. 
Παροικουσι δέ τφ ποταριώ 2αρι.νϊται το έ'θνος*. 

22ΐ. "Εστί δέ της Άκυτανίας τα (Λήκος άρχόμενον [iiv 
άπα τών του Άτούριος ποτα[χου εκβολών, περαιού[λενον 
δέ εις Αύαρικον πόλιν, ώς είναι κατά τήν [Λεγίστην γρα^χ- 
(χήν σταδέους ^αυη'. Το δέ πλάτος της Άκυτανίας άρχεται 
(λέν άπό του προς τη Πυρήνη πέρατος, καταλήγει δέ 
μέχρι της προς τήν [Λεση[χβρίαν επιστροφής του Λίγηρος 
ποτα(Λθΰ, ώς γίνεσθαι σταδίους βσν'. "Εστί δέ δ της ριεσο- 
γείας αυτής περιορισ[Λος ου πλεΐον σταδίων ^δψο', ούχ 
ήττον ^γτο'. "Εχει δέ έθνη ις', πόλεις επισήμους ις', 
ποταμούς επισήμους ε', ακρωτήρια επίσημα δ', λιμένα 
έπίσημον α'. 

2ι3. Οί πάντες άπο του Οίάσσω του της Πυρήνης 
ακρωτηρίου μέχρι τών του Λίγηρος ποταμού εκβολών του 
περίπλου της παραλίας Άκυτανίας εισιν ου πλείους στα- 
δίων ^δω', ούχ ήττον σταδίων, ,γφκε'. 



1. Cod. ms. Βουράταλα. Βουρδιγαλα, correct. de Hudson. 

2. Cod. ras. Σαπινιταί. Cf. Ptolém. supr. p. 258, Strab. supr. p. 142, 
Denys le Périégèt., v. 571 : Άμνιτάων. 



MARCIEN d'hÉRAGLÉE, PÉRIPLE : AQUITAINE. 319 

rencontre la ville d'Akytanie, Burdigala. Là habitent 
les Santons, dont la ville Médiolanium est située sur 
la mer, près du fleuve Garunnas. Des bouches du 
fleuve Garunnas à la pointe des Santons 475 stades, 
325 stades. De la pointe des Santons aux bouches du 
fleuve Canentelle^ 560 stades, 550 stades. Des bouches 
du fleuve Canen telle à la pointe des Pictons 210 stades, 
1 50 stades. De la pointe des Pictons au port de Sicor, 
300 stades, 290 stades. Du port de Sicor aux bouches 
du fleuve Liger qui (à cet endroit)- est très-large et 

dont la largeur est de [stades], 185 stades, 

155 stades. Près de ce fleuve habite le peuple des 
Samnites. 

22. Dans le sens de la longueur, l'Akytanie par- 
tant des bouches du fleuve Aturis, et aboutissant à la 
ville d'Avaricum, a suivant la ligne la plus étendue 
1408 stades. La largeur de l'Akytanie, à partir de 
son extrémité à la Pyrènè, en flnissant à l'endroit où 
le fleuve Liger fait un détour vers le midi , est de 
2250 stades. Le pourtour de l'Akytanie à l'intérieur 
des terres n'a pas plus de 4770 stades et pas moins 
de 3370. Elle renferme : peuples, 16; villes remar- 
quables ,16; fleuves remarquables , 5 ; promontoires 
remarquables, 4; port remarquable, 1. 

23. En somme pour le périple de l'Akytanie mari- 
time, de la pointe d'iEasso, dans la Pyrènè jusqu'aux 
bouches du fleuve Liger, on n'a pas plus de 
4800 stades, pas moins de 3525. 



l. Rivière de Vie (Gosselin), Gachère (Lapie); Sèvre (Maanert); 
Charente (d'Anville). 



320 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

Λουγδουνησίας περίπλους. 

24. Ή Λου•^δουνησία Γαλλία περιορίζεται άπο (χέν 
άρκτων τω Πρεττανικω ώκεανω , άπο δέ ανατολών τη 

Βελγική επαρχεία κατά τον Ιηκοάναν ποτα[Λον, άπο δε 
δυσ(Λών τω Άκυτανικω ώκεανφ, άπο δε [Λεσε[Λβρίας [χέρει 
της Ναρβωνησίας επαρχίας. ΚαΙ ή ριέν δλη περιγραφή 
του έθνους τούτον έχει τον τρόπον • [τα δέ κατά μέρος 
ούτως έχει ]. 

25. Tè δέ τής Λουγδουνησίας [χήκός [έστιν] άπό του 
Γαβαίου^ ακρωτηρίου άρχομενον και καταλήγον κατά τήν 
άνατολικήν πλευραν, καθ' ην συνήπται τη Βελγική κατά 
τόν 2ηκοάναν ποταμών, ώς είναι του (χήκους σταδίους 
/^τος'. Το δέ πλάτος τής Λουγδουνησίας άρχεται (χέν άπα 
τής (Λεση[χβρίας άπα Καβυλλίνου πόλεως, καταλήγει δέ 
είς 2ηκοάνα ποτα(Λου έκβολάς , ώς είναι κα^ του πλάτους 
σταδίους ^γπ'. "Εστί δέ 6 κατά γήν περίδρορ,ος τής επαρ- 
χίας σταδίων ^ζσ4', σταδίων ^ςυκ'. "Εχει δέεθνη κε', πόλεις 
έπισή[Λους κς', ορός έπίσημον α', ποτάμιους έπιση[Λους δ', 
άκρωτήριον έπίσηρ,ον α', λΐ[Λένας έπιση[Λους γ'. 

26. Οί πάντες άπα τών εκβολών του Λίγηρος ποτα[ΐ,οΰ 
(χέχρι τών εκβολών του 2ηκοάνα ποτα^χου του περίπλου 
τής παραλίας Λουγδουνησίας στάδιοι ,γτο', στάδιοι, ,γζε'. 

Βελγικής συν Γερρ,ανία τή άνω καΐ τη κάτω 

περίπλους. 

27. Ή Βελγική συν ταϊς δύο Γερρι,ανίαις περιορίζεται 
άπα {jièv τών άρκτων τφ άρκτώφ ώκεανφ τφ παρά τήν 

1. D. Bouquet Γοβαίου, d'après Ptolëmëe supr. p. 256. 



MARCIEN d'hÉRACLÉE, PÉRIPLE : LUGDUNAISE. 324 

Périple de la Lugdunèsie. 

24. La Gallie Lugdunèsie est bornée du côté des 
Ourses par l'Océan Prettannique , au levant par la 
province Belgique, suivant la direction du fleuve 
Sècoanas; au couchant, par l'Océan Akytanique 
et au midi par une partie de la province Narbo- 
nèsie. Voilà quelle est dans son ensemble cette 
circonscription provinciale : [quant aux détails, les 
voici *****.] 

25. La Lugdunèsie s'étend en longueur du cap 
GabsRum, et du côté de l'orient par où elle touche à 
la Belgique, en suivant le fleuve Sècoanas, sur un 
espace de 3376 stades. Sa largeur à partir de la ville 
de Cabyllinum au midi, jusqu'aux bouches du fleuve 
Sècoanas, est bien aussi de 3080 stades. Par terre le 
circuit de cette province est de 7290 stades (au plus) 
et de 6420 stades (au moins). Elle comprend : 
peuples, 25; villes remarquables, 26; montagne 
remarquable , 1 ; fleuves remarquables , 4 ; promon- 
toire remarquable, 1 ; ports remarquables, 3. 

26. En somme, des bouches du fleuve Liger 
jusqu'aux bouches du fleuve Sècoanas, le périple de 
la Lugdunèsie maritime est de 3065 à 3370 stades. 

Périple de la Belgique, y compris les Germanies 
supérieure et inférieure. 

27. La Belgique, avec les deux Germanies, est 
bornée du côté des Ourses, par l'Océan septentrional, 
(par la partie) qui s'étend le long de la Prettanie 

I 21 



322 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΤ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

Ποίττανίαν διήκοντι, άπο δέ ανατολών τω Ρήνω ποτα[Λω, 
παρά τήν (χεγάλην Γερ[Λανίαν εως της κεφαλής του ποτα- 
μού, και έ'τι τω άπο της πηγής αύτου έπΙ τάς "Αλπεις 
ορει, δ καλείται Άδούλας, άπό δέ δύσεως τή Λουγδουνη- 
σία επαρχία και τω προειρη[Λένω Σηκοάνα ποταρ,ω, άπο 
δέ [χεσηριβρίας τω λοιπω [χέρει τής Ναρβωνησίας. ΚαΙ ή 
[χέν δλη περιγραφή του έθνους τοιαύτη τις έστι • [τα δέ 
κατά [χερος ούτως έχει -J 

28. Ή γαρ άπα μι,έν θαλάσσης [^.εχρι του Όβρέγκα' 
ποτα(χου καλείται Γερ[χαν(α ή κάτω, ή δέ άπο του Όβρίγκα 
ποτα[Λου καλείται Γερ[Λαν(α ή άνω. 

29. "Εστι δέ τής Βελγικής συν ταις δύο Γερ[Λανίαις το 
μήκος άπο των τοΰΦρούδιος* ποταμού εκβολών άρχόμενον, 
και περαιούμενον προς ανατολάς τω Ρήνω ποταμφ παρά 
τήν μεγάλην Γερμανίαν εως τής κεφαλής ποταμού, ώς 
είναι του μήκους σταδίους ,βχπε'. Το δέ πλάτος αυτής 
άρχεται μέν άπό του Άδούλα ορούς και του κοινού πέρατος 
των "Αλπεων, καταλήγει δέ εις το δυσμικόν του Ρήνου 
ποταμού στόμα, ώς γίνεσθαι του πλάτους σταδίους βτοε'. 
"Εστι δέ τής Βελγικής [συν ταΐς δύο Γερμανίαις^] ό πάς 
τής επαρχίας κατά γήν περιορισμός σταδίων ^^α'^ερξ', 
σταδίων ,,α^βτ'. "Εχει δέ ή Βελγική συν ταις Γερμανίαις 
έθνη κδ', πόλεις επισήμους λη', ορη επίσημα β', ποτα- 
μούς επισήμους ζ', άκρωτήριον έπίσημον α'. 

30. Οι πάντες άπο του 2ηκοάνα ποταμού μέχρι του 
Ρήνου ποταμού [τουτέστι] του λεγομένου δυσμικου στό- 
ματος αύτου, του περίπλου πάντος τής Βελγικής παραλίας 
συν Γερμανία τή άνω και τή κάτω είσιν ου πλείους στα- 
δίων ^γων', ούχ ήττον σταδίων ^γρπ'. 

ι. God. ms. et ϋ. Bouq. Άβρίκκα. Ptolém. anc. éditions : Όβριγγα. 

2. God. ms. Φρούνου, corrigé d'après Ptolémée.— V. plus haut p. 264. 

3. Addit. de G. Muller. 



MARCIEN d'hÉRACLÉE, PÉRIPLE : BELGIQUE. 323 

(Bretagne); au levant, par le fleuve du Rhin, le long de 
la grande Germanie, jusqu'à la source du fleuve, et 
aussi par via montagne qui va de sa source jusqu'aux 
Alpes, laquelle s'appelle Adulas; au couchant, par la 
province Lugdunèsie, et le susdit fleuve Sècoanas; 
au midi, par le reste de laNarbonnèsie. Telle est, dans 
son ensemble, la circonscription de cette province : 
[quant aux détails particuliers, les voici******* :] 

28. Depuis la mer jusqu'au fleuve Obrincas\ la 
Germanie prend le nom d'inférieure; à partir du 
fleuve Obrincas, celui de supérieure. 

29. Dans le sens de la longueur, la Belgique, y 
compris les deux Germanies, commence aux bouches 
du fleuve Phrudis et, vers le levant, finit au fleuve du 
Rhin , le long de la grande Germanie ; elle va jusqu'à 
la source du fleuve, et cette longueur est de 2685 stades. 
La largeur, à partir du mont Adulas et de la limite 
commune aux Alpes et à ce mont, jusqu'à l'embou- 
chure occidentale du fleuve du Rhin, est de 4375 stades. 
La province de la Belgique [avec les deux Germanies] 
comprend dans les bornes de son territoire de 1 2300 
à 15160 stades. Dans la Belgique, y compris les 
Germanies : peuples, 24; villes remarquables, 38; 
montagnes remarquables, 2; fleuves remarquables, 
7 ; cap remarquable, 1 . 

30. Du fleuve Sècoanas jusqu'au fleuve du Rhin, 
(c'est-à-dire) jusqu'à son embouchure dite occidentale, 
tout le périple de la Belgique maritime, avec la Germa- 
nie supérieure et la Germanie inférieure, présente un 
total de 3850 stades au plus et de 31 80 stades au moins. 

1, L'Aar. V. supr. p. 270. — Beatus Rhenanus, Rer. Germanie. I, 
croyait que l'Obrincas était la Moselle. 



324 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 



Περί των Πρεττανικών νήσων. 

41 Ή (Λεν Άλβίων (χεέζων κατά πολύ τυγχάνει • 

κείται δέ καταντικρύ της Κελτογαλατέας , παρά τε τήν 
Λουγδουνησίαν καΐ τήν Βελγικήν (/.έχρι της (χεγάλης 

Γερ{Λαν{ας έκτεινο[Λένη ώσπερ π($δας τινας έχουσα ών 

ό [χέν μείζων ό δέ έλάττων [Λέχρι της Άκυτανίοις 

διήκει. 

Άλβίωνος νήσου Πρεττανικής περίπλους. 

44. Ή Άλβίων νήσος ή Πρεττανική περιορίζεται 

από δέ [Λεσηρ,βρίας τω Πρεττανικω ώκεανω και ταις 
προειρημέναις της Γαλλίας ήπείροις και εθνεσι. 



MARCIEN, PÉRIPLE : ILES BRITANNIQUES. 325 



Des îles Prettaniques. 

41 Albion est de beaucoup Ja plus grande : 

elle est située en face de la Celtogalatie , et s'étend le 
long de la Lugdunèsie et de la Belgique, jusqu'à la 

grande Germanie ayant comme deux pieds, dont 

le plus grand et le plus petit s'allonge jusqu'à 

l'Akytanie. 

Périple de Γ île Prettanique d'Albion. 

44. L'île Prettanique d'Albion est bornée au 

midi par l'Océan Prettanique, par les contrées et les 
provinces de la Gallie, dont il a été précédemment 
parlé. 



MAPKIANOÏ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ. 



Έπιτο[Λή του της εντός θαλάσσης Περίπλου. 



Βιβλ. α'; Προοιρ.ίου. % Πυθέας τε ό Μασσαλιώ- 

της καΐ Εύθυ[χένης ό Μασσαλιώτης^ {οι δή δοκουντες 

ταύτα μετά λ($γων έξητακέναι) 



Παφλαγονίας περίπλους*. 

9. Της Παφλαγονίας τα παραθαλάσσια πάντα μέρη 
προς τω Π^ντο) κείμενα τυγχάνει • της δε Βιθυνίας τα 
μεν προειρημένα προς τφ Π<>ντω, τα δέ τούτου προηγού- 
μενα κατά τον Θράκιον Β($σπορον και τον Άστακηνόν 
κ($λπον και ετι τήν Προποντίδα μέχρι του Ρυνδάκου ποτα- 
μού, Άπο Τίου ε?ς Ψίλιδα ποταμον στάδιοι ξ'. Άπο 
Ψίλιδος εις Παρθένιον ποταμον στάδιοι ο'. Άπο Παρθενίου 
εις "Αμαστριν πόλιν και ποταμον στάδιοι {'. Οι πάντες 
άπο τίου εις "Αμαστριν στάδιοι σκ'. 'Από Άμάστριδος εις 
Κρώμναν χωρίον στάδιοι ρν'. 'Από Κρώμνης εις Κύτωρον 



1. Sur Euthyménès deMassalie, ν. notre t. III, Pseudo-Plutarque 
et ^lius Aristide. 

2. Ptolémée ayant compris toutes ces contrées sous le nom de 
Galatie (V. supr. p. 289 et suiv.), nous avons cru devoir donner 
aussi ces passages du Périple de Ménippe, abrégé par Marcien, bien 
que la Galatie n'y soit pas nommée. 



:rr7nmri 



MARCIEN D'HÉRACLÉE. 

Abrégé du Périple de la mer intérieure^ 



Liv. 1, Préambule. 2! Pythéas de Massalie 

et Euthymène de Massalie (qui semblent avoir fait ces 
recherches avec méthode) 



Périple de la Paphlagonie. 

9 . Les parties maritimes de la Paphlagonie sont toutes 
situées sur le Pont (-Euxin) ; de la Bithynie celles qui 
ont été sus-mentionnées , sont sur le Pont (-Euxin) ; 
celles qui le précèdent, bordent le Bosphore de Thrace, 
le golfe Astacène^, et même la Propontide jusqu'au 
fleuve Rhindacos. De Tium au fleuve Psilis, il y a 
60 stades; du Psilis au fleuve Parthénios, 70 stades; 
du Parthénios à la ville d'Amastris et au fleuve, 
90 stades ; en tout, de Tium à Amastris, 220 stades. 
— D'Amastris au fort de Crômne, 190 stades; de 
Crômne au fort de Cytôre, 90 stades : là, un mouil- 



t. De Ménippe de Pergame, contemporain d'Auguste et de Tibère, 
et par conséquent de Strabon. 
2. C'est-à-dire le golfe d'Astacum (Plin.) ou d'Astacos (Mél.)• 



328 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΤ ΕΠΙΤΟΜΗΣ. 

χωρίον στάδιοι 4' ' ενταύθα σάλος. [Άπα Κυτώρου εις 
Αιγιαλον στάδιοι ζ'.] Άπο Αιγιαλού εις Κλί[Λακα π^λιν 
στάδιοι ν'. Άπα της Κλίμακος εις Τιμολαιον χωρίον 
στάδιοι ξ'. Άπο Τιρ,ολαΐου χορίου εις Κάρα[Λβιν άκρωτή- 
ριον ύψηλον και μέγα στάδιοι ρ'. Κατάντικρυ δε της 
Καράρ,βιδος εν τη Ευρώπη κείται [χέγιστον άκρωτήριον 
το καλού[Λενον Κριού Μέτωπον. Άπα Καρά[Αβιδος άκρας 
εις κώρ,ην Καλλιστρατίαν στάδιοι κ'. Άπο Καλλιστρατίας 
εις Γάριον τόπον στάδιοι π'. Άπο Γαρίου τόπου εις πόλιν 
Άβώνου Τείχος, τήν νυν Ίωνόπολιν λεγορ,ένην, στάδιοι 
ρκ'. Άπο Άβώνου Τείχους έπι Αιγινήτην πολίχνιον και 
ποτα[Λον στάδιοι ρξ'. Άπο Αιγινήτου έπι Κίνωλιν κώριην 
και ποταρ,ον (έχει δε καΐ υφορ[/.ον εις τήν καλου[Λένην 
Άντικίνωλιν) στάδιοι ξ'. Άπο Κινώλιδος εις 2τεφάνην 
κώ[Λην στάδιοι ρν' • δρ(Λθς ένθάδε. Άπο 2τεφάνης εις 
Ποταριούς χωρίον στάδιοι ρκ' • εστί δέ είσπλους εις 
Ποτα[Λθύς πορθ(Λίοις. Άπο Ποτα[Λών χωρίου εις 2υριάδα 
άκραν Λεπτήν στάδιοι ρκ'. Άπο 2υριάδος άκρας κόλπος 
έκδέχεται. Είσπλεύσαντι δέ εΙς αύτον, εις Άρι^ένην^ 
κώ{Λην και λΐ{χένα ρ,έγαν εισι στάδιοι ν'. "Εστί δέ παρά 
τον λΐ[Λένα ποτα[Λάς Όχοσβάνης δνο[χα. Άπο Άρμιένης 
εις 2ινώπην πόλιν στάδιοι ν'. Κείται δέ έπι των άκρων 
νησίον ο καλείται Σκόπελος. "Εχει δέ διέκπλουν τοις 
έλάττοσι πλοίοις, τα δέ [/,είζονα περιπλεΐν δει, και ούτω 
καταίρειν εΙς πόλιν. Εισι δέ τοις περιπλέουσι τήν νήσον 
πλείους άλλοι στάδιοι pt,'. Άπο δέ Καρά[Λβιδος άκρας 
πλέοντι έπ' ευθείας εΙς 2ιν(ί>πην στάδιοι ψ'. Οί πάντες άπο 
Ά[Jt.άστpιδoς ζΐς 2ινώπην στάδιοι ^αυν'. Άπο δέ Ήρακλείας 
εις 2ινώπην ^β(χ'. Άπό δέ Ίερου ύς 2ινώπην είσΐ στάδιοι 



1. Gomp. Ménippe et Xénophon dans Etienne de Byzance, s. v. 

Άρμένη . 



MARCIEN d'hÉRACLÉE. PÉRIPLE DE MÉNIPPE. 329 

lage. [De Cytôre à iEgialos, il y a 60 stades] ; d'iEgia- 
los à la ville de Glimax, 50 stades ; de Climax au fort 
de Timolaos, 60 stades; du fort de Timolaos au haut 
et long promontoire de Garambis, 1 00 stades. — En 
face de Garambis, en Europe, se trouve un très- 
grand promontoire appelé Kriou-Métôpon (Front de 
Bélier). — De la pointe de Garambis au bourg de 
Gallistratie , 210 stades; de Gallistratie au lieu dit 
Garium, 80 stades; du lieu dit Garium à la ville 
d'Abônou-Tîchos , qu'on appelle aujourd'hui lônopo- 
lis, 120 stades; d'Abônou-Tîchos à la petite ville 
d'^ginètès et au fleuve, 160 stades; d'iEginètès au 
bourg de Ginôlis et au fleuve (il y a un port de refuge 
à l'endroit appelé Anticinôlis) , 60 stades. De Ginôlis 
à Stéphane, bourgade, 150 stades : là, un port. De 
Stéphane au fort Potami (les Fleuves) , 1 20 stades : On 
passe à Potami en bac. Du fort Potami à la pointe dite 
Syrias-Leptè, il y a 120 stades. A la pointe Syrias 
succède un golfe. Le trajet de là à ce golfe, à Arménè, 
bourgade et grand port, est de 50 stades. A côté du 
port est le fleuve nommé Ochosbanès. D'Arménè à la 
ville de Sinôpè, il y a 50 stades. Aux extrémités (du 
port d'Arménè) est située une île qu'on appelle Sco- 
pélos^ : elle permet de passer aux petites embarca- 
tions , mais les grandes doivent en faire le tour pour 
aborder vers la ville, et ce trajet fait encore 40 stades. 
De la pointe de Garambis à Sinôpè le trajet en ligne 
droite est de 700 stades. En tout, il y a d'Amastris à 
Sinôpè 1450 stades. D'Hèraclée à Sinôpè, il y en a 
2040; de l'Hiéron^ àSinôpè, 3570; de Sinôpè au fleuve 

1. Auj. le cap de Bos Tépé. — 2. Le Temple (de Zeus Ourios, c.-à-d. 
de Jupiter qui envoie des vents favorables). 



330 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΤ ΕΠΙΤΟΜΗΣ. 

^γφο'. Άπο Σινώιτης εις Εύαρχον ποτα[Λέν στάδιοι π' • 
οδτος ό 'κοτα.μ.ος βρίζει Παφλαγονίαν και την έχομιένην 
ΚατΓπαδοκίαν. Οι παλαιοί γαρ τήν Καππαδοκίαν καθήκειν 
βούλονται (χέχρι του Ευξείνου Πόντου - τινές [δε] αυτούς 
Λευκοσύρους έκάλεσαν • νυνι δε [χετά τήν Παφλαγονίαν τα 
έχ6(Λενα [/.έχρι των Βαρβαρικών ορίων ίδίως Πόντος καλεί- 
ται • διήρηται δε είς επαρχίας δύο. 



Πάντων των β' περίπλους. 

10. 'Από Εύάρχου ποτα[Λου εις Κάρουσαν χωρίον στά- 
διοι ο' • έχει δέ και λΐ[Λένα τοις αφ' εσπέρας άνέ[Λθΐς. Άπα 
Καρούσης χωρίου εις Ζάγωρον χωρίον στάδιοι ρκ'. Άπο 
Ζαγώρου χωρίου εις Ζάληκον^ ποταμιον και κώριην άλί[Αενον 
στάδιοι ρκ'. Άπο Ζαλήκου ποτα[Αου είς 'Άλυν ποτα(Λον 
πλωτον στάδιοι ρν'. Άπο 'Άλυος ποτα{Λθΰ εις λίμνην και 
τον υπέρ αυτής σάλον, ος καλείται Ναύσταθ[λος , στάδιοι 
ρκ'. Άπο Ναυστάθμου είς έτέραν λί(Λνην καλου[/,ένην 
Κωνώπιον άλί[Λενον στάδιοι ρκ'. Άπο Κωνωπίου εις 
Άμισον π($λιν στάδιοι ρν'. Οι πάντες άπο Ιινώπης εις 
Άμιισον στάδιοι ην'. Άπο δέ Ίερου εις Ά[Λΐσον είσι στά- 
διοι ^δφκ'. Άπο Ά{Αΐσου έπι τον Λύκαστον ποταμον στά- 
διοι κ' ^ 

Λείπει. 



1. 5ÎC ms., Arrien, idem; Miller, d'après Ptolémée {supr. p. 290), 
Ζάλισχος et Ζαλίσχου. 

2. Comp. Arrien, Périple du Pont-Euxin : 20. Ta δέ από τοϋδε (Παρ- 
θενίου ποταμοΟ) ηδη Παφλαγονία. 'Από Παρθενίου εις 'Αμαστριν, πόλιν 'Ελ- 
ληνίδα, στάδιοι ένενήκοντα • δρμος ναυσίν. Ένθεν είς 'Ερυθίνους έξήχοντα. 
Και άπό 'Ερυθίνων ει; Κρώμναν άλλοι έξήχοντα. Ένθένδε εις ΚΟτωρον ένενή- 
κοντα • δρμος ναυσιν εν Κυτώρω. Κα'ι άπο Κυτώρου ε'ις ΑΙγιαλους έξήκοντα, 



MARCIEN d'hÉRACLÉE. PÉRIPLE DE MÉMPPE. 331 

Evarchos, 80. Ce fleuve sert de limite à la Paphla- 
^onie et à la Cappadocie\ Les anciens veulent que la 
Cappadocie s'étende jusqu'au Pont-Euxin ; quelques- 
uns ont appelé ces peuples Leucosyres (Syriens 
blancs) : aujourd'hui les contrées contiguës à la Pa- 
phlagonie jusqu'aux frontières des Barbares s'appel- 
lent proprement le Pont, et elles sont divisées en deux 
provinces. 



Périple des deux Ponts. 

1 0. Du fleuve Evarchos au fort de Caruse, 70 stades ; 
il y a là un port pour les vents d'ouest. Du fort 
de Caruse au fort de Zagôrum, il y a 1210 stades; 
du fort de Zagorum au fleuve Zalècos, et à la bourgade 
qui n'a pas de port, 1 20 stades ; du fleuve Zalècos au 
fleuve Halys, là où il est navigable, 150 stades; du 
fleuve Halys au marais et au mouillage situé au-dessus 
et appelé Naustathmos, 120 stades; de Naustathmos 
à un autre marais appelé Cônôpium, et sans port, 
120 stades; de Cônôpium à la ville d'Amisos, 150 
stades. En tout de Sinôpè à Amisos il y a 950 stades; 
de l'Hiéron à Amisos, il y en a 4520, et d'Amisos au 
fleuve Lycaste, 20 * 

Lacune. 



1. Comp. Ménippe, dans Etienne de Byzance, au mot Καππαδοκία. 

2. Arrien, Périple du Pont-Euxin : 20. A partir de là (du fleuve 
Partliénios), c'est la Paphlagonie. Du fleuve Parthénios à Amastris, 
ville Hellénique, il y a quatre-vingt-dix stades; c'est une station na- 
vale. De là àErythines soixante stades; d'Erythines à Grômne autres 
soixante; de là à Gytôre quatre-vingt-dix : station navale à Cytôre. 



332 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΕΠΙΤΟΜΗΣ. 

Του αύτου άποσπάσρ,ατα. 

Των λειπο μένων της Ευρώπης [χέρων περίπλους. 

6. Νάρβων, έ[Λπόριον καΐ π<ίλις Κελτική Μαρκια- 

νος δε Ναρβωνησίαν αυτήν λέγει. (Stéph. Β.) 

Του αύτου. 

Των ένδεκα της 'Αρτεμιδώρου του Έφεσιου Γεωγραφίας 
βιβλίων 'Επιτομή. 

Ευρώπη, βιβλ. α'. 

3. Μαστραμέλη, πόλις καΐ λίμνη της Κελτικής ^ Αρτε- 
μίδωρος εν τη 'Επιτομή των "Ενδεκα. 



Έ; δε Θύμηνα ένενικοντα. Κα\ είς Κάραμβιν είκοσι και Ικατδν. Ένθένδε εΙς 
Ζεφύριον έξήκοντα. Άπα Ζεφυρίου εΙς Άβώνου Τείχος, πόλιν σμικράν, πεν- 
τήκοντα κα\ εκατόν • δρμος ναυσιν ούκ ασφαλής • άλλα σαλεΰοιεν αν απαθείς, 
εΐ μη μέγας χειμών κατέχοι. Άπο δέ Άβώνου τείχους εις ΑΙγινήτην άλλοι 
πεντήκοντα κα\ εκατόν. 

21. Ένθένδε εΙς Κίνωλιν έμπόριον άλλοι έξήκοντα • κα\ εν Κινώλει σαλεύ- 
οιεν αν νηες ώρα ϊτους. 'Από δέ Κινώλιος ες Στεφάνην ογδοήκοντα κα\ εκατόν • 
δρμος ναυσιν ασφαλής. Άπο δέ Στεφάνης ε'ις Ποταμούς πεντήκοντα καΐ εκατόν. 
Ένθένδε εΙς Λεπτήν Άκραν έκατον κα\ εΐ'κοσι. Άπο δέ Λεπτής Άκρας ες 

Άρμένην έξήκοντα • λιμήν αυτόθι Κα'ι 'ένθεν εις Σινώπην, στάδιοι τεσσα- 

ράκοντα Άπο δέ Σινώπης εΙς Κάρουσαν πεντήκοντα κα\ εκατόν • σάλος 

ναυσίν. Ένθένδε ε'ις Ζάγωρα, άλλοι αί πεντήκοντα κα\ εκατόν. Ένθένδε εις 
τον Άλυν ποταμον τριακόσιοι. 

22 Άπο δέ Άλυος ποταμού ε'ις Ναύσταθμον στάδιοι ενενήκοντα ■ "να 

περ καΐ λίμνη εστίν. Ένθένδε εις Κωνωπεΐον, άλλην λίμνην, άλλοι αυ πεντή- 
κοντα. Άπό 8ϊ Κωνωπείου εΙς Εύσήνην έκατον κα\ εΐ'κοσι. Ένθένδε εΙς Άμισον 
έκατον καΐ έξήκοντα. Αμισός, πολις Έλλην\ς, Αθηναίων άποικος, επ\ θαλάττ^η 
οικείται. Άπο δέ ΆμισοΟ εις Αγκώνα λιμένα, ϊναπερ καΐ ο Ίρις εισβάλλει 
εις τον Πδντον, στάδιοι έξήκοντα κα\ εκατόν 

1. Pline, 111, ν, 4: Stagnum, Mastramela. 



MARCIEN d'hÉRACLÉE, PÉRIPLE. 333 

DU MÊME, FRAGMENTS (mÊME OUYRAGE). 

Périple du reste de Γ Europe. 

6. Narbôn, emporium et ville celtique Marcien 

l'appelle Narbônèsie. (Etienne de Byz.) 

DU MÊME. 

Abrégé des onze livres de la géographie d'Artémi- 
dore d'Éphèse'. 

Europe, liv. 1. 

3. Mastramèle, ville et étang de la Celtique. — 
Artémidore dans ï Abrégé des Onze. 

De Gytôre à ^Egiales soixante-dix stades, à Tliymènes quatre-vingt- 
dix, à Garambis cent vingt; de là à Zéphyrium soixante-dix; de 
Zéphyrium à Abônou-Tîchos, petite ville, cent cinquante; il y a là 
un port qui n'est pas sûr, mais où l'on peut mouiller sans danger, 
à moins qu'il n'y ait une grande tempête. D'Abônou-Tîchos à JEgi- 
nètès, il y a aussi cent cinquante stades. 

21. De là à Ginôlis, emporium, encore soixante stades : à Ginôlis 
les vaisseaux peuvent mouiller même pendant l'été. De Ginôlis à 
Stéphane, cent quatre-vingts stades: bon port. De Stéphane à Potami 
cent cinquante; de là à la Pointe-Leptè (la Fine-Pointe) cent vingt; 

de la Pointe-Leptè à Arménè, soixante : il y a là un port De là 

à Sinôpè, quarante stades;.... de Sinôpè à Garuse, qui a un mouil- 
lage, cent cinquante; de là à Zagôres, encore cent cinquante, et de 
là au fleuve Halys, trois cents. 

22. Du fleuve Halys à Naustathmos, quatre-vingt-dix stades : 
il y a un marais. De là à Gônôpéum, un autre marais, il y en a cin- 
quante autres; de Gônôpéum à Eusèné, cent vingt. De là à Amisos, 
centsoixante stades. Amisos, ville Hellénique, colonie des Athéniens, 
est située sur la mer. D'Amisos au port d'Ancôn, où se trouve aussi 
l'embouchure de l'Iris dans le Pont, il y a cent soixante stades. 

1. Né dans la 169' Olymp., av. J.-G. 14. 



334 ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΩΤΟΥ ΕΠΙΤΟΜΗΣ. 

4. Της γαρ Ναρβωνησίας τον περίπλουν έν τη Έιιιτο(Αη 
της Άρτε^χιδώρου Γεωγραφίας ήτοι Περίπλου σαφώς διε- 
ξήλθθ(Λεν , ει και ό προειρη[Λένος Άρτεριίδωρος τήν διαί- 
ρεσιν των έν [τη Κελτογαλατία ώς καΐ των έν τη] 'Ιβηρία 
επαρχιών ουκ έποιήσατο. 

5. Νάρβων, έμπο'ριον και π(5λις Κελτικής Μαρκια- 

νος δε Ναρβωνησίαν αυτήν φησιν (Steph. Β.). 



MARCIEN d'hÉRACLÉE, ABRÉGÉ DE MÉNIPPE. 335 

4. Le périple de la Narbonèsie a été par nous 
clairement exposé dans l'Abrégé de la Géographie ou 
du Périple d'Artémidore : cependant ledit Artémidore 
n'a pas donné la division de la Celtogalatie en pro- 
vinces, comme il a fait pour l'Ibèrie. 

5. Narbôn, emporium et ville de la Celtique 

Marcien l'appelle Narbonèsie (Etienne de Byzance)*. 

1. V. ci-après Etienne de Byz. s. v. 



ΑΓΑΘΗΜΕΡΟΥ ΤΟΥ 0ΡΘΩΝ02. 



Γεωγραφίας Ύποτύπωσις. 



IV, 17 Άπα ί*ώ(Λης ίτά τάς "Αλπεις έως 2κιγγο- 

(χάγου 6uè ταις "Αλπεσιν ούσης στάδια ^δρνβ' • ε?τα δια 
Κελτικής έως πόλεως Ίλλιβίρρεως^ [στάδια ^γψμζ']*. 

18. Πλάτος δε της ο^κουριένης άπο 'Αλεξανδρείας 

έπΙ στόμια Πόντου έπι Κάραμβιν στάδια ^βω' 

19. "Αλλως, άπο πόλεως είς πολιν • άπα Αλεξαν- 
δρείας έπι στόμια Πόντου έπΙ Κάραμιβιν στάδια 

^βω'^ 

20. Αί δέ 2τοιχάδες αΐ φερώνυμιοι έξης έπ ευθείας 
κείνται προ των Μασσαλιακων πόλεων • αι μιέν μιείζους 
τρεις, δύο δέ μιικραι αυτής εγγύς Μασσαλίας. 

1. Var. Ίλλυγύρεως, Ίλυγύρεως, Ίλλίβιρρι;, Ίλυβιρρις, Ίλλίβερις. 

2. Lacune remplie par G. Mûller. 

3. Gomp. Plin. Il, 112, 245. 



AGATHÉMÈRE, FILS D'ORTHON^ 

Tableaux de Géographie. 



IV, 17 De Rome aux Alpes et à Scingomagus 

qui est au pied des Alpes, il y a 4152 stades; de là, 
à travers la Celtique jusqu'à la ville d'Illibirris, on 
compte [3747 stades]. 

18. La largeur de la (terre) habitée d'Alexan- 
drie à l'entrée du Pont (-Euxin) .... : de là à Caram- 

bis elle est de 2800 stades 

19. Autrement, en mesurant de ville en ville : 

d'Alexandrie à à l'entrée du Pont (-Euxin); 

de là à Carambis, 21800 stades. 

20. Les Stœchades, ainsi que leur nom l'indique, 
s'étendent sur une ligne droite, en avant des villes 
Massaliaques : les plus grandes, au nombre de trois, 
et deux petites, près de Massalie même. 

1. Époque mcertaine. 



22 



[ΑΝΩΝΥΜΟΥ.] 

Ύποτύπωσις Γεωγραφίας έν Έπιτομιη'. 

IV, 6. Αδται δέ (αί Ίσπανίαι ή Ίβηρίαι) χερρονήσου 
δίκην περιρρέονταί ύπο θαλάσσης κατά σφόδρα στενάν 
?σθ[Αάν , άφ' ο5 τα Πυρηναία έστιν ορη , άφαφούμιενα τάς 
Γαλλίας απ' αυτών. 

7. Των δε Γαλλίων, ας πρ($τερον Γαλατίας ελεγον, 
έξης κειμένων ή [άν Άκουιτανία καΐ Λουγδουνησία καΐ 
Βελγική, έν ή ε?σιν αι δύο Γερ[Λανίαι , προς τήν εκτός 
νενεύκασι θάλασσαν • έπιλαμιβάνουσι [λέντοι δ'σον πλείστον 
της [χεσογαίου, και [χάλιστα ή Λουγδουνησία • προς δέ 
τήν έντος θάλασσαν άντιπαρατείνουσα ταύταις ή Ναρβω- 
νησία κείται. 

8. Πάλιν δέ [Λετα τήν Βελγικήν πρ($σεισιν έπ' ανατολάς 
συχνον δ'σον ή Γερ[χανία, νενευκυία καΐ αυτή πρδς τήν 
έκτος θάλασσαν • [Λετά δέ τήν Ναρβωνησίαν ή 'Ιταλία 
περιεχο[χένη δύο θαλάσσαις. 'Ορίζεται δέ ή μ.έν Γερ[Λανία 
τω Ρήνω ποτα[Λω, δς δρ[Ληθεις άπδ των υπέρ τάς "Αλπεις 
όρων είς τήν έκτος έκδίδωσι θάλασσαν • ή δέ 'Ιταλία πρδς 
τήν Ναρβωνησίαν τοις παραλίοις "Αλπεσιν. Αδται δ' 
άνιουσαι προς "Αρκτους, είτα πρδς ανατολάς έπιστραφεϊσαι 
καΐ τήν λοιπήν Ίταλίαν άπο των ύπερκεΐ[χένων εθνών 
χωρίζουσιν. 

1. Édit. Car. Muller, dans la Bibliothèque grecque de Firmin Didot, 
Petits géogr. t. 11, p. 494 et suiv. 



[ANONYME.] 

Tableaux de Géographie en Abrégé^. 

IV, 6. Ces contrées (les Hispanies ou Ibèries), comme 
une presqu'île, sont baignées par la mer, à l'exception 
d'un isthme très-étroit, sur lequel s'étendent les monts 
Pyrénées qui les séparent des Gallies (Gaules). 

7. Des Gallies, qu'on appelait autrefois Galaties, et 
qui sont situées à la suite (des Hispanies), l'Aquitanie, 
la Lugdunèsie et la Belgique, y compris les deux 
Germanies, sont tournées vers la mer extérieure et 
toutefois s'étendent aussi, surtout la Lugdunèsie, vers 
l'intérieur des terres; la Narbônèsie est située près 
de la mer intérieure et devant les autres. 

8. Puis, après la Belgique, vient à l'est et d'un seul 
tenant la Germanie, qui incline, elle aussi, vers la 
mer extérieure : après la Narbônèsie est l'Italie com- 
prise entre deux mers. La Germanie est bornée par le 
fleuve du Rhin qui, parti des montagnes au-delà des 
Alpes, se rend dans la mer extérieure; l'Italie, du 
côté de la Narbônèsie , a pour limites les Alpes mari- 
times. Ces montagnes se dirigeant vers les Ourses, 
puis tournant au levant, séparent aussi le reste de 
l'Italie des peuples établis au delà. 

1. Attribués à Agathémère, figurent dans D. Bouquet, comme le 
second livre de l'ouvrage de ce géographe. 



340 ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΕΠΙΤΟΜΗΣ. 

VI 20 Πα[Αφυλίας δε καΐ ΐΐόντου [Λεταξύ κεί- 
ται Γαλατία. Ταύτω δε τω τριήριατι , ανιούσα παρά τήν 
Κολχίδα προς "Αρκτους, παρήπλωται ή Καππαδοκία 

30. Των δέ έν τη Ευρώπη έζής δέ μέγιστοι (πο- 

τα(Λ0ΐ) Ρήνος. Εισι δέ και άλλοι [χεγάλοι ποταρι,οΐ 

προς ταις έκβολαις γιν($ρ.ενοι , (χάλιστα 2ηκοάνας, 

Δορίας και οι ά|ΛφΙ Ροδανίίν. 

XIV, 40. (Της καθ' ήμ,ας θαλάσσης) πλάτος δέ άπο 
Μασσιλίας — έπει το πλείστον ή Γαλλική θάλασσα 
ενταύθα πράς "Αρκτους άνακολπουται — έπ' Ίγίλγιλιν' 
κολώνειαν τής Μαυριτανίας στάδια ^εφ', [/,ίλια δέ ψλγ'. 

48. Του δέ πελάγους πλάτος έστι τα μέγιστον σταδίων 
^ε, το άπο του Γαλατικου κόλπου, του μεταξύ Ναρβώνος 
και Μασσαλίας, έπι τήν κατάντικρυ Λιβύη ν. 

49. TÔ δέ πράς τή Ευρ(6πη "πέλαγος πλείονας έχει 
επωνυμίας. Το μέν γαρ πρώτον άπο τής δύσεως Ίβηρικον 
λέγεται, μετ' έκεινο δέ έστιν δ κατά Μασσαλίαν και 
Ναρβώνα Γαλατικος κόλπος. Ε?τα κατά μέν τήν αρχήν 
τής νυν 'Ιταλίας Αιγυστικόν έκδέχεται πέλαγος 

53. Τα μέν γαρ δεξιά (του Πόντου) παντόθεν έστιν 

ίθυτενή, πλην τής άνεχούσης Καράμβεως 

1. Codd. et editt. έπ\ γίλγιλιν. 



ANONYME, ABRÉGÉ DE GÉOGRAPHIE. 341 

VI 20 Entre la Pamphylie et le Pont est 

située la Galatie. En face de cette contrée, et montant 
au-delà de la Colchide, vers les Ourses, se développe 
la Cappadocie. 

30. Des fleuves de l'Europe les plus grands après 

(l'Ister) sont le Rhin. 11 y a encore d'autres 

fleuves qui sont grands aux environs de leurs embou- 
chures, notamment le Sècoanas, leDoriaset ceux 

qui avoisinent le Rhodan. 

XIV, 40. La largeur (de notre mer) à partir de Mas- 
silie' — et c'est là que s'enfonce le plus vers les Ourses 
la courbe de la mer Gallique — jusqu'à la colonie 
d'Igilgilis, en Mauritanie, est de 5500 stades, 733 
milles. 

48. La plus grande largeur de la mer est de 
5000 stades, depuis le golfe Galatique, entre Narbôn 
et Massalie, jusqu'à la Libye, en face. 

49. Or la mer adjacente à l'Europe porte plusieurs 
noms. D'abord à l'ouest, elle s'appelle Ibérique; après 
celle-là, le golfe qui est près de Massalie et de Narbôn, 
golfe Galatique. Puis, là où commence actuellement 
l'Italie, vient la mer Ligystique 

53. Le côté droit du Pont (-Euxin) s'étend partout 
en ligne directe, excepté à l'endroit où s'élève Caram- 
bis 

1. Μασσιλία • sic G. MuUer; partout ailleurs Μασσαλία. 



ANONYMI 

TOTIUS ORBIS DESCRIPTION. 



Junior. 41. Inde obviât Galatia provincia optima, 
sibi sufficiens, quœ plurimam vestem emens ac ven- 
dens, fisco bon os milites prsestat. Habet et civitatem 
magnam Ancyram, quse divinum panem et eminen- 
tissimum dicitur manducare. 

Anonymi. 41 . Inde obviât Galatia provincia optima, 
sibi sufficiens. Negotiatur vestem plurimam. Aliquo- 
tiens vero et milites bonos dominis prsestat. Et habet 
civitatem maximam quœ dicitur Ancyram. Divinum 
panem et eminentissimum manducare dicitur. 

Junior. 58. Post Pannoniam Galliarum provincia, 
quœ maxima est et propter imperatorem, quo semper 
eget, in multitudine omnibus bonis abundat, sed plu- 
rimi pretii; cujus maxima civitas Triberis dicitur, in 
qua dominus gentis inhabitat; est enim mediterranea. 
Habet alteram juxta mare priori similem civitatem, 



1. Traduction d'un livre grec composé à Antioche ou à Alexan- 
drie vers 350 ap. J.-C. —Il existe deux traductions de cet ouvrage, 
l'une de Junior le philosophe, l'autre anonyme. La première a été 
publiée par Ang. Mai {Classic. Auct. e Vatic. Codicibus edit. t. III, 
p. 385 et ss.), la deuxième, par Jac. Godefroid, Genève, 1628. —Les 
deux versions ont été données par G. Mûller dans ses Geograph. Grxc. 
minor. CoUect. Didot. 



ANONYME : GÉOGRAPHIE UNIVERSELLE. 343 

quam Arelata vocant, quse accipiens omnia mundi 
negotia supra dictœ civitati emittit. Omnis autemregio 
viros habet fortes in prselio et nobiles in omni negotio. 
His adjacet gens multa Gothorum. 

59. Post Gallias Hispania, etc. 

Anonymi. 58. Post Pannoniam Galliarum provincia ; 
quse cum maxiraa sit, et imperatorem semper egeat, 
hune ex se habet. Sed propter majoris prœsentiam 
omnia in multitudine abundat, sed muiti pretii. Civi- 
tatem autem maximam dicunt habere quse vocatur 
Triveris, ubi et habitare dominus dicitur, et est medi- 
terranea. Similiter autem habet alteram civitatem in 
omnibus ei adjuvantem quse est super mare, quam 
dicunt Arelatum , quse ab omni mundo negotia acci- 
piens prœdictae civitati emittit. Omnis autem regio 
viros habet fortes et nobiles ; in bello itaque plurimum 
exercitum et fortem Gallorum esse dicunt; et est in 
omnibus provincia admirabiUs. Et habet adjacentem 
gentem barbaram Gothorum. 

59. Deinde ad Gallias Spania, etc. 



ΑΝΩΝΥΜΟΥ 

[Άρριανου ώς φέρεται]. 

ΙΙΕΡΙΠΛΟΥΣ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΠΟΝΤΟΥ' 



13 Άπο δε Τ{ου εις Βιλλαΐον ποτα[χον στάδια κ', 

[Λΐ'λια β', '-'ς' • ο^τος ο Βιλλαΐος ποταιχος, ώς τινές φασιν, 
ορίζει Βιθυνίαν • τα δέ εγόμ-ΐνα. Παφλαγονίας εστί. Τινές 
δε νυν τον Παρθένιον ποταμον δρον Βιθυνίας και Παφλα- 
γονίας είναι βούλονται. Άπο δέ του Βιλλαίου 7:οτα[Λου εις 
Ψίλιδα ποτα[Λον, τον νυν λεγ6[χενον Παπάνιον, στάδια ξ', 
ρ,ίλια η', Άπο δέ του Ψίλιδος ποταμού ήτοι Παπανίου 
εις Παρθένιον τΐοταρ,ον στάδια ο', μίλια θ', γ'. 

14. Οδτος ό Παρθένης πλωτός έστι, καταφέρων ρειθρον 
ήσυχώτατον • έν αύτω δέ λόγος 'Αρτέμιδος είναι λουτρον 
έπιφανέστατον*. 

1. Auteur évidemment postérieur à Marcien d'Héraclée. —De ce 
Périple du Poni-Euxin il reste deux fragments, l'un dans la bibl. du 
Vatican, n" 143, l'autre dans celle d'Heidelberg, n" 398; le 1" a été 
publié par Hudson, Geogr. vet. script, grœc. minor. 1703-1712; le 
2• avec le l"dans les Geogr. greec. min. de la Bibl. Firm. Didot, 1855. 
— Ce que nous donnons de ce Périple appartient au premier 
fragment. 

2. Scymnos, fragm. : 

Ούτος é ποταμός, 
πλωτbς καταφέρων ρειθρον ήσυχώτατον. 

Έν δ' αύτω λόγος 
'Αρτέμιδος εΤναι >ouTpbv έπιφανέστατον. 



ANONYME (ou ARRIEN?). 

PÉRIPLE 
DU PONT-EUXIN'. 



13 De Tium au fleuve Billseos, stades 20, milles 

2 2/3. Ce fleuve Billseos, à ce que disent quelques-uns, 
borne la Bithynie ; ce qui vient à la suite appartient 
à la Paphlagonie. Quelques-uns aujourd'hui veulent 
que ce soit le fleuve Parthénios qui borne la Bithynie 
et la Paphlagonie . Du fleuve Billseos au fleuve Psilis , 
dit aujourd'hui Papanios, stades 60, milles 8. Du fleuve 
Psilis ou Papanios au fleuve Parthénios, stades 70, 
milles 9 i/3*. 

14. Ce [fleuve] Parthénès est navigable; son cours 
est très-lent : Artémis, dit-on, y trouve un bain d'une 
extrême limpidité'. 



1. Nous donnons ces extraits comme nous avons fait précédem- 
ment pour ceux d'Arrien et de Marcien, parce qu'ils se rapportent 
à des contrées qui, selon Ptolémée, se rattachent à la Galatie. 
V. plus haut p. 289-297 et p. 306-307. 

2. Ménippe ap. Marcien d'Héraclée, 8-9; Arrien, 20. 

3. Emprunté à Scymnos, dont ce sont les vers mêmes légère- 
ment altérés. — Parthénès est évidemment une leçon corrompue 
pour Parthènis ou Parthénios. 



346 ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΠΟΝΤΟΥ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

15. Άπο δε του Παρθενίου εις Άμάστραν, τήν και 
"Αμαστριν λεγο[Λένην, πό'λιν Ελληνίδα, έλουσαν και 
ποτα|χον, πρ(ίτερον λεγο(Λένην 2ήσα[Αον, στάδια 4', [λίλια 
ιβ'. Άπο δε Ήρακλείας εις Ά(^.αστριν στάδια ψ', μίλια 4'. 

17. Άπο δέ Άρ,άστριδος είς χ^ηλήν Έρυθίνους στάδια 
4', [χίλια ιβ'. Άπο δέ χηλής Έρυθίνων εις Κρώ^χναν 
χωρίον στάδια 4', ρ.ίλια ιβ'. Άπό δέ Κρώρινης χωρίου 
εις Κύτωρον στάδια 4', (χίλια ιβ'. Άπο δέ Κυτώρου εις 
Αιγιαλον χωρίον στάδια ξ', ρ,ίλια η'. Άπα δέ Αιγιαλού εις 
Κλί[λακα κώ[χην στάδια ν', [χίλια ς', '-'ς'. Άπο δέ Κλί- 
[χακος εις Τΐ[χολάϊον χωρίον στάδια [χ', [χίλια ε', γ'. 
Άπο δέ Τΐ[χολαίου εις Θύ[χηνα στάδια κ', μίλια β', '-'ç'. 
Άπο δέ Θυμήνων εις Κάρα[χβιν, άκρωτήριον υψηλών και 
[χέγα, στάδια ρκ', [χίλια ις'. 

18. Κατ' άντικρύς δέ Καράμβεως εν τη Ευρώπη κείται 
[χέγιστον άκροηήριον, άπ6το[χον εις θάλασσαν υψηλον ορός, 
το λεγ($[χενον Κριού Μέτωπον, άπέχον έκΚαρά[χβεως πλουν 
νυχθήμερον^ 

19. Άπο δέ Καράμβεως εις πόλιν Καλλίστρατιν τήν 
και Μαρσίλλαν στάδια κ', μίλια β', '-'ς'. Άπο δέ Καλ- 
λιστράτιδος εις Ζεφύριον στάδια μ', μίλια ε', γ'. Άπο δέ 
Ζεφυρίου εις Γάριον τόπον στάδια λ', μίλια δ'. Άπο δέ 
Γαρίου τόπου εις Άβώνου Τείχος, τήν νυν λεγομένην 
Ίωνόπολιν, στάδια ρκ', μίλια ις' • ενταύθα όρμος ναυσίν 
ούκ ασφαλής • σαλεύοιεν δέ απαθείς, εί μή μέγας χειμών 
καταλάβοι. 



1. Passage emprunté à Scymnos; Meineke en a aisément recons- 
truit les vers : 

Κατάντικρυ δέ Καράμβεως εν τη πέραν 

κείται μέγιστον 

άπότομον εΙς θάλατταν ΰψηλόν τ' ίίροί, 

ΚριοΟ Μέτωπον λεγόμενον 

νυχθήμερον πλοΟν άπέχον έκ Καράμβεως. 



ANONYME : PÉRIPLE DU PONT-EUXIN. 347 

15. Du Parthénios à Amastra, qu'on appelle aussi 
Amastris, ville Hellénique qui a elle-même un fleuve, 
et qui auparavant s'appelait Sésamos', stades 90, 
milles 12. — D'Hèraelée à Amastris, stades 700, 
milles 90. 

17. D'Amastris à la jetée d'Erythines, stades 90, 
milles 12. De la jetée d'Erythines au fort de Crômne, 
stades 90, milles 12. Du fort de Crômne à Cytôre, 
stades 90, milles 12. De Cytôre au fort d'^gialos, 
stades 60, milles 8. D'Jîigialos au bourg de Climax, 
stades 50, milles 6 2/3. De Climax au fort Timolaium, 
stades 40, milles 5 1/3. De Timolaium à Thymènes, 
stades 20, milles 2 2/3. De Thymènes à Carambis, 
haut et long promontoire, stades 120, milles 16^ 

18. En face de Carambis est situé en Europe un 
très-grand promontoire, très-haute montagne, escar- 
pée du côté de la mer, et dite Kriou-Metôpon (Front 
de Bélier) . De Carambis à ce cap le trajet par mer est 
d'un jour et d'une nuit^ 

19. De Carambis à la ville de Callistratis appelée 
aussi Marsille, stades 20, milles 2 2/3. De Callistratis 
à Zéphyrium, stades 40, milles 5 1/3. De Zéphyrium 
au lieu dit Garium, stades 30, milles 4. De Garium à 
Abônou-Tîchos, qu'on appelle aujourd'hui lônopolis, 
stades 120, milles 16. — Station navale peu sûre, 
mouillage assez bon, à moins d'une violente tempête ^ 



1. Ou Sesamum; cf. Plin. VI, ii, 2 : Sesamum oppidum, quod nunc 
Amastris. 

2. Ménippe ap. Marcien et Arrien, IL cit. 

3. Scymnos; V. ci-contre p. 346. 

4. Ménippe ap. Marcien, 9, et Arrien, 20. 



348 ΑΝΩΝΤΜΟΥ ΠΟΝΤΟΤ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

20. 'Auè δέ Ίωνοπόλεως ιΐς Αίγινήτην, πολ(χνιον και 
ποτα(ΐ.άν στάδια ρκ', (/,ίλια ις'. 'Aitè δέ Αίγινήτου εΙς 
Κ([Αωλιν^ κώ|Λην, νυν Κινώλην λεγο[/,ένην , στάδια ξ', 
μίλια η'. Έν Κινώλη σαλεύοιεν αν νήες ώρα έτους • έχει 
δέ και υφορμι,ον εις τήν καλουρ,ένην Άντικίνωλιν. Άπο δέ 
Κινώλης εις 2τεφάνην, κώριην καΐ λιριένα, στάδια ρπ', 
μίλια κδ'. Άπο δέ Στεφάνης εις Ποταμούς χωρίον στάδιοι 



I. Gomp. supr. Ptolém. p. 290; V. aussi Pline, VI, xi, 2, et Strabon, 
XII, III, 10 : Μετά δέ Παρθένιον ποταμον Άμαστρις ομώνυμος της συνωχι- 
κυίας πόλις • Γδρυται δ' έπ\ χερρονήσου λιμένας έχουσα τοΰ Ισ^μοΰ εκατέρωθεν • 
ην δ' ή Άμαστρις γυνή μέν Διονυσίου, τοΰ 'Ηράκλειας τυράννου, θυγάτηρ 
δέ Όξυάθρου, τοΰ Δαρείου άδελφοΰ τοΰ κατά Άλέξανδρον • εκείνη μέν ουν 
εκ τεττάρων κατοικιών συνώκισε τήν πόλιν, ϊγ. τε Σεσάμου κα\ Κυτώρου κα\ 
Κρώμνης (ων και Όμηρος μέμνηται εν τφ Παφλαγονικω διακοσμώ) τετάρτης 
δέ της Τιείου • αλλ' αΰτη μέν ταχύ απέστη ττ,ς κοινωνίας, αϊ δέ αλλαι συνέ- 
μειναν, ων ή Σήσαμος ακρόπολις της Άμάστρεως λέγεται. Το δέ Κΰτωρον 
εμπόριον ην ποτέ Σινωπέων, ωνόμασται δ' άπο Κυτώρου, τοΰ Φρίξου παιδός, 
ώς "Εφορος φησι. Πλείστη δέ και αρίστη πύξος φύεται κατά τήν Άμαστρια- 
νήν, κα\ μάλιστα περί τον Κύτωρον. Ό δέ Αιγιαλός έστι μέν ήιών μακρά 
πλειόνων (μέν) ή Ικατον σταδίων • ^χει δέ και κώμην όμώνυμον, ης μέμνηται 
ο ποιητής, δταν φή • 

Κρώμνάν τ' Αίγιαλόν τε χα\ υψηλούς Έρυθίνους. 

Γράφουσι δέ τίνες • 

Κρώμναν Κωβίαλόν τε. 

Έρυθίνους δέ λέγεσθαί φασι τους νυν ΈρυΟρίνους άπο της χρόας • δύο δ' 
εισΐ σκόπελοι. Μετά δέ Αιγιαλον Κάραμβις, άκρα μεγάλη πpbς τας Άρκτους 
άνατεταμένη και τήν Σκυθικήν χερρόνησον. Έμνήσθημεν δ' αυτής πολλάκις 
xat τοΰ αντικειμένου αύτη Κριοϋ Μετώπου, διθάλαττον ποιοΰντος τον ΕΟξεινον 
Πόντον. Μετά δέ Κάραμβιν Κίνωλις κα\ 'Αντικίνωλις κα\ Άβώνου Τείχος, 
πολίχνιον κα\ Άρμένη, εφ' ή παροιμιάζονται • 

*Οστ:ς ίίργον ουδέν εΤχεν Άρμένην έτείχισβν. 

"Εστι δέ χώμη τών Σινωπέων έχουσα λιμένα. 

II. ΕΤτ' αυτή Σΐνώτο) 



ANONYME : PÉRIPLE DU PONT-EUXIN. 349 

20. D'Iônopolis à ^Eginètès, petite ville et fleuve, 
stades 1210, milles 16. D'yEginètès à Cimôlis^ bour- 
gade appelée aujourd'hui Cinôlè, stades 60, milles 8. 
A Cinôlè les vaisseaux peuvent mouiller dans la belle 
saison; il y a aussi un port de refuge à l'endroit 
appelé Anticinôlis. De Cinôlè à Stéphane, bourgade 
et port, stades 180, milles 24. De Stéphane au fort de 
Potami (les Fleuves), stades 150, milles 20. DePotami 



I. Comp. supr. Ptolém. p. 290. —V. aussi Pline, VI, ii, 2, et enfin 
Strabon, XII, m, 10 : Après le fleuve Parthénios se trouve la ville 
d'Amastris qui porte le nom de celle qui l'a fondée , et est bâtie 
sur une presqu'île ayant un port à chacune des extrémités de 
l'isthme. Amastris était la femme de Dionysios (Uenys), tyran 
d'Hèraclée, et la fille d'Oxyathrès, frère de Darius, le contemporain 
d'Alexandre. Elle forma sa ville en réunissant quatre bourgades, 
Sésame, Gytôrum, Grômne (desquelles Homère fait mention dans 
le Diacosmos ou Catalogue Paphlagonique), et Tieum qui est la qua- 
trième. Mais celle-ci se retira bientôt de la communauté; les autres 
y demeurèrent, et Sésame est dit l'acropole d'Amastris. Gytôrum 
était le marché des Sinôpéens, et tenait son nom de Gytôros, fils 
de Phryxos, à ce que ditÉphore. Il croît en abondance d'excellent 
buis dans l'Amastriane et principalement aux alentours de Gytôrum. 
.iEgialos est une plage longue de plus de cent stades, avec une 
bourgade du même nom, dont le poète fait mention, lorsqu'il dit : 

Et Grômne et yEgialos et les hautes Erythines. {II. II, 853-5.) 

où quelques-uns écrivent : 

Grômne et Gôbialos. 

Par les Erythines on entend, dit-on, ces lieux qu'on appelle au- 
jourd'hui Erythrines à cause de leur couleur : ce sont deux ècueils. 
Après iEgialos vient Garambis, grande pointe qui s'étend vers les 
Ourses (le Nord) et vers la Ghersonnèse Scythique. Nous avons 
souvent fait mention de ce promontoire, et de celui qui est situé 
en face, le Griou-Métôpon (Front de Bélier), lesquels font du Pont- 
Euxin deux bassins maritimes. A Garambis succèdent Ginôlis et 
Anticinôlis et Abônou-Tîchos, petite ville, et Arménè qui a donné 
lieu au proverbe : 

Gelui-là n'avait rien à faire, qui a bâti les murs d' Arménè. 

C'est, en effet, une bourgade des Sinôpéens, avec un port. 

II. Ensuite c'est Sinôpé 



350 ANÛNYMOT ΠΟΝΤΟΥ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΠΕΡΙ1ΙΛ0Υ. 

pv', [χίλια κ'. Άπό δέ των Ποτα[Λών εις 2υριάδα Άκρου- 
λεπτήν στάδια ρκ', μι(λια ις'. Άπο δέ 2υριάδος Άκρου- 
λεπτής κόλπος έκδέχεται • είσπλεύσαντι δέ αύτον ε^ς 
Άρ[Λένην, κώμιην και λιμιένα (χέ•^αν, στάδια ξ', μ,ίλια r^ ' 
εστί δέ παρά τον λΐ[Αένα 'π:οτα[Αος Όχθθ[Λανής ονό[χατι\ 

%\ . Άπο δέ Άρι^ένης εις Ιινώπην, Μιλησίων άποικον, 
στάδια [i.', [χίλια ε', γ', Κείται δέ έπι των άκρων νησίον, 
δ καλείται 2κόπελος. "Εχει δέ διέκπλουν τοις έλάττοσι 
πλοίοις • τα δέ [χείζονα περιπλεΐν δει, και ούτω καταίρειν 
εις την πόλιν. Εισι δέ τοις περιπλέουσι την νήσον πλείους 
άλλοι στάδιοι (χ', (χίλια ε', γ'. 

23. 'Από δέ 2ινώπης εις Ευαρχον ποτα(χον, ήδη Ε^ηχον 
λεγό[χενον, στάδια π', [χίλια ι', '-'ς'. Ο5τος ό Εύαρχος 
ποτα[χος όρΓζει τήν Παφλαγονίαν και την έχο[χένην Καπ- 
παδοκίαν ■ οί παλαιοι[γάρ] τήν Καππαδοκίαν καθήκειν 
βούλονται [χέχρι του Ευξείνου Πί^ντου • τινές δέ αυτούς 
Λευκοσύρους έκάλεσαν • νυνι δέ [χετά τήν Παφλαγονίαν 
τά έχ6[χενα {Jt.έχpι των βαρβαρικών ορίων ιδίως Πόντος 
καλείται • διήρηται δέ εις επαρχίας δύο. 



24. Άπο δέ Εύάρχου ποτα[χου ε?ς Κάρουσαν, έρ.π<ίριον 
και λΐ[χένα τοις αφ' εσπέρας άνέριοις, πρώτον Πολίχνιον 
ώνο[χασ[χένον*, στάδια ο', [χίλια θ', γ'. Άπο δέ Καρούσας 
εις Γουρζούβανθον στάδια ξ', [χίλια η'. Άπο δέ Γουρζου- 
βάνθου εις Ζάγωρον χωρίον, ήδη Καλίππους λεγ($[χενον, 
στάδια ρν', [χίλια κ'. Άπο δέ Ζαγώρου εις Ζάληκον, 



ι. ν. sujjr. Marcien, p. 328-329. Όχοσβάνης; Scylax Όχέραινος. 

2. G. Millier trouve ces trois mots presque dénués de sens. Dans 
Marcien, il traduit lefa mots τοίςάφ' εσπέρας àvέμocς par paieniewiteniis 
ab oceidente flantibus, et ici par a ventis occiduis Mo. 



ANONYME : PÉRIPLE DU PONT-EUXIN. 351 

à Syrias-Acrouleptè, stades 120, milles 16. A la suite 
de Syrias-Acrouleptè, se trouve un golfe : le trajet 
par ce golfe jusqu'à Arménè, bourgade et grand port, 
est de 67 stades ou 8 milles. Près du port se trouve 
un fleuve nommé Ochthomanès'. 

21 . D'Arménè à Sinôpè, colonie de Milet, stades 40, 
milles 5 1/3. Aux extrémités se trouve une petite île 
qui est appelée Scopélos : elle laisse un passage (entre 
elle et le continent) aux petits vaisseaux, mais les 
grands doivent en faire le tour pour aborder à la ville. 
Le tour de l'île compte en plus 40 stades, ou 5 milles 
V3. 

23. De Sinôpè au fleuve Evarchos, appelé à présent 
Evèchos, stades 80, milles 10 2/3. Ce fleuve Evarchos 
forme la limite de la Paphlagonie et de la partie voi- 
sine de la Cappadocie : les anciens veulent que la Cap- 
padocie aille jusqu'au Pont-Euxin; quelques-uns 
ont appelé ces peuples Lcucosyres (Syriens blancs). 
Aujourd'hui ce qui vient immédiatement après la 
Paphlagonie jusqu'aux frontières des Barbares s'ap- 
pelle proprement le Pont, et se divise en deux préfec- 
tures^. 

24. Du fleuve Evarchos à Caruse qui est un marché 
avec un port à l'abri des vents d'ouest, et qui a été 
d'abord nommé Polichnion^ (La Villette), stades 70, 
milles 9 1/3. De Caruse à Gurzubanthum , stades 60, 
milles 8. De Gurzubanthum au fort de Zagôrum, 
aujourd'hui appelé Calippes, stades 150, milles 20. 
De Zagôrum au fleuve Zalècos, et à la bourgade du 

1. Gomp. Ménippe ap. Marcien ibid. 

2. Ménippe ap. Marcien, 9. 

3. G. Mùller traduit primum Paphlayoniœ oppidulum dictum. 



352 ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΠΟΝΤΟΥ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΠΕΡΙΠΛΟΥ. 

ποτα[Λον και κώ[Λην άλ{[Λενον, στάδια 4', [χίλια ιβ'. Άπο 
δέ ΖοΧύ^κοό ποτάμιου εΙς "Αλυν ποταμον πλωτον στάδια 
σι', [λίλια κη'. 

216. Άπο δε Άλυος ποτα^χου ε?ς τον Ναύσταθ[Λον , έν 
φ και Χίμ,Υί] έστΙ, στάδια [χ', [χίλια ε', γ'. Άπο δε Ναυ- 
στάθ[χου λ{[χνης εις Κωνώπειον λί[χνην στάδια ν', [χίλια 
ς', '-'ς'. Άπο δέ Κωνωπείου λί[χνης εις Εύσήνην, τήν 
και Δαγάλην λεγο[χένην, στάδια ρκ', ρι,ίλια ις'. Άπα δέ 
Εύσήνης ε2ς Ά[χισον π^λιν στάδια ρξ', [Λΐ'λια κ' '-'ς'. 
Ά[χισος, πόλις Έλληνις, Αθηναίων άποικος, εν θαλασσή 
οικείται, 

28. Άπο δέ Ά[χισου είς Λύκαστον ποτα[χον στάδια κ', 
[χίλια β', '-'ς'. Άπο δε του Λυκάστου ποτα[χου εις κώ[χην 
και ποτα[χον Χαδίσιον στάδια [χ', [χίλια ε', '-'ς'. Άπο δέ 
Χαδισίου ε?ς Άγκώνος λιμένα, εν φ και Ίρις έ[χβάλλει, 
στάδια ρ', [χίλια ις'. 



ANONYME : PERIPLE DU PONT-EUXIN. 353 

même nom, dépourvue de port, stades 90, milles 121. 
Du fleuve Zalècos à l'Halys, fleuve navigable, stades 
2i10, milles %S\ 

26. Dii fleuve Halys à Naustathmos, où se trouve un 
marais, stades 40 (90?), milles 5 1/3. De Naustathmos- 
le-Marais à Cônôpéum-le-Marais , stades 50, milles 
6 2/3. De Cônôpéum-le-Marais à Eusènè, dite aussi 
Dagalè, stades 120, milles 16. D'Eusènè à la ville 
d'Amisos, stades 160, milles 21 2/3. Amisos, ville 
hellénique, colonie des Athéniens, est située sur la 
mer*. 

28. D'Amisos au fleuve Lycaste, stades 20, milles 
2 2/3. Du fleuve Lycaste au bourg et au fleuve Gha- 
disios, stades 40, milles 5 2/3. De Chadisios au port 
d'Ancôn, où l'Iris se décharge dans le Pont (-Euxin), 
stades 100, milles 16^ 



1. Arrien, 21, Ménippe ap. Marcien, 10. 

2. Arrien, 22, Ménippe ap. Marcien, 10. 

3. Arrien et Méuippe-Marcien, ibid. 



23 



ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ. 



Περί ποταμών και ορών έτιωνυ(Λ(ας και των 
έν αύτοϊς ευρισκομένων. 

• VI. ΑΡΑΡ. 

1 . "Αραρ Ίΐοταμός έστι της Κελτικής, τήν προσηγορίαν 
ειληφώς παρά το ήρμ6σθαι τω Ροδανω • καταφέρεται γαρ 
εις τούτον κατά τήν χώραν των Άλλοβρόγων. Έκαλεΐτο 
δε Ίΐρότερον Βρίγουλος • μετωνομάσΟη δε δι' οάτίαν τοιαύ- 
την. "Αραρ κυνηγεσίας χ,άριν εις υλην προχωρήσας και 
εύρων τάν άδελφον Κελτίβηρον ύπο θηρίων άνηλωμένον , 
δια λύττης υπερβολήν εαυτόν καιρ(ως πλήξας Ιβαλεν εις 
τον ποταμον Βρίγουλον, 6ς απ' αύτου μετωνομάσθη "Αραρ. 

2ΐ. Γεννάται δέ έν αύτω μέγας ιχθύς, σκολοπίας προ- 
σαγορευ^ μένος ύπα των εγχωρίων • οδτος αυξανομένης τής 
σελήνης λευκές έστιν • μειούμενης δε μέλας γίνεται 
παντελώς • ύπεραυξήσας δε αναιρείται ύπο τών lUiùv 
ακανθών ^ 

1. Boissonad. Anecdot. t. Ι, p. 417, Anonym. : Έν ΑΊσάρω (lisez 
ΆραρΟ ποταμφ τη; Κέλτικης, μάλλον 8à Συβάρεως, γεννάται Ίχθυς καλού- 
μενος κλοπίας, it. τ. λ. — Stobée {Floril. 100, 14), comme le Pseudo- 
Plutarque, donne cet extrait du 13* livre desGaioiigMesdeCallisthène 
de Sybaris, sauf ce qui regarde l'ancien nom de l'Arar. — 11 nomme 
le poisson κλουπαϊα. — Lig. 14, son texte donne αϋξομένης, lig. 21, 
ci-après p. 356, 1. 4, προσδεσμευδμενος. 



PLUTARQUE\ 



Des noms des fleuves et des montagnes, 
et des objets qu'on y trouve. 



VI. ARAR*. 

1 . L'Arar est un fleuve de la Celtique qui a reçu 
ce nom parce qu'il s'allie' au Rhodan, où il se jette 
dans le pays des Allobroges. 11 s'appelait auparavant 
Brigule^; puis il a changé de nom, et voici pourquoi : 
Arar, étant à la chasse, entra dans une forêt; il y 
trouva son frère Celtibère que des bêtes sauvages 
avaient tué ; dans l'excès de son chagrin , il se porta 
un coup mortel et se jeta dans le Brigule, et ce fleuve 
prit de lui, au lieu de son nom, celui d'Arar. 

2. Dans ce fleuve naît un grand poisson, appelé 
par les gens du pays scolopias. Au croissant de la 
lune, il est blanc; à son décours, il devient tout-à-fait 
noir. S'il grandit outre mesure, il meurt tué par ses 
propres arêtes. 



1. Attribution fausse, date incertaine. — 2. La Saône. 

3. Ήρμόσθαι (Ι'άρμόζω, rac. άρω, d'oÙ auSsi άραρίσκω. 

4. V., dans notre tome IIJ, l'extrait de Callisthène. — Cet ancien 
nom de l'Arar ne se retrouve pas ailleurs. C. MûUer se demande s'il 
ne faudrait pas le rapprocher de celui des Allobriges ou Allobroges. 



356 ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ, ΠΕΡΙ ΠΟΤΑΜΩΝ. 

3. Ευρίσκεται δ' εν τη κεφαλή αυτού λίθος χ^νδρω 
παρ($[λθΐος άλος, ος^ κάλλιστα ιτοιεϊ προς τεταρταίας νόσους, 
τοις άριστεροίς [χέρεσι του σώ[Λατος προσδεδεμιένος της 
σελήνης [Λειου[λένης , καθώς ιστορεί ό Καλλισθένης ό 
2υβαρίτης εν ιγ' Γαλατικών, παρ' ο5 τήν ύπ($θεσιν ειληφεν 
Τΐ(Λαγένης ό 2ύρος. 

4. Παράκειται δε αύτω ορός Αού'•(^ουνοζ^ καλού(Λενον • 
μιετωνο[ΐ.άσθη δε δι' αίτ(αν τοιαύτην. Μώμιορος και Άτε- 
πόριαρος, υπό 2εσηρονέως της αρχής έκβληθέντες, εΙς 
τοΌΊον κατά προσταγήν [χρησ[Λου ήλθον] τον λόφον π($λιν 
κτίσαι θέλοντες. Των δέ θε[Λελίων ορυσσο(χένων άφνιδίως 
κ<$ρακες έπιφανέντες και διαπτερυξά[Λενοι, τα πέριξ έπλή- 
ρωσαν δένδρα. Μώ[Λορος δο οιωνοσκοπίας εριπειρος υπάρ- 
χων, τήν π^λιν Λουγδουνον^^ προσΤ|γ6ρευσεν. Αου•^ον γαρ 
τη σφών διαλέκτω τον κόρακα καλουσι , δουνον δέ τόπον 
εξέχοντα, καθώς Ιστορεί Κλειτοφών εν ιγ' Κτίσεων. 

1. Leçon de Stobée. Le ms. porte ευρίσκεται δ' έν αύτω λίθος έν τΐ) 
κεφαλή χόνδρω παρόμοιος, δς 

2. God. Λουσδουλος. 

3. God. Λούγδουλον. — Cf. Dion Gass. XLVl, 50 : το Λουγούδουνον 

μέν ονομασθέν, νυν δέ Αούγδουνον καλούμενον. V• aussi Sénèq. Lett. 91. 11 
s'agit dans cette lettre d'un incendie qui détruisit Lugdunum-, et 
Sénèque dit : Tôt pulcherrima opéra, quœ singula illustrare urbes 
singulas possent, una nox stravit. — Cf. Gruter, inscript. 
GCCCXXXIX. 



PLUTARQUE : FLEUVES ET MONTAGNES. 357 

3. A la source du fleuve on trouve une pierre assez 
semblable à un grain de sel , qui fait merveille dans 
les fièvres quartes, si on l'applique sur les parties 
gauches au corps au décours de la lune : c'est ce que 
raconte, dans le 1 3® livre de ses Galatiques\ Callisthène 
de Sybaris, à qui Timagène de Syrie a emprunté le 
sujet (de son livre). 

4. Près de l'Arar est le mont Lugdunus, qui changea 
aussi de nom, et pour la cause que voici : Mômore et 
Atépomare, ayant été chassés du trône par Sésèronée, 
vinrent, d'après l'ordre d'un oracle, sur cette colline 
pour y bâtir une ville. On creusait des fossés pour les 
fondements, quand tout à coup des corbeaux, se mon- 
trant et volant çà et là, couvrirent les arbres d'alen- 
tour. Mômore, qui était habile dans la science des 
augures, appela la ville (nouvelle) Lugdunum. Car 
dans leur langue un corbeau se nomme λουγος, et un 
Heu élevé ^oîjyow, ainsi que nous l'apprend Clitophon 
au livre 13® des Fondations (des villes) ^ 

1. Callisthène de Sybaris, 156 environ av. J.-C, souvent confondu 
avec Callisthène d'Olynthe, contemporain d'Alexandre, auquel ses 
ouvrages ont été attribués. — Timagène d'Alexandrie, dit aussi de 
Syrie, parce qu'il fut exilé à Daban en Mésopotamie; contemporain 
d'Auguste. 

2. Clitophon de Rhodes, époque incertaine (Vossius et C. MûUer). 



2ΤΕΦΑΝ0Υ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 



Των 'Εθνικών κατ' έπιτομήν•. 



ΆγάΟη, πόΧις Λιγύων ή Κελτών. 2κύ[χνος δέ Φωκαέων 
αυτήν φησιν εν τή Ευρώπη. Τιρ,οσθένης δε εν τω 2τα- 
διασμω 'Αγαθή ν Τύχην αυτήν φησιν. Ει δ' ούτω λέγοιτο, 
και όξύνοιτ' αν ώς έττιθετικόν , ώς το Ήραϊον τείχος και 
"Ηραιον, καΐ Έρ^χαΐος λόφος και "Ερμαιος. "Εστί δε και 
άλλη πί^λις, ώς Φίλων, Λιγυστίων*, ίτά λ{(χνης Αιγυστ(ας • 
τάχα δ' ή αυτή έστι τή πρώτη , ώς Εύδοξος • βαρύνεται 
δέ. Τα έθνικόν Άγαθινος ώς Άκραγαντίνος. 

"Αγκυρα, πόλις Γαλατίας • οι δέ Φρυγίας αυτήν άνα- 
γράφουσιν • Ιοικε δ' ουν^ [Φρυγίας] δια το αμφοτέρων 
είναι ^ Γαλατών γαρ ούσα ό'[Λορός έστι τή Μεγάλη Φρυγία. 
Οι γαρ άπο Κελτικής Γαλάται, ώς 2τράβων φησι δωδε- 
κάτων εις τούτους πλανηθέντες τους τόπους τρΐ[Λερεις τε 
γενό[χενοι εις τοσαύτας [χοίρας διενεί[Λαντο τήν χώραν. 
Άπολλϋίνιος δέ έν έπτακαιδεκάτη Καρικών ιστορεί Μιθρι- 



Ι. Édit. d'Aug. Meineke. Berlin, 1849, in-8°, 1" vol. 

2. Holston. Λιγυστίνων. 

3. A.ldin. Εοικε δ' είναι. Gronov. 'έοικε δ' εΤναι κα\. 

4. Meinek. conject. [SptovJ είναι. 

5. V. plus haut, p. 230-235. 



•/ / . /τ τ•',' / «τν 'Τ νη l'à; 



ETIENNE DE BYZANGE^ 



Les Ethniques (en abrégé). -jj, 



Agathe, ville des Ligyes ou des Celtes, — des Pho- 
céens, dit Scymnos dans son Europe. Timosthène, 
dans le Stadiasme, l'appelle Agathe Tychè. Si elle se 
nommait ainsi, il faudrait donner l'accent aigu à 
'Αγαθή en sa qualité d'adjectif, comme dit Ήραϊον 
τείχος et Ήραιον, Έρριαϊος λόφος et Έρρ,αιος. Il y a 
encore, selon Philon, une autre ville ainsi nommée, 
chez les Ligysties, sur le lac Ligystien. Peut-être est- 
elle la même que la première, comme le veut Eudoxe ; 
son nom a l'accent grave. L'ethnique est Agathin, 
comme on dit Acragantin (Agrigentin). p, 

Ancyre , ville de Galatie ; d'autres l'attribuent à la 
Phrygie. Il convient de la placer [en Phrygie], puis- 
qu'elle appartient aux deux pays; car étant chez les 
Galates, elle est limitrophe de la Grande-Phrygie. Et 
en effet, les Galates sortis de la Celtique, comme dit 
Strabon , livre XII , errant dans ces contrées , divisés 
en trois corps, divisèrent le pays en trois parties. 

Apollonios, au livre XVII de ses Cariques, raconte 
que ces étrangers Galates, s'étant alliés à Mithridate 

1. 500 ans ap. J.-G. Il ne reste de ses Ethniques qu'un fragment 
sur Dodone, et rabrégé fait parHermolaos au temps de Justinien. 



360 ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ. 

δάτη και Άριοβαρζάνη νεήλυδας τους Γαλατάς^ συ[Λ[Λα- 
γτίσΛντας διώξαι τους υπό Πτολεμιαέου σταλέντας Αιγυπ- 
τίους άχρι θαλάσσης, και λαβείν τάς άγκυρας των νεών 
αυτών, και [χισθον της νίκης εις πολισ[χον* λαβ(>ντας, 
χώραν κτίσαι και ονομ,άσαι ούτως. Τρεις δε πάλεις έκτισαν, 
"Αγκυραν άπο του κατά τον πόλερ-ον πλεονεκτήΐΛατος * 
τήν δε άπο Πεσσινουντος του άρχοντος, την δε Ταυίαν 
άπο του ετέρου άρχοντος. Το έθνικον Άγκυραν<$ς. 

Άγνώτες, έθνος Κελτικής, παρά τον Ώκεαν($ν, ώς 
Άρτεμιίδωρος. 

Άζανία εστί και Μασσαλίας άλλη, ώς Φίλων. 

Αιδούσιοι , συ(/.[χαχοι Ρω[Λαίων , προς τή Κελτική 
Γαλατία. 'Απολλόδωρος έν Χρονικών δ'. 

Άκυτανία, επαρχία τής Κελτογαλατίας^, [χία τών 
τεσσάρων. Μαρκιανος έν Περίπλω αυτής. 

Άλλ(ίβρυγες, έθνος δυνατώτατον Γαλατικόν, ώς 'Απολ- 
λόδωρος. Πολύβιος δέ δια του ι αύτους καλεί Αλλ^βριγας • 
Χάραξ δέ δια του ο [χικρου Άλλόβρογας • οι πλείους δέ 
δια του ί. Ό δέ Τεχνικός, Άλλόβροξ, έθνος Γαλατικόν. 

Άλωνίς, νήσος και πόλις Μασσαλίας, ώς 'Αρτεμίδωρος. 
Το έθνικον Άλωνίτης. 

'Αρ($ερνοι, έθνος [Λαχιριώτατον τών προς τή Κελτική 
Γαλατών. 'Απολλόδωρος τετάρτη Χρονικών • « Κελτών 
Άροέρνους. » 

Άτρία, πόΧις Τυρρηνίας εστί και άλλη π($λις 

Βοιών, έ'θνους Κέλτικου. Tè έθνικον Άτριανός καΐ Άτριεύς 
καΐ Άτριάτης. 

ΑΟενιών*, π($λις Μασσαλίας προς τω Ροδανφ. Tè έθνι- 



1. Editt. Μιθριδάτην καΙ Άριοβαρζάνην νεήλυδας τοις Γαλάταις. Cf. Etym. 
M. p. 184, 36. 

2. Gronov. πορισμόν. 

3. Aid. Κελτικής Γαλατίας. — 4. Perusinus COd. (Π) : Αυγβνίων. 



ETIENNE DE BYZANCE. ANCYRE. — - AVÉNION. 361 

et à Ariobarzane, poursuivirent jusqu'à la mer les 
Égyptiens envoyés par Ptolémée, s'emparèrent des 
ancres (άγκυρας) de leurs navires, et ayant reçu comme 
prix de leur victoire du terrain pour y construire 
une ville, donnèrent ce nom (Άγκυρα) à celle qu'ils 
fondèrent. Ils en bâtirent même trois, Ancyre dont le 
nom rappelait ce qu'ils avaient gagné à cette guerre, 
Pessinûnte et Tavia des noms de deux de leurs chefs. 
Ethnique : Ancyran. 

Agnôtes, peuple de la Celtique, près de l'Océan, 
selon Artémidore. 

Azanie H y a une autre ville de ce nom, qui 

appartient à Massalie, au rapport de Philon. 

^dusies (les), alliés des Romains, dans la Galatie 
celtique. Apollodore, en ses Chroniques, livre IV \ 

Akytanie, province de la Celtogalatie , une des 
quatre de ce pays. Marcien, Périple d'Akytanie. 

Allobriges, peuple Galatique, très-puissant, à ce que 
dit Apollodore. Polybe écrit leur nom par un i, Charax, 
par omicron, Allobroges, mais la plupart par i. On 
lit dans le Technique: « Allobrox, peuple Galatique. » 

Alônis, île et ville dépendant de Massalie. Artémi- 
dore. Ethnique, Alônite. 

Aroernes, peuple très-belliqueux, des Galates de 
la Celtique. Apollodore, Chroniques, liv. IV : « Entre 
les Celtes, les Aroernes » 

Atria, ville de la Tyrrhènie Il y en a une autre 

chez les Boïes, peuple celtique. L'ethnique est Atrian, 
Atriée et Atriate. 

Avéniôn, ville appartenant à Massalie, sur le Rho- 

1. 140 av. J.-C. 



362 ΣΤΕΦΑΝΟΤ ΒΤΖΑΝΤΙΟΥ. 

κον Άύενιωνήσιος τω έπιχωρι'φ καΐ Αύενιωνίτης τω ελληνι 
τύπω. 

'Αφροδίσιας π6λις 'Ιβηρίας προς τοις Κελτοις. 

"Εστί δε και πόλις Κελτική , Βαίταρρα, ης ό πολίτης , 
Βαιταρρίτης. 

Βεβρύκων έθνη δύο ■ τό [λέν προς τω Π6ντω εν τη 
"Άσίοί ' το δε παρά τοϊς "Ιβηρσιν έν τη Ευρώπη. 

Βελγίκη, ή χώρα, ώς Βαιτίκη, προσεχής ταϊς Γερ[Λα- 
νίαις • ό οικήτωρ Βελγικ($ς, ώς 'Αττικός. "Εοι δέ άπο του 
Βέλγη, ώς 'Ακτή 'Αττική. Το θηλυκον Βελγαία ή χώρα. 

Βίεννος, π($λις Κρήτης "Εστί και ετέρα, πόλις έν 

Γαλλία^ Άυχ[Λουγάρ ποτετήν σύ(χπασαν Κρήτην κατασ- 
χ6ντος, εΙς έτερους τόπους άπωκίζοντο, οίκήσαι δέ τινας 
Ύδρουντα της 'Ιταλίας ούπω πεπολισμένον. Χρησρ,ου 
δ'αυτοΐς ^οΗντος οτζου έλωδέστατον τόπον θεάσονται 
κατοικήσαι, έλθόντες ούν έπι τον Ροδανον ποτα[Λον της 
Γαλλίας έλώδη οντά οίκήσαι, και τήν πόλιν ούτως ο^ο- 
μάσαι, επειδή μία των συν αυτοΐς παρθένων Βίαννα καλου- 
[λένη χορεύουσα υπό τίνος χάσρι,ατος ελήφθη. '^Ης μνημιο- 
νεύει πόλεως Ευσέβιος έν τη 'Εκκλησιαστική Ίστορίίχ. 
TÔ έθνικόν ό[Λθίως Βιέννιος, ει ρ.ή κατά τον έγχώριον 
τύπον Βιεννήσιος, ώς Αουγδουνήσιος • τής δέ Βιέννης 
Βιενναΐος. 

Είσι και ΒοιοΙ έ'θνος Κελτογαλατών. 

Βούρχανις, νήσος έν τη Κελτική, ώς Στράβων^. 

Γαζΐται ΕίσΙ καΐ δια του η ίΟνος Γαλατών χρυσο- 

φορουν, ώς Ευφορίων. Λέγονται και δια του α Γαζαται, 
ώς Πολυίστωρ. 



1. Meineke pense qu'il faudrait ajouter : της προτέρας άποικος. 

2. vil, 1, 3. C'est une ville de Germanie, Borkum, à l'embouchure 
de l'Ems. 



ETIENNE DE BYZ. AVÉNION. — GAZITES. 363 

dan. L'ethnique est Avéniônèsie, dans le pays, et 
selon la forme hellénique, Avéniônite. 

Aphrqdisias ville d'Ibèrie, voisine des Celtes. 

Il y a aussi une ville celtique, Bsetarra, dont l'habi- 
tant est dit Baetarrite. 

Bébryces : deux peuples de ce nom, l'un dans le 
Pont, en Asie, l'autre, voisin des Ibères, en Europe. 

Belgique, contrée, — comme Bsetique — attenante 
aux Germanies : l'habitant, Belgique, comme (on dit) 
Attique. Ce mot viendrait de Belge, comme d'Acte, 
Attique. Féminin : Belgsea, Belgée (la contrée). 

Biennos, ville de Crète Il en est une autre de ce 

nom en GaUie. Pendant une sécheresse qui régnait 
dans toute la Crète, les habitants émigrèrent en 
d'autres lieux; quelques-uns se fixèrent en Itahe, à 
Hydrûnte qui n'était pas encore une ville. Mais un 
oracle leur fiit donné, qui leur prescrivait de se fixer 
dans un lieu où ils verraient beaucoup de marécages ; 
ils allèrent donc en Gallie, près du fleuve Rhodan qui 
était marécageux, s'y fixèrent et donnèrent à leur 
ville un nom dont voici l'origine : une des jeunes 
filles qui étaient avec eux s'appelait Bianna; en dan- 
sant, elle fut engloutie dans un gouffre. Eusèbe fait 
mention de cette ville dans son Histoire ecclésiastique. 
Pareillement, pour l'ethnique, Biennie, ou sinon, 
selon la forme locale Biennèsie (Biennensis), comme 
Lugdunèsie (Lugdunensis) : de Bienna, Biennœos. 

Il y a aussi les Boies, peuple des Celtogalates. 

Burchanis, île de la Celtique. Strabon. 

Gazites Par un è, c'est un peuple des Galates, 

qui, à ce que dit Euphorion, produit de l'or. On les 
appelle aussi par un a, Gazâtes : Polyhistôr. 



364 ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 

Γαλάται, προς νότον τοις Παφλαγ($σιν, άπα τών εν τη 
Κέλτικη Γαλατών, οι πλανηθέντες πολύν χρ6νον και κατα- 
λαβόντες τήν χώραν ούτως ών6[χασαν. Παρήχθη δε τό 
Γαλάτης έκ του Γάλλος υφέσει του ένας λ • και Γαλατία 
ή χώρα. 

Γαλλία, έντος "Αλπεων χώρα • οι οικήτορες Γάλλοι. 

Γέρρ,αρα^ Κελτικής έθνος, δ τήν ή[χέραν où βλέπει, 
ώς Αριστοτέλης Περί Θαυμι,ασίων 

Είσι δέ Γρα[χμι.Ϊται [και] προς τη Κελτική έθνος. 

Δεκίητον, π^λις 'Ιταλίας. Το έθνικον Δηκιήται, ώς 
Άρτε|Λίδωρος, έν α' Γεωγραφου[Λένων. 

Δία, π($λις 'Ιταλίας περι^ ταΐς "Αλπεσι. 

Διανεϊς, έθνος Γαλατικάν, 'Ερατοσθένης έν δ' Γαλατι- 
κών. 

Δοροκόττορος, πόλις Γαλατών τών προσβόρρων, ό οίκων 
Δοροκοττόριος. 

Δρυίδαι, έθνος Γαλατικον φιλόσοφον, ώς Λαέρτιος Διο- 
γένης έν Φιλοσοφώ Ιστορία^. 

Έ[χπ($ριον, π6λις Κελτική, κτίσμια Μασσαλιωτών. 

Ή(Λεροσκοπεϊον^ π($λις Κελτιβήρων, Φωκαέων άποικος. 
Άρτε(χίδωρος δευτέρω λ6γω Γεωγράφου μιένων. 

'Ηράκλεια, πόλις ζ' Κελτικής^. 

Ίάποδες, έθνος Κελτικον πράς τη Ίλλυρίοι, Διονύσιος 
έκκαιδεκάτψ. 

Ίβαϊοι, οί και Ίβηνοί, έθνος Κελτικής. 

Ταύτης δέ (Πυρήνης) πολλά φασιν έθνη διαιρείσθαι, 

καθάπερ Ήρ6δωρος έν τή δεκάτη Τών καθ' Ήρακλέα 



1. Cod. Rehdiger. et Vossian. Γέρμέρα, Meineke conjecture Γερμέραι. 

2. Meinek. πρ6ς. 

3. Proœm. 1, 6. — V. notre t. II, Historiens. 

4. R. V. Ήμεροσχόπιον. 

5. Etienne cite 23 villes de ce nom. 



ETIENNE DE BIZ. GALATES. — IBÉES. 365 

Galates , chez les Paphlagons du midi : des Galates 
de la Celtique qui, après avoir longtemps erré, s'em- 
parèrent du pays, et le nommèrent ainsi. Galate vient 
de Gallus par la suppression d'un l; le pays : Galatie. 

Gallie, contrée en deçà des Alpes : les habitants, 
Galles. 

Germara , peuple de la Celtique , qui ne voit pas le 
jour; Aristote, Les Merveilles. 

Il y a aussi des Grammites qui sont un peuple de 
la Celtique. 

Deciètum, ville d'Italien — Nom ethnique, Déciètes, 
selon Artémidore, liv. I de sa Géographie. 

Dia, ville d'Italie, aux environs des Alpes. 

Dianens, peuple Galatique. Eratosthène au IV^ des 
Galatiques. 

Dorocottorus , ville des Galates du Nord ; l'habitant 
Dorocottorius. 

Druides, peuple Galatique, philosophe, comme dit 
Diogène Laerce, dans son Histoire philosophique. 

Emporium, ville Celtique, fondation des Massaliôtes. 

Hèméroscopéum , ville des Celtibères, colonie des 
Phocéens. Artémidore, livre II de sa Géographie. 

Hèraclée, ville de la Celtique, la 7® de ce nom. 

Japodes, peuple Celtique, en Illyrie. Dionysios, 
XP (livre). 

Ibées, ou Ibènes, peuple de la Celtique. 

Il y a, dit-on, là (dans la Pyrènè), beaucoup 

de peuples distincts; c'est ce qu'écrit Hèrodore dans 
le X^ de ses Livres sur Héraclès; il s'exprime ainsi : 



1. C'était bien une ville gauloise, comme Nice : Biot ou Ville- 
neuve, selon Valois. 



366 ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 

γέγραφεν Ιστορία ούτως • « Το δε Ίβηρικον γένος τοιηο, 
δπερ φηρι,Ι οίκέειν τα παράλια του διάπλου, διώρισται 
6ν($(Λασιν εν γένος έόν κατά φϋλα • πρώτον ρ,έν οι έπι τοις 
έσχάτοις οικέοντες τα [προς] δυσ[Λέων Κύνητες ονο[Λάζον- 
ται, απ' εκείνων δέ ήδη προς βορέην ίόντι Γλήτες, ριετα 
δέ Ταρτήσιοι, [Λετα δέ Έλβυσινίοι, ρ,ετά δέ Μαστιηνοί, 
μετά δέ Κελκιανοί\ έπειτα δέ ήδη ό Ροδαν^ς. » 



Ίνσ($βαρες, έθνος Κελτικον προς τφ Πάδω. Πολύβιος 
ους και "Ινσοβράς^ φησιν. 

"Ινσοβροι, έθνος Ίταλικόν. Πολύβιος ις'. 

Καβελλιών, πόλις Μασσαλίας. Άρτε{χίδωρος έν πρώτη 
Γεωγράφου [χένων. Το έθνικον κατά τον έπιχώριον τύπον 
Καβελλιωνήσιος, ώς Ταρρακωνήσιος, κατά δέ τον Έλλη- 
νικόν, Καβελλιωνίτης, ώς Ταρρακωνίτης. 

Κάρανα, π($λις Γαλατίας, ύπο Ρω[Λαίων συνοικισθεϊσα. 
Τα έθνικον Καρανίτης, καΐ Καρανιτις, το θηλυκό ν. 

Κυρήνη έ'στι και Μασσαλίας άλλη. 

Λιμενώτις, χερρόνησος Κελτική. 

Λούγδουνος, π6λις Κελτογαλατίας. Πτολεμαίος έν 
Περίπλφ. [Το έθνικάν Λουγδουνήσιος] καΐ Λουγδουνησία 
επαρχεία. 

Μάκη, Κελτική τζόΧις. Εΰρηται και Μαινάκη • Κελτική 
π($λις^. TÔ έθνικάν Μσχψός. 

Μαίναλος έ'στι και Μαιναλία, π^λις Γαλατίας. 

Μασσαλία, πόλις της Λιγυστικής κατά τήν Κελτικήν, 



1. Peut-être Κελτικοί. 

2. Quelques mss. Ίνσύβρας. 

3. Μαινάκη, Κελτική πόλις • εΰρεται καΐ Μάκη. Ville inCOnnue. — 
Meineke. 



ETIENNE DE BYZ. IBÉRIE. — MASSALIE. 367 

« Cette race ibérique, qui habite, dis-je, les rivages 
que sépare la traversée (du pays), porte des noms 
divers, malgré son unité, selon les peuplades qui la 
composent. D'abord ceux qui habitent aux extrémités 
occidentales se nomment Cynètes; à partir de chez 
eux, en allant au Nord, on trouve les Glètes, puis les 
Tartèsies, et après les Elbysinies, ensuite lesMastiènes, 
ensuite les Celcians, et tout de suite après le Rho- 
dan. Φ 

Insobares, peuple Celtique sur le Pade. Polybe les 
appelle aussi Insobres. 

Insobri, peuple Italique. Polybe, XVI. 

Cabellion, ville (de la dépendance) de Massalie. 
Artémidore au P' de sa Géographie. L'ethnique est, 
sous la forme locale, Cabellionèsie (Cabellionensis), 
comme Tarraconèsie (Tarraconensis), et, selon la 
forme Hellénique, Cabelliônite , conmie Tarracônite. 

Carana, ville de la Galatie, fondée par les Romains. 
Ethnique : Caranitès, féminin, Caranitis. 

Cyrènè H y a une autre ville de ce nom, appar- 
tenant à Massalie'. 

Limenôtis, presqu'île Celtique. 

Lugdunos, ville de Celtogalatie. Ptolémée, dans le 
Périple. [Ethnique, Lugdunèsie] , et province Lugdu- 
nèsie. 

Macè, ville Celtique. On trouve aussi Mœnacè, ville 
Celtique. — Ethnique, Macène. 

Mœnale Π y a aussi en Galatie une ville (appelée) 

Msenalie. 

Massalie, ville de la Ligystique*, près de la Celtique, 

1. Gourreus ou Gorreus, sur les bords de l'Argens. 

2. Cf. Strab. IV, i, 4-5, supr. p. 70-79. 



368 ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 

ατζοιγ-οζ Φωκαέων. Εκαταίος Εύρώττη. Τ{[Λαιος δέ φησιν 
δτι προσπλέων ό κυβερνήτης και ιδών αλιέα έκέλευσε 
(χάσσαι το άτζο•^αο>> σγοί\ίον ' [χάσσαι γαρ το δήσαί φασιν 
Αιολείς • άπο γουν του άλιέως καΐ του (χάσσαι ώνό[Λασται. 
Το έθνικον Μασσαλιώτης και Μασσαλιεύς, και Μασσαλία 
και Μασσαλιώτις γυνή. 

Μαστραμέλη^ πίίλις και λί|χνη της Κελτικής. 'Αρτε- 
μίδωρος εν τή 'Επιτομή των Ενδεκα. 

Μεδιολάνιον ^ , πόλις Άκυτανίας. Οί οίκοΰντες Μεδιο- 
λαν(οι. 

Μέδμη, π(ίλις 'Ιταλίας, καΐ κρήνη όιι.ώνυΐί.ος "Εστί 

και ετέρα π($λις τής Λιγυστικής. Έθνικον Μεδμαΐος. 

Μ($νοικος, π^λις Λιγυστική. Εκαταίος, Ευρώπγ) • το 
έθνικάν Μονοίκιος. 

Νάρβων^, έμπόριον καΐ π^λις Κελτική. Στράβων 
τετάρτη. Μαρκιανος δέ Ναρβωνησίαν αυτήν φησι • το 
έθνικον Ναρβωνίτης ώς Άσκαλωνίτης. "Εστί και λίμνη 
Ναρβωνΐτις, ώς Άσκαλωνΐτις, καΐ ποταμός "Αταξ. 'Εκα- 
ταίος καΐ Ναρβαίους αυτούς φησι, 

Νέμαυσος, πόλις Γαλλίας, άπα Νεμαύσου Ήρακλείδου, 
ώς Παρθένιος. Tè έθνικον Νεμαύσιος, ή Νεμαυσινος δια 
τήν χώραν. 

Νίκαια^ έβδομη Κελτικής, Μασσαλιωτών άποικος. 

Νύραξ, πόλις Κελτική. Εκαταίος Ευρώπη • το έθνικον 
Νυράκιος. 

Όλβία^, πόλις Λιγυστική • ό πολίτης Όλβιοπολίτης. 



1. Μαστραμέλλη, Aid.; Μαστραμέλη, R. V. 

2. Μεδιολάνιον, R; Μεδιόλανον, Α. V. 

3. Νάρβων, R; Ναρθώ, Aid.; Ναρβονησίαν, Α. V. 

4. Etienne cite huit villes de ce nom, et il ajoute : είσΐ δέ χα\ 
άλλαι• 

5. Etienne compte neuf villes ainsi appelées. 



ETIENNE DE BYZ. MASSALIE. — OLBIA. 369 

colonie de Phocéens. Hécatée, Europe. Timée dit 
qu'un pilote qui naviguait dans ces parages, ayant 
avisé un pécheur, lui ordonna d'attacher l'amarre 
((Λάσσαι)," — car les iEoliens disent μάσσαι pour δήσαι; 
— et que c'est de ces deux mots άλιεύς (pêcheur) et 
(χάσσαι (amarrer) que la ville a pris son nom. Ethnique : 
Massaliôte , Massalien , une femme Massalie et Massa- 
Hôte. 

Mastramélè, ville et étang de la Celtique. Artémi- 
dore, Abrégé des Onze. 

Médiolanium, ville d'Akytanie. Les habitants, Médio- 
lanies. 

Medmè, ville d'Itahe et source du même nom 

Il y a encore une autre ville (ainsi appelée) en Ligys- 
tique. — Ethnique : Medmée (Medmaeos). 

Monœcos, ville Ligystique. Hécatée, Europe : eth- 
nique, Monœcie. 

Narbôn, emporium et ville Celtique. Strabon, liv. IV ^ 
Marcien l'appelle Narbônèsie. Le nom ethnique est 
Narbônite, comme Ascalônite. Il y a aussi l'étang 
Narbônitis, comme on dit Ascalônitis, et le fleuve Atax. 
Hécatée dit le peuple des Narbées. 

Némausos, ville de Gallie, du nom de l'Hèraclide 
Némausos : Parthénios. Ethnique : Némausie, ou 
Némausin, dans le pays. 

Nicée la huitième est dans la Celtique, colonie 

des Massaliôtes. 

Nyrax, ville Celtique. Hécatée, Europe. — Ethnique, 
Nyracie. 

Olbia, ville Ligystique; l'habitant, Olbiopolite. 



1. Strab. IV, i, 2. Supr. p. 66-69. 

I %k 



370 ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 

Όξύβιοι, [Λοϊρα Λιγύων. Κουάδρατος τεσσαρεσκαιδεκά- 
τω Ρω[Λαϊκής χιλιαρχιας. 

Περγάντιον, π($λις Λι-γύων • το έθνικάν Περγάντιος, ώς 
Άλλάντιος, Βυζάντιος. 

Πεσσινους, π($λις Γαλατίας, άπό τίνος Γάλλου Πεσσι- 
νοΌ'^'ζος. Τινές δε άπο της ρεούσης του λόφου του έν φ 
ετάφη Μαρσύας • το έθνικον Πεσσινούντιος. 

Ραδανουσία*, π($λις Μασσαλίας • το έθνικον Ραδανου- 
σιεύς. 

ί^οδανουσία, π($λις έν Μασσαλία • ο πολίτης Ροδανού- 
σιος, και τα θηλυκον Ροδανουσία. 

2αββατία, κώ|χη Κελτική • το έθνικον Σαββατιανός και 
2αββάτιος. 

Ιάλλυες*, έ'θνος Λιγυστικον% πολέμησαν Ρωρ,αίοις, 
ώς Χάραξ έν δεκάτω Χρονικών. 

2a(jLviov, πόλις Πρετανίας^ Tè έθνικον Ιάρ,νιος και 
2α|Λνίτης, και Ιαμνιτικος κτητικόν, 

2άντις, πόλις Κελτική • το έθνικον Ιαντίτης, ώς 
Λέπτις, Λεπτίτης. 

Ιάντονες^, έθνος της Άκυϊτανίας^. 

2έννονες, έθνος Γαλατικόν, ώς Ουράνιος έν 'Αραβικών 
πρώτψ. 

2ηκοανός, πόλις Μασσαλιωτών, άφ' où το έθνικον 
2ηκοανοί, ώς 'Αρτεμίδωρος έν πρώτη. 

Σήνη, πόλις Κελτική • ό πολίτης 2ηναϊος και 2ήνων. 

2κίρος [είσι και 2κίροι, Γαλατικον έ'θνος '.] 



1. ν. infr. Ροδανουσία, c'est le même nom corrompu. 

2. Édit. Σαλύες. — 3. R. δυστικόν, A. V. δυτικόν. 

4. Xyland. Βρετανίας, H. Βρεττίας. 

5. Édit. Σάντωνες. — 6. X. Άχυτανίας. 

7. Meineke met cette phrase entre crochets, parce qu'il lui semble 
qu'elle n'est pas à sa place, ou qu'elle provient d'une note margi- 
nale. 



ETIENNE DE BYZ. OXYBIES. — SCIROS. 371 

Oxybies, partie des Ligyes. Quadratus, livre XIV 
de la Chiliarchie romaine. 

Pergantium, ville des Ligyes : pour l'ethnique on 
dit Pergantie, comme AUantie, Byzantie. 

Pessinûs (Pessinûnte), ville de Galatie, d'un certain 
Galle nommé Pessinûnte. Quelques-uns dérivent son 
nom de la source qui sort de la colline où Marsyas fut 
enterré. Ethnique : Pessinuntie. 

Rhadanusie, ville Massaliote. Ethnique : Rhadanu- 
sien. 

Rhodanusie, ville dépendante de Massalie ; l'habitant, 
Rhodanusios (Rhodanusie), féminin, Rhodanusia. 

Sabbatie, bourgade Celtique; ethnique, Sabbatian 
et Sabbatie. 

Sallyes, peuple Ligystique, qui fit la guerre aux 
Romains : Charax au X^ de ses Chroniques. 

Samnium, ville de Prétanie^ Ethnique : Samnie et 
Samnite, possessif, Samnitique. 

Santis, ville Celtique; ethnique, Santite, comme 
Leptis, Leptite. 

Santons, peuple de l'Aquitanie. 

Sennons, peuple Galatique; Uranios au premier 
des Arabiques. 

Sécoane, ville desMassaliotes, d'où le nom ethnique, 
les Sécoanes. Artémidore, livre P^ 

Sènè, ville Celtique : l'habitant, Sènée et Sènon. 

Sciros Il y a aussi les Scires, peuple Galatique. 



1. Etienne ou son abréviateur désigne évidemment ici la Bre- 
tagne des Gaules, où Strabon IV, 5, 6, etPtoIémée il, supr. p. 258- 
9, mettent un peuple qu'ils appellent Samnite. — Βρετανν^ς est le 
nom d'un Celte dans Parthén. Erot. 30. V. notre tome III, Auteurs 
divers. 



372i ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 

Στοι/άδες, νήσοι τρεϊς προς τη Μασσαλία • καλούνται 
δέ και Λιγυστίδες. 

Ταυρ6εις, πόλις Κελτική, Μασσαλιητών άποικος^ [οι 
πολΐται Ταυροέντιοι]. Άρτεμι,ίδωρος* έν πρώτω Γεωγρα- 
φου[Λένων φησιν δ'τι Ταυροφφος ην ή ναυς ή διακομιίσασα 
τους τήν τιόλιν κτίσαντας, οι άπορριφέντες^ άπα του στό- 
λου των Φωκαέων και προσενεχθέντες αυτόθι άπο του 
έπισή(Λου της νεώς τήν πόλιν ώνόμασαν. Tè έθνικον 
Ταυροέντιοι. 

Τεκτόσαξ, ώς'Άτραξ, "Ασφαξ, βαρυτόνως. Τεκτόσαγες, 
έθνος Γαλατικόν. Ευρηται και Τεκτοσάγης ευθεία και 
Τεκτοσάγαι * ώς γαρ Καππάδοκος, Καππαδόκης , οΰτω 
Τεκτόσαγος, Τεκτοσάγης. 

Τολιστ6βιοι\ έθνος Γαλατών έσπερίων μετοικησάντων 
έκ της Κελτογαλατίας εις Βιθυνίαν. 'Ερατοσθένης δ' έν 
πρώτω Γαλατικών Τολιστοβωγίους^ αυτούς φησι. 

Τρανσαλπΐνοι, έ'θνη Κελτών πέραν τών "Αλπεων. 

Τραυσοί, πόλις Κελτους^. 

Τροιζήν εστί και άλλη Τροιζήν έν Μασσαλίςι της 

'Ιταλίας', ην Χάραξ Τροιζηνίδα χώραν φησί. 

Τροκμοί, έθνος Γαλατικόν • έκαλουντο δέ καΐ Τρωκ- 
μηνοί. 

'Ύδρηλα, πόλις Καρίας. 'Ερατοσθένης τριακοστώ τρίτω 
Γαλατικών. 



1. Gonj. de Meinek. : πόλις Κελτική Μασσαλιητών, [Φωχαέων] άποιχος. 
Cf. Strab. IV, p. 184. 

2. Correct, de fleyne ad Apollodor. Vol. J, p. 432. Éditt. Άπολλό- 
βωρος. 

3. Meinek. propose άπορρυέντες. 

4. Meinek. Τολιστόβοιοι ? 

5. fi. Τολκιτοβογίου;. 

6. X. Κελτών, Holst. Γετών. 

7. Cf. Eustath. sur Homère, p. 287, 13 : εν Ίταλί<^ Μασσαλιωτιχ^• 



ETIENNE DE BYZ. STOECHADES. — HYDRÈLA. 373 

Stœchades, trois îles près de Massalie; on les 
appelle aussi Ligystides. 

Tauroïs, ville Celtique, colonie de Massaliètes; [les 
habitants, Tauroenties] . Artémidore, livre I" de sa 
Géographie, dit que le Taurophore était le vaisseau 
qui transporta ceux qui fondèrent cette ville; rejetés 
de la flotte des Phocéens, ils bâtirent là une ville qu'ils 
nommèrent Tauroïs, d'après l'insigne que portait leur 
vaisseau. — Ethnique, Tauroenties. 

Textosax, comme Atrax, Asphax, sans accent sur 
la dernière. Tectosages, peuple Galatique. On trouve 
aussi Tectosages, au nominatif, etTectosagse. Comme 
on dit Cappadocos, Cappadocès, de même Tectosagos, 
Tectosages. 

Tolistobies, peuple des Galates occidentaux, qui 
émigrèrent de la Celtogalatie en Bithynie. Ératosthène, 
au premier de ses Galatiques, les appelle Tolistobôgies. 

Transalpins, peuples des Celtes au-delà des Alpes. 

Transes, ville Celte. 

Trœzen H y a une autre Trœzen, chez les Mas- 

saliôtes de l'Italie \ que Charax appelle pays Trœzé- 
nide. 

Trocmes, peuple Galatique : on les nommait aussi 
Trocmènes*. 

Hydrèla, ville de Cariée Eratosthène, au XXXIIPdes 
Galatiques. 



1. Valois, qui veut lire της Γαλλίας, croit que cette ville est 
aujourd'hui Irez, entre Marseille et Aix. 

2. Cette forme ne se trouve pas ailleurs. 

3. Rien n'indique que cette ville fût d'origine Celtique ou Gala- 
tique. Nous ne donnons cet article d'Etienne ou de son abréviateur 
qu'à cause de la mention des Galatiques, livre 33, d'Ératosthène. 



374 ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 

Φαβία, πόλις Κελτο -y αλάτων, κτίσμια Φα£ίου στρατη- 
γού Ρωριαίων. 'Απολλόδωρος εν δευτέρο) Χρονικών. Το 
έθνικον Φαβιάτης καΐ Φαβιανός. 

Φράγγοι, έθνος 'Ιταλίας των Άλπείων ορών εγγύς. 
Παρθένιος ό Φωκαεύς πρώτω. 

Φρυγία, δύο χώραι. 2τράβων^ • « Φρυγία τε γαρ ή {χέν 
καλείται μι,εγάλη, ής ό Μίδας έβασίλευσε, και της άλλης 
μ,έρος οι Γαλάται κατέσχον. » 



1. XII, ρ. 571 (Cas.) : χαΐ ης μέρος οΐ Γαλάται κατέσχον, ή 5à μιχρά, 

χ. τ. λ. 



ETIENNE DE BYZ. FABIA. — PHRYGIE. 375 

Fabia , ville des Celtogalates , fondation de Fabius , 
général des Romains. Apollodore auIP des Chroniques. 
Ethnique : Fabiate ou Fabian. 

Franges, peuple d'Italie, près des Alpes. Parthé- 
nios de Phocée, livre P^ 

Phrygie, deux contrées. Strabon : « Il y a la 
Phrygie dite la Grande, où régna Midas, et une autre 
dont une partie fut occupée par les Galates'. » 

1. Liv. XII, chap. vai, 1. 



ΧΡΗ2Τ0ΜΑΘΕΙΑΙ 

Έκ των Στράβωνος Γεωγραφικών^ 



ΒΙΒΛΙΟΝ Α'. 



44. "Οτι Πυθέας ό Μασσαλιώτης δοκών είναι φιλ($σο- 
φος, ψευδίστατος ήλέγχθη εν οίς τα περί Θούλην και 
Βρετανίας γεωγραφεί*. 



ΒΙΒΛΙΟΝ Β'. 



3. "Οτι περΊ τάς έκβολάς Βορυσθένους και την παρω- 

κεανίτιν Κελτικήν ή ου φύεται άμ,τζιλος ή ου τελεσφορεί 
ή ολιγοκαρπεΐ • του δέ χειμώνος κατορύττεται'. 

30. "Οτι ή Ίβερική θάλασσα περιορίζεται άπα [χέν νό- 
του τη Λιβυκη παραλία (Jt.έχpt Καρχηδόνος, άπο δέ Βορρά 
τη της 'Ιβηρίας παραλία και Κελτικής μέχρι Σικελίας 



ι. Ms. unique à Eeidelberg, quelques parties seulement dans un 
ms. de la Bibliothèque nationale de Paris. Nous suivons l'édition 
de C. Mùller, CoUect. A. -F. Didot, Petits Géographes grecs, t. 2. 

2. Strab. I, IV, 3 : Ότε γαρ Ιστορών την Θούλην Πυθέας άνήρ ψευ- 
δίστατος εξήτασται, κα\ οι την Βρεττανιχήν χα\ Ίε'ρνην Ίδόντες ουδέν περί τής 
Θούλης λέγουσιν. Gomp. supr. p. 30 et p. 46. 

3. Strab. II, l, 16, supr. p. 32 : Iv 6è τοις νοτιωτέροις τούτων χα\ 

έπιθαλαττίοις τελεσφορεί, èv μιχροχαρπία δέ χα\ τοΟ χειμιώνος χατορύττεται. 



MORCEAUX CHOISIS 

DE LA GÉOGRAPfflE DE STRABON*. 
LIVRE I. 

44. Pythéas le Massaliôte , qui passe pour un phi- 
losophe (un savant), est convaincu de n'être qu'un 
menteur dans ses descriptions de Thulé et de la Bré- 
tanie*. 

Ln^RE II. 

3. Près des bouches du Borysthène et dans la Cel- 
tique voisine de l'Océan , la vigne ne croît pas , elle 
n'y porte pas de fruits, ou bien ils sont petits : on 
l'enterre pendant l'hiver ^ 

30. La mer Ibérique est bornée au sud par les 
côtes de Libye jusqu'à Carchèdon, au nord par les 
côtes de l'Ibèrie et de la Celtique jusqu'à la Sicélie : 

1. Ces Extraits intitulés ici Chrestomathies , sorte d'Epitomé, sont 
l'œuvre d'un Grec inconnu du vu* ou du viii° siècle. 

2. Strab. I, iv, 3 : L'historien de Thulè, Pythéas, est reconnu pour 
un fieffé menteur; car les autres voyageurs qui ont visité laBret- 
tanique et lernè, ne disent rien de Thulè. — V. pi. haut p. 31 et 
p. 47. 

3. Strabon, II, i, 16, pi. haut p. 33. Il ajoute : Dans les parties 
méridionales et maritimes de ces contrées, la vigne porte des 
fruits, mais ils sont petits, et on enfouit les ceps en hiver. 



378 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Β, Γ. 

Το δέ πλάτος του -πελάγους τούτου άττο Μασσαλίας έ'ως 
2{σαρος, -ποταιχουΛιβυκου^ δπερέστι (Λέγιστον, στάδιοι ε. 
38. "Οτι οι Λίγυες ούκ είσΐ μέν Κελτικον έθνος, παρα- 
πλήσιον δ' αύτοίς τω βίω. Νέ(λονται δε (Λέρος των "Αλπεων, 
το συνάπτον τοις Άπεννίνοις ορεσι • ρ,έρος δέ και των 
Άπεννίνων κατεχουσιν. 



ΒΙΒΑΙΟΝ Γ'. 

%. "Οτι το στενώτερον μέρος της τε 'Ιβηρίας και της 
Κελτικής περί τήν Πυρήνην εστί. Κόλποι γαρ γίνονται 
εκ τε τοϋ ωκεανού και της εσω θαλάσσης ενταύθα*. 

13. "Οτι 'Ιβηρία πάσα των ολεθρίων θηρίων σπανίζει, 
πλην των γεωρύχων λαγιδέων, ους έ'νιοι λεβηρίδας προ- 
σαγορεύουσι • λυ(λαίνονται γαρ και φυτά και σπέρ(Λατα 
ριζοφαγουντες. Τούτο γίγνεται και εως Μασσαλίας καί 
τίνων νήσων περί αυτήν ^. 



23 πολλά και έώραται και μιε[χύθευται περί πάν- 
των κοινή των 'Ιβηρικών εθνών, διαφερ6ντως δε τών 
προσβόρων, ου (jt,6vov τα προς άνδρείαν, άλλα και τα προς 

ώ(ΛΟτητα, και θηριωδίαν Ταύτα δε και Κελτοι και 

2κύθαι και Θρςίκες ποιουσιν. 



1. Ce fleuve n'est pas nommé dans Strabon; est-ce l'Usar de 
Pline (V, i, 2)? 

2. ΈνταΟθα, de notre côté, Strab. χαθ' ήμας. 

3. strabon ne parle d'abord que de la Turdétanie, et il n'est pas 
question chez lui des îles voisines de Marseille. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. Π ET III. 379 

sa plus grande largeur, de Massalie au fleuve Sisar, 
en Libye, est de 5000 stades•. 

38. Les Ligyes ne sont pas un peuple celtique, mais 
ils se rapprochent des Celtes par leur genre de vie. 
Ils habitent la partie des Alpes contiguë aux monts 
Apennins; ils occupent même une partie des monts 
Apennins*. 

UVRE m. 

2. La partie la plus étroite de Tlbèrie et de la 
Celtique est voisine de la Pyrènè. Il se forme à cet 
endroit deux golfes, l'un du côté de l'Océan, l'autre 
du côté de la Mer Intérieure^. 

13. Dans toute l'Ibèrie, absence complète d'ani- 
maux nuisibles; mais il y a de petits lièvres qui se 
creusent des terriers, et que quelques-uns appellent 
Lébèrides ; (ils sont nuisibles) en ce sens qu'ils gâtent 
les plantes et les semis, dont ils rongent les racines. 
Ce fléau s'étend jusqu'à Massalie et aux îles d'alen- 
tour ^ 

23. Bien des faits qu'on a observés ou qui ont été 
inventés, se rapportent à tous ces peuples de l'Ibèrie, 
à ceux du Nord principalement, et sont des preuves 
de leur courage, mais aussi de leur cruauté et de leur 
caractère farouche. Les Celtes, les Scythes et les 
Thraces se conduisent de même\ 



1. Strab. II, v, 19, pi. haut p. 49. 

2. Strab. ib. 28, supr. p. 53. 

3. Strab. supr. p. 55. 

4. Strab. m, II, 6, supr. p. 54-57. 

5. Strab. i6. p. 60-61. 



380 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 



ΒΙΒΛΙΟΝ Δ'. 

1 . "Οτι ούκ έ'στι πάντων των Κελτών « ό(Λος Β^όος 
ουδ' ια γήρυς'. » 

2. "Οτι αί "Αλπεις, άπο της Λιγυστικής άρξάρι,εναι 
θαλάσσης, έπΙ τάς του Ρήνου διήκουσιν έκβολάς*. 

3. "Οτι το Κέμρ,ενον ό'ρος προς ορθας γωνίας έστι τη 
Πυρήνη, μήκος έχον περΊ στάδια β, και παύεται περί 
Αού^Βουνον πόλιν προς ανατολάς. Οι δέ της τε Πυρήνης 
και των Κε[Α[Λένων προς βορραν οικουντες εως του ωκεα- 
νού Άκυϊτανοι καλούνται, άφοριζ($[Λενοι τφ Λίγειρι^ ποτα- 
[Λω άπο Λουγδουνησίας, 

4. "Οτι πάσα σχεδόν ή Κελτική ποτα[Λθϊς έστι κατάρ- 
ρυτος. Ούτως δέ οι ποταμοί ευφυώς κείνται, ώστε άπο του 
ωκεανού εις τήν έσω θάλασσαν και εμπαλιν τα φορτία 
δια των ποταμών οί έμποροι διαβιβάζουσιν, ολίγων τινών 
χωρίων πεζή κομίζεσθαι άναγκαζ^ντων. "Εστι δέ και 
πολυανθρωποτάτη ή Κελτική και εύφορος • περί δέ Νάρ- 
βωνα καΐ τήν παραλίαν αυτής έως τών Κεμμένων έλαιό- 
φυτός έστι, τα δέ προς βορραν προϊ($ντα έκ του κατ' ολίγον 
ούδ' άμπελον έ'^ει. 

5. "Οτι ή Ναρβωνησία παραλληλόγραμμον έχει τα 
σχήμα • ών ή νοτία θάλασσα καΐ το Κέμμενον Ορος εως 
τών "Αλπεων α'ι άπεναντίον, ή δέ Πυρήνη και αϊ "Αλπεις 
αΐ λοιπαι δύο άπεναντίον • διορίζεται' δέ ή Ναρβωνιτις* 

1. Hom. Iliad. IV, 437. 

2. Rien de pareil dans Strabon. Cf. IV, i, 1, supr. p. 64-65. 

3. Généralement Λίγηρ. 

4. On remarquera que l'abréviateur emploie indifféremment le 
mot Ναρβωνίτις préféré par Strabon et le mot Ναρβωνησία des géo- 
graphes postérieurs. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. IV. 381 



LIVRE IV. 

1 . Tous les Celtes n'ont 

Ni les mêmes accents, ni le même langage». 

%. Les Alpes, partant de la mer Ligystique, s'éten- 
dent jusqu'aux bouches du Rhin. 

3. Le mont Cemméne forme avec la Pyrènè des 
angles droits; il a environ 2000 stades et se termine 
près de Lugdunum, au levant. Les habitants de la 
Pyrènè et desCemménes au Nord jusqu'à l'Océan sont 
appelés Aquitans; ils sont séparés de la Lugdunèsie 
par le fleuve Ligîr*. 

4. Presque toute la Celtique est arrosée par des 
fleuves. Ces fleuves sont si heureusement distribués 
que de l'Océan à la mer Intérieure et réciproquement 
les trafiquants s'en servent pour le transport de leurs 
marchandises : il n'y a qu'un petit nombre d'endroits 
où l'on est obligé de suivre la voie de terre. La 
Celtique est très-peuplée et fertile : aux environs de 
Narbôn et sur cette côte jusqu'aux Cemménes , croît 
l'olivier; mais si l'on avance vers le Nord, peu à peu 
la vigne cesse de se montrera 

5. La Narbônèsie a la forme d'un parallélogramme: 
deux des côtés sont figurés l'un par la mer au Sud, 
l'autre par le mont Cemméne jusqu'aux Alpes, à 
l'opposite; les deux autres par la Pyrènè et les Alpes. 
La Narbônitide est séparée de l'Italie par le fleuve du 

1. Strab. IV, i, 1, p. 62-63. — 11 ne se sert pas du vers d'Homère. 

2. Strab. ib. p. 64-65. 

3. Strab. supr. p. 66-67. 



382 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

χώρα άπο της 'Ιταλίας τω Ουάρω ποτα[Λφ, àmb δέ της 
'Ιβηρίας τω Ιερω της Πυρηναίας 'Αφροδίτης * και εστί 
ρι,εταξύ του 'Αφροδισίου καΐ των του Ουάρου τιοταριου 
εκβολών ή παραλία στάδια ^βψ'*. 

6. "Οτι ή Μασσαλία, πόλις 'Ελληνική, τοσούτον ην 
σώφρων και [χέτρια, ώστε και v($[/.ov ε?χον, τήν [χεγίστην 
προίκα γρυσίων ε?ναι ρ', τήν δέ έσθήτα χρυσίων ε', καΐ 
τον των γυναικών κ6σ[/.ον δ(χοίως χρυσίων ε'. Τοσούτον 
δέ τους λόγους και τήν φιλοσοφίαν έ'ργω έξήσκησαν, ώστε 
τους φιλθ(Λαθεί(:ΐ: έχομιένους Ρω[Λαίους [χή εις 'Αθήνας, 
άλλ' εις Μασσαλίαν πορεύεσθαι. "Εστί δέ ή πόλις Φωκαέων 



αποικία' 



7. "Οτι [Λεταζύ Νάρβωνος και του 'Αφροδισίου άκρου 
έκ της Πυρήνης ρεϊ ποτα[Λος ό Ρουσκίνων * ο6 πλησίον 
λί{χνη και χωρίον υφυδρον, [Λίκρον υπέρ θαλάττης, άλυκί- 
δων μιεστον, το τους ορυκτούς κεστρείς έχον. Δύο γαρ ή 
τρεις ορύξαντι πόδας και καθέντι τρίαιναν εις ύδωρ ?λυώ- 
δες, εστί περιπεΐραι τον ίχθύν, άξιόλογον τό (χέγεθος. 
Τρέφεται δ' ύπο της ιλύος, καθάπερ αί έγχέλυες'. 



8. "Οτι [Λεταξύ Μασσαλίας και τών Ροδανου εκβολών 
ποτάμιου έστι πεδίον διέχον της θαλάσσης στάδια ρ' • 
τοσούτον δέ και τό διά[χετρον, κυκλοτερές το σχή[Αα • 
καλείται δέ λιθώδες άπο του συριβεβηκότος • μι,εστόν γάρ 
έστι λίθων χειροπληθών, ύποπεφυκυΐαν εχόντων αύτοϊς 



ι. Dans Strabon, les distances sont ici évaluées en milles. 

2. V. dans Strabon les intéressants détails négligés par l'abrévia- 
teur. 

3. Reproduction littérale du texte de Strabon. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. IV. 383 

Var, de l'Ibèrie par le temple d'Aphrodite Pyrènée. 
Entre l'Aphrodisium et l'embouchure du Var, la côte 
mesure 2i700 stades^ 

6. Massalie, ville Hellénique, avait des mœurs si 
sages, si bien tempérées qu'il y avait chez elle une loi 
en vertu de laquelle la plus grosse dot était de 100 
pièces d'or, plus 5 pièces pour les habits et 5 autres 
pour les parures de la femme. Ce peuple cultiva avec 
tant de succès les lettres et la philosophie, que ceux 
des Romains qui étaient possédés du désir d'apprendre, 
n'allaient plus à Athènes, mais à Massalie. — Cette 
ville est une colonie des Phocéens*. 

7. Entre Narbôn et le promontoire Aphrodisium, 
sort de la Pyrènè le fleuve Ruscinon : près de ce 
fleuve se trouve un étang et un terrain humide , un 
peu au-dessus de la mer, rempli de sources salées, et 
dans lequel, en creusant, on prend des muges. On 
creuse à cet effet un trou de deux ou trois pieds, on 
enfonce un trident dans l'eau bourbeuse, et il arrive 
qu'on harponne ainsi un de ces poissons d'une belle 
taille; car les muges se nourrissent de vase comme 
les anguilles^. 

8. Entre Massalie et les bouches du fleuve Rhodan, 
il y a une plaine qui est à 1 00 stades de la mer : le 
diamètre en mesure autant; elle est de forme circu- 
laire. On l'appelle la Plaine de Pierres, en raison du 
phénomène qui s'y est produit. Elle est en effet rem- 
plie de pierres grosses comme le poing, sous lesquelles 

1. Strab. supr. p. 68-71. 

2. Strab. ib. supr. p. 78-79. 

3. Strab. supr. p. 80-83. 



384 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

άγρωστιν, άφ' ής άφθονοι νο[χαΙ βοσκή[Λασίν είσιν • έν 
(χέσω δ' ύδατα καΐ άλυκίδες συνίστανται και άλες*. 
'Αριστοτέλης μ.έν ουν φησιν υπό σεισ(Λών, των καλου[χένων 
βραστών, έκπεσόντας τους λίθους εις τήν έπιφάνειαν, 
συνολισθείν εις τα κοΐλα των χωρίων. Ποσειδώνιος δε 
λί[Ανην ούσαν παγήναι [χετά κλυδασ[Λου, και δια Ίουτο 
εις πλείους μι,ερισθήναι λίθους, καθάπερ τους ποτα(χίους 
κάχληκας και τάς ψήφους τάς αιγιαλίτιδας. Και εστίν 
έκάτερος των λ6γων πιθανές • ανάγκη γαρ τους ούτως 
συνεστώτας λίθους (ου καθ' αυτούς,) ή εξ υγρού τιαγέντας 
(Λεταβαλεΐν, [ή] εκ πετρών [χεγάλων ρήγ[Λατα συνεχή 
λαβουσών άτΐοκριθήναι. 



9. "Οτι οι 2άλυες οίκουσι μιεταξύ Ροδανου ποταμού και 
Δρυεντία ποτα[/.ου έπι στάδια πεντακόσια. 

10. "Οτι οι πλησίον Καππαδοκίας Γαλάται Κελτών 
εισιν άποικοι. 

1 1 . "Οτι έν τή Άκυϊτανία τής Κελτικής , ην εχουσι 
Τάρβελλοι, μέταλλα έστι χρυσέα σπουδαιότατα πάντων • 
έν γαρ βόθροις ορυχθεΐσιν έπι μικράν ευρίσκονται και 
χειροπληθεϊς χρυσίου πλάκες, εσθ' οτε μικράς άποκαθάρ- 
σεως δεόμεναι • το δέ λοιπόν ψήγμα έστι βώλοι, και αύ- 
ται κατεργασίαν ου πολλήν έ'χουσαι. Ή δέ μεσ($γειος και 
ορεινή βελτίω γήν έχει*. 



1. ν. dans notre tome II, Historiens, un fragment de Polybe, 
conservé par Athénée, viii, 2, d'où semble procéder le passage de 
Strabon. 

2. V. dans Strabon les détails que l'abrcviateur a cru devoir 
négliger. V. aussi la note 3 de la p. 112. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. IV. 385 

croît l'agrôstis, plante qui fournit aux troupeaux une 
abondante pâture. Au milieu séjournent des eaux, des 
mares salées, des dépôts de sel. Aristote dit que ces 
pierres arrachées par quelques-uns de ces tremble- 
ments de terre appelés brastes ont été rejetées à la 
surface et ont roulé dans les creux de ces terrains. 
Selon Posidônios, il y avait un lac qui, par suite d'une 
fluctuation violente, s'est desséché; les pierres du fond 
ont été ainsi brisées en plusieurs morceaux, comme 
les cailloux des fleuves et les galets des rivages. L'une 
et l'autre explication sont plausibles ; car il faut bien 
que des pierres ainsi constituées (non pas par elles- 
mêmes), ou bien aient passé du liquide au solide, ou 
bien qu'elles aient été détachées de grandes roches 
qui subirent des cassements continus ^ 

9. Les Salyes habitent entre le fleuve Rhodan et le 
fleuve Dryentias un territoire de cinq cents stades*. 

10. Les Galates voisins de la Cappadocie sont des 
colons de la Celtique ^ 

1 1 . Dans l'Aquitanie, en Celtique, le pays des Tar- 
belles offre les mines d'or les plus considérables de 
toutes : dans des puits creusés à peu de profondeur on 
trouve des plaques d'or grosses à remplir la main, qui 
parfois n'ont besoin que d'être un peu épurées : d'or- 
dinaire ce sont des paillettes et des pépites qui n'exi- 
gent pas non plus un grand travail (d'affinage). — A 
l'intérieur et dans la montagne, le terrain est meil- 
leur \ 



1. Strab. supr. 84-85. 

2. Strab. supr. p. 92-93. 

3. Supr. p. 102-103. 

4. Supr. p. 112-113. 

I ^5 



386 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

12ι. "Οτι το σύμι,παν έθνος', 6 νυν Κελτικών τε καΐ 
Γαλατικόν καΐ Γαλλικον καλείται, άρειριάνιόν τε έστι και 
θυμικον και ρ,άχΐ[χον και μάλλον ιππική (J^.άχη ευδοκΐ[Λουν, 
καΐ τα κράτιστον Ρωρ,αίοις ιππικον οδτοι παρέχουσιν. 
ΕισΙ δέ τοις τρ6ποις άπλοϊ και où κακοήθεις, εις δε το 
διεγερθήναι προς π(^λεμι,ον έτοί[χως ερεθίζονται, ώς ρ,ισο- 
πόνηροι% και πάλιν ευκόλως χειρουνται καΐ δουλουνται, 
Καί είσι των 'Ιβήρων ρω[Ααλεώτεροι δια τα των σωμάτων 
μεγέθη • και τούτων οι παρωκεανίται μάλλον. Ουκ άντέ- 
χουσι δε y^^ovoy πολύν πολεμούντες • και γαρ προς 
Ρωμαίους πολεμεΐν ήρξαντο ύστεροι των Ιβήρων, άλλα 
πρότεροι κατεστράφησαν. 01 δ' "Ιβηρες ούτε πανστρατιςί, 
ώσπερ οι Γαλάται, πολεμουντες, ούτε καθ' ενα τόπον, 
άλλα κατά πολλά της χώρας, και άλλοτε άλλαχού, 
δυσαλώτεροι γεγόνασιν. 



13. Οτι των Γαλατών οί Βέλγαι άνδρει6τατοί εισιν, 
εις ιε' έθνη διηρημένοι • οικούσι δε μεταξύ του Ρήνου και 
του Αίγειρος παρωκεανίται οντες. Καί εισιν ούτοι τοις 
Γερμανοϊς γείτονες και τήν άλλην δίαιταν όμοιοι. Και δια 
την των γυναικών εύτεκνίαν εΙς λ' μυριάδας το τών Βέλ- 
γων έξητάζετο μάχιμον πλήθος. 2αγηφορούσι δέ και 
κομοτροφουσι και χαμαιεύναί^ εΙσι και κρεωφάγοι και 
γαλακτοπ($ται • και ή χώρα κτηνοφ($ρος συσι και προβά- 

1. Strab. φϋλον. — Κελτικόν ne se trouve pas dans Strabon. 

2. Ce mot n'est pas de Strabon qui en donne à peu près l'équi- 
valent dans la périphrase συναγαναχτούντων τοϊς άδιχεΐσθαι δοχοΟσιν 

3. Au lieu de ces substantifs, Strabon emploie d'abord le verbe 
χαμευνοΟσι, Ct ensuite la tournure τροφή δέ πλείστη μετά γάλαχτος κα\ 
χρεών παντοίων. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. IV. 387 

12. Toute la race appelée aujourd'hui Celtique, 
Galatique et Gallique a la manie de la guerre ; elle est 
irascible, batailleuse, célèbre surtout dans les combats 
de cavalerie ; elle fournit aux Romains leur meilleure 
cavalerie. Ces peuples sont simples de caractère, sans 
malice; on les irrite, on les pousse aisément à se 
rassembler pour la guerre, parce qu'ils haïssent le 
mal : aussi est-il facile de les dompter et de les asser- 
vir. Ils sont plus robustes que les Ibères, à cause de 
leur grande taille, et cela est vrai surtout des rive- 
rains de l'Océan. Mais ils ne tiennent pas longtemps à 
la guerre ; la preuve en est qu'ils ont commencé après 
les Ibères à faire la guerre aux Romains, et qu'ils ont 
été subjugués avant eux. C'est que les Ibères ne réunis- 
saient pas toutes leurs forces comme les Galates, pour 
faire la guerre , et ils ne la faisaient pas dans un seul 
endroit, mais sur plusieurs points à la fois et tantôt 
ici, tantôt là; aussi furent-ils plus difficiles à sou- 
mettre'. 

13. De tous les Galates les plus braves sont les 
Belges qui sont divisés en 15 peuples, et habitent 
entre le Rhin et le Ligîr, le long de l'Océan. Ils sont 
voisins des Germains, et d'ailleurs leur ressemblent 
pour le genre de vie. Grâce à la fécondité des femmes, 
on comptait chez les Belges jusqu'à trente myriades 
d'hommes en état de porter les armes. Les hommes 
sont vêtus de la saie; ils laissent croître leurs che- 
veux ; ils couchent sur la dure, mangent de la viande 



1. Strab. IV, iv, 2, supr. p. 130-135. 



388 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

τοις. ΆντΙ δέ χιτώνων σχιστούς χεφιδωτούς φορουσι 
[λέ^ρι γλουτών και αιδοίων. Ή δ' έρεα αύτοϊς τραχεία 
[χέν, άκρ($ρ.αλλος δέ\ άφ' ής τους δασεΐς σάγους έξυφαί- 
νουσι και τη Ίταλίςι πάση χορηγουσιν έπ' εμπορεία, καΐ 
τα εκ των συών ταριχη. Όπλισμιος δε μ,άχαιρα [χακρά, 
παρηρτηρι,ένη παρά το δεξιον πλευρον, και θυρεός [χακράς 
και λόγχαι κατέι λόγον και ρ,άδαρις, παλτού τι είδος. 
"Εστί δέ τι καΐ γρ^σφω έοικάς ξύλον, εκ χειρός, ουκ εξ 
αγκύλης, άφιέ[Λενον τηλεβολώτερον και βέλους, ω μάλιστα 
και τ:^οζ τάς των ορνέων χρώνται θήρας. Αι δέ υες αύτοίς 
και άγραυλουσιν, υψει και τάχει και άλκη διαφέρουσαι • 
κίνδυνος δ' έστι τω άήθει προσι^ντι ταύταις, ωσαύτως καΐ 
λύκω. 



14. "Οτι παρά πασι Κελτοις τρία γένη έντιμα αύτοις 
έστι μάλιστα • Βάρδοι τε, ποιηται οντες ύμνων, και 
Ούάται, ίεροποιοι και φυσιολ($γοι, καΐ Δρυιδαι [οι] προς 
τη φυσιολογία και τήν ήθικήν φιλοσοφίαν άσκοΰσι, δικαιό- 
τατοι νομιζ^μενοι. Άφθαρτους δέ ταςψυχας ούτοι λέγουσιν 
είναι καΐ τον κ($σμον , έπικρατήσειν δέ ποτέ και πυρ και 
ύδωρ. Τω δέ άπλω και θυμικω πολύ το άν($ητον και αλα- 
ζονικών πρόσεστι τοις Γάλλοις και το φιλόκοσμον • χρυσο- 
φορούσι γαρ, περί μέν τοις τραχήλοις στρεπτόν^, περί δέ 
τοις βραχίοσι καΐ τοις καρποις ψέλια • και έσθήτες^ αύτοίς 



1. Mss. άχρόμαλλος; Cor. μαχρδμαλλος. 

2. Strabon : στρεπτά έχοντες. 

3. Strabon : τάς έσΟητας βαπτάς φοροΟσι χα\ χρυσοπάστους οΐ εν άξιώματι. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. IV. 389 

et boivent du lait. Ce pays élève beaucoup de bétail, 
des porcs et des moutons surtout. Au lieu de tuniques, 
on y porte des robes fendues, garnies de manches et 
tombant jusqu'aux fesses et aux parties honteuses. 
La laine dont ces peuples tissent leurs épais sayons est 
rude et crépue , et , par le commerce , ils fournissent 
à l'Italie entière de ces vêtements, ainsi que des salai- 
sons de porc. Leur armure consiste en un long sabre 
qu'ils suspendent à leur flanc droit, en un long bouclier, 
avec des lances proportionnées et la madaris qui est une 
espèce de javelot. Ils ont aussi un morceau de bois sem- 
blable à une pique, qu'ils lancent avec la main, sans 
courroie, qui frappe plus loin qu'une flèche, et dont ils 
se servent de préférence, notamment pour la chasse 
aux oiseaux. Leurs porcs vivent dans les champs, ce 
qui leur donne une taille, une vitesse et une force extra- 
ordinaires; et il y a, pour qui n'y est pas habitué, 
autant de danger à s'en approcher que d'un loup^ 

1 4. Chez tous les Celtes, il y a trois classes qui sont 
particulièrement honorées : les Bardes, qui sont des 
poètes d'hymnes, les Vates, sacrificateurs et inter- 
prètes de la nature, et les Druides qui, outre la science 
de la nature , étudient aussi la philosophie morale, et 
ont une grande réputation de justice. Ces Druides pro- 
fessent que les âmes sont impérissables, le monde 
aussi ; mais qu'un jour pourtant domineront le feu et 
l'eau. A la franchise, à la fougue se joignent chez les 
Galles le défaut de bon sens, la fanfaronnade et le goût 
de la parure : ils portent des bijoux d'or, chaînes 
autour du cou , anneaux autour des bras et des poi- 

1. Strab. ib. 3, supr. p. 134-137. 



390 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

τοϊς àçtyoOci χρυσόπαστοι. Καί ε^σιν αφόρητοι (χέν νικών- 
τες, ήττηθέντες δέ εκπληττοι. 

15. "Οτι έναντι των του Αίγειρος ποτα[Λου εκβολών 
νήσος έστι (Λίκρα, ου πάνυ πελαγία, έν τω ώκεανω, εν ή 
των 2α[Λνιτών αϊ γυναίκες, Βάκχαι τω Διονύσω κατεχό- 
(Λεναι, οίκουσιν, έξιλεού[Λεναι ^ τόν θεόν. Ου Οέ[χις δ' 
έπιβαίνειν άνδρα της νήσου, αϊ δε γυναίκες άντιτιλέουσαι" 
εκ τής νήσου συνέρχονται^ τοις σφετέροις άνδράσι και 
πάλιν άπίασιν εις τήν νήσον. 

16. "Οτι ΚελτοΙ πάντες φιλόνεικοί εισι • και ού νομί- 
ζεται παρ' αύτοΐς αίσχρον το άφειδείν τους νέους τής 
άκ[Λής. Άσκουσι δε (χή παχεις ε?ναι, {χηδέ προγάστορας, 
τον δ' υπέρβαλλε [Λενον των νέων τα τής ζώνης (χέτρον 
ζη[Λΐουσθαί φασιν. 

17. "Οτι ή πλείστη τής Μεγάλης Βρετανίας^ πεδιάς 
έστι και κατάδρυ{Λος • πολλά δέ έχει καΐ ορεινά^ • φέρει 
δε σϊτον και βοσκή [Λατα και μι,έταλλα χρυσού καΐ αργύ- 
ρου και σιδήρου • και δέρ[Λατα δέ και άνδράποδα χορηγεί, 
και κύνας κυνηγετικούς. Κελτοι δέ και τοις κυσι τούτοις 
χρώνται προς τους πολέριους. Είσι δ' οί Βρετανοί εύ(Ληκεΐς 
τοις σώ[Λασιν • τα δ' ήθη απλούστερα και βαρβαρώτερα 
εχουσιν, ήπερ οί Κελτοί • ώστ' έ'νιοι δια το άγνοεϊν, καί- 



Ι. Strabon : ίλασχαμένας. 

2. Strabon : αύτας πλεούσας. 

3. Strabon : κοινωνεϊν; il ne donne pas σφετέροις. 

4. Strabon : Βρεττανική ici et partout : Μεγάλη est une addition de 
l'abréviateur. La Bretagne ancienne ne s'appela Grande-Bretagne 
qu'après que des habitants de ce pays réfugiés dans l'Armorique 
(v et VI• siècles) y eurent porté le nom de leur patrie. 

5. Strabon : γεώλοφα. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. IV. 391 

gnets ; les habits des chefs sont brodés en or. Insup- 
portables dans la victoire, ils sont abattus dans la 
défaite'.^ 

15. En face de l'embouchure du fleuve Ligîr, il y 
a dans l'Océan, non pas tout à fait au large, une petite 
île habitée par les femmes des Samnites, lesquelles 
sont des bacchantes, possédées de Dionysos, et cher- 
chant à se rendre ce dieu propice. Aucun homme n'a 
le droit d'aborder dans cette île; ce sont les femmes 
qui vont de leur île sur le continent en face pour s'unir 
à leurs maris et revenir ensuite dans leur île^. 

46. Tous les Celtes sont querelleurs, et à leurs 
yeux il n'y a point de honte pour les jeunes gens à ne 
point ménager la fleur de leur bel âge. Ils s'étudient 
à ne devenir ni gras ni ventrus; tout jeune homme 
dont l'embonpoint dépasse la mesure marquée par 
une ceinture est, dit-on, puni^. 

17. La plus grande partie de la Grande-Brétanie 
est en plaine et couverte de bois : il y a aussi beau- 
coup de cantons montagneux; elle produit du blé, du 
bétail , et elle a des mines d'or, d'argent et de fer ; 
elle fournit des peaux, des esclaves et des chiens de 
chasse. Les Celtes se servent de ces chiens à la guerre. 
Les Brétans sont grands de taille ; leurs mœurs sont 
plus simples et plus barbares que celles des Celtes; 
c'est au point que quelques-uns d'entre eux, par 



1. Strab. ib. 4 et 5. Supr. p. 138-141. 

2. Strab. ib. 6, p. 142-143. 

3. Strab. ib. 6, p. 144-145. 



3921 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

τοι γάλακτος εύπορουντες, ου τυροποιουσιν. "Απειροι δ' 
είσι και κηπείας κα{ τίνων γεωργίας τρόπων ^ Πόλεις δ' 
αύτοϊς οί δρυρ,οί είσι • περιφράξαντες γαρ δένδρεσι κατα- 
βεβληι^ένοις ευρύχωρη κυκλον, ενταύθα και αύτοι καλυ- 
βοποιουνται και τα βοσκή(Λατα κατασταθ[Λεύουσιν, ου πράς 
πολύν χρ6νον. "Επορ,βροι δ' εισιν οί αέρες (χαλλον ή 
νιφετωδεΐς • Έν δε ταϊς αίθρίαις ο{Λίχλη κατέχει πολύν 
χρόνον, ώστε δι' ή (λέρας δλης έπι τρεις (Λ^νον ή τέτταρας 
ώρας τάς περί τήν {χεσημβρίαν όρασθαι τάν ήλιον. 



18. "Οτι δις διέβη Καίσαρ ό θεός είς τήν Βρετανίαν, 
άξιον δέ λόγου ουδέν έ'πραζεν • αί γαρ νήες αύτω, της 
πανσελήνου έπίδοσιν^ λαβούσης της άρ,πώτεως^, κακώς 
επαθον και εφθάρησαν αί πολλαί^ Δύο δέ^ νίκας ένίκησεν 
έκει, καίτοι δύο μόνα τάγματα περαιώσας της στρατιάς, 
και έΤ,αβε λείαν πολλήν. Έπι δέ του Αυγούστου τελέως 
εις φόρου άπαγωγήν Ρωμαίοις κατέστησαν. 



19. "Οτι οί τήν Ίέρνην νήσον κατοικουντες Βρετανοί 
άγριοι είσι και ανθρωποφάγοι καΐ ποηφάγοι^, καΐ τους 
γονείς τελευτήσαντας έσθίουσιν, και φανερώς μίγνυνται 
γυναιξί τε άλλαις και μητράσιν'. 



1. Strabon : κα\ άλλων γεωργικών. 

2. Strabon : αύξησιν. 

3. Strabon : λαβουσών τών αμπώτεων καΐ των πλημμυρίδων. 

4. Strabon dit seulement πολλά τών πλοίων, et non τα πολλά. 

5. strabon ajoute ^ τρεις. 

6. Vulg, Strab. πολυφάγοι, maintenu dans le texte par G. Mûller, 
remplacé par ποηφάγοι dans la trad. de M. Tardieu. — 7. Strabon 
ajoute %cà άδελφαΐ;. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. FV. 393 

ignorance , ayant en abondance du lait , n'en font pas 
de fromage. Ils sont également inexpérimentés au fait 
du jardinage et de certains usages de l'agriculture. 
Pour villes ils ont leurs bois : après y avoir fortifié au 
moyen d'arbres abattus un vaste espace circulaire, ils 
s'y construisent des huttes et y parquent leurs bestiaux, 
mais non pas pour longtemps. — Chez eux, le ciel 
est plutôt pluvieux que neigeux. Dans les beaux jours 
le brouillard tient assez longtemps pour ne laisser voir 
le soleil que trois ou quatre heures, aux alentours de 
midi'. 

18. César le dieu passa deux fois en Brétanie, mais 
il n'y fit rien de mémorable, parce que ses vaisseaux, 
au moment où, à la pleine lune, le reflux devient très- 
fort, eurent beaucoup à souffrir, et périrent pour la 
plupart. Il y remporta pourtant deux victoires, bien 
qu'ayant emmené seulement deux légions de son 
armée, et il y prit beaucoup de butin. Sous Auguste, 
les Brétans furent complètement réduits à payer tribut 
aux Romains^. 

49. Les Brétans qui habitent l'île d'Iernè sont des 
sauvages, mangeurs d'hommes et mangeurs d'herbe; 
ils mangent même leurs parents morts et s'accouplent 
au grand jour avec les femmes des autres, voire avec 
leurs mères ^. 



1. Strab. ibid. V, 2, supr. p. 146-149. 

2. Strab. ib. 3, supr. p. 148-151. 

3. Strab. IV, V, 4. 



394 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Δ. 

211 . "Οτι έκ των αυτών τόπων της Αιγυστικής άρχον- 
ται 00. τε "Αλπεις και τα Άπέννινα ορη. Φασι δε τα ορη 
της Λιγυστικής τοσούτον ε?ναι ξυλοτρ6φα, ώς ευρίσκεσθαί 
τίνα δένδρα και οκτώ ποδών έχοντα τό διά[Λετρον του 
πάχους * τα δε ορη ταύτα ύπερύψηλα και άπ($το[χα. 

%%. "Οτι οί Λίγυες οΐ'νω χρώνται τω έκ της γης σφών 
γινο[Λένω, πιττέτη, αύστηρώ'. Πλεονάζει δέ και το λιγ- 
γούριον παρ' αύτοις, ο τίνες ήλεκτρον προσαγορεύουσιν. 

213. "Οτι [Λεταξύ Λιγύων και της Μασσαλίας οικεί το 
τών 2αλύων έθνος παράλιον , τας "Αλπεις τας παραλίους 
οικούν. Φασι δέ το υψος τών ορέων είναι, ή οξύτατων έστι, 
στάδια ρ', και τοσούτον αύθις την κατάβασιν*. 

2ι4. "Οτι έκ τών "Αλπεων ρει δτε Ρήνος και è "Ιστρος 
και δ Πάδος και ό Ροδανός. 

2ΐ5. "Οτι δ Πάδος ποταμός απάντων έστι μείζων τών 
έν Ευρώπη ποταμών προς ταΐς έκβολαΐς αυτού πλην μ($νου 
του "Ιστρου. 

26. "Οτι περί τάς "Αλπεις και τα δυσμικά της 'Ιταλίας 
ή δδδς χαλεπωτάτη έστι και κρημνώδης, ώς και τοις 
μικρόν ολισθήσασι κίνδυνον είναι εις φάραγγας αβύσσους 
κατενεχθήναι * ας δ Αύγουστος δαπάναις πολλαΐς άνέκτισε 
και κατά το δυνατόν έπλάτυνεν, "Εχει δέ τι παράδοξον 
και έτερον ή χ,ώρα • κρυστάλλου γαρ πλάκες μέγισται έκ 
τών άκρωρειών άπορρηγνύμεναι διέφθειρον τους δδίτας^. 



1. Strabon ajoute qu'il est peu abondant : à 6è παρ' αΰτοΐς ολίγος εστί. 

2. Strabon est plus explicite : το γοΟν ορθιώτατον αυτών Οψος σταδίων 
έχατον 'έχειν φασΙ την άνάβασιν, κάνθίνδε πάλιν την επ\ τους δρους τους της 
^ταλίας κατάβασιν. 

3. Abrégé peu exact. — Strabon; au lieu (1"Άυγο\;στος, écrit 6 
Σεβαστός Καίσαρ. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LI\. IV. 395 

21 . Les Alpes commencent dans la Ligystique aux 
mêmes lieux que les monts Apennins. On dit que les 
montagnes de la Ligystique ont de si belles forêts 
qu'on y trouve des arbres qui ont jusqu'à huit pieds 
de diamètre : ces montagnes sont très -hautes et es- 
carpées \ 

22. Les Ligyes boivent un vin qui se fait dans leur 
pays, qui sent la poix et qui est dur. On trouve aussi 
en abondance chez eux le lingurium que quelques-uns 
appellent éiectrum^. 

23. Entre les Ligyes et Massalie habitent les Salyes, 
sur le httoral, dans les Alpes maritimes. On dit que ces 
montagnes ont par le chemin le plus direct 100 stades 
d'altitude, et autant pour la descente^. 

24. Des Alpes sortent le Rhin, l'Ister, le Pade et 
le Rhodan^ 

25. Le Pade est, à son embouchure, le plus grand 
de tous les fleuves de l'Europe, l'Ister exceptée 

26. La route à travers les Alpes et à l'ouest de 
l'Italie est très-difficile, escarpée; pour peu qu'on y 
fasse un faux pas, on court risque de tomber dans des 
abîmes sans fond. Auguste, à grands frais, a refait ces 
chemins et leur a donné toute la largeur possible. Il 
est encore une autre particularité incroyable que pré- 
sente ce pays : ce sont de très -grandes couches de 
glace, qui, se détachant des hautes cimes, écrasent les 
voyageurs^. 



1. Strab. supr. p. 154-155. — 2. Id. iôtrf. 
3. Id. supr. p. 158-159. — 4. Id. ibid. 
5. Id. ibid. — 6. Id. ibid. 6. 



396 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Ε. 

2ι9. "Οτι αι "Αλπεις ιδΐ($μι.ορφ($ν τι ζωον γεννώσιν, ελα- 
φοειδές το σχήρ,α πλην αύχένος και τριχώ[Λατος • ταύτα 
δ' έοικέναι κάπρω, ύπο δέ τω γενειω πυρήνα ίσχειν όσον 
σπιθαμιαίον, άκρόκομον, πωλικής κέρκου το πάχος ^ 



30. Ότι φησι Πολύβιος κατ' Άκυληίαν εύρεθήναι 
χρυσεΐα μέταλλα ούτως ευφυή , ώστε έπι δύο π($δας άπο- 
σύραντι την έπιπολής γήν ευθύς ορυκτον ευρίσκεσθαι 
χρυσών • το δέ ορυγ(Λα μή πλεόνων ύπάρχειν ή πεντεκαί- 
δεκα ποδών. Είναι δέ του χρυσού τον [χέν αύτόθεν καθα- 
ρον, κυάμ,ου [λέγεθος ή θέρ[Λου, του όγδ(ίου μέρους μ(5νον 
άφεψηθέντος • τον δέ δείσθαι μέν χωνείας πλείονος, σφόδρα 
δέ λυσιτελούς^. 



ΒΙΒΑΙΟΤ Ε'. 

1 . "Οτι το παλαιον 'Ιταλία έκαλεΐτο ή περιεχόμενη 
χώρα ύπ($ τε τής νυν Μεγάλης 'Ελλάδος και Ίαπυγίας 
και Ποσειδωνιάτου κ($λπου^ • ύστερον δέ δια τ6 ευτυχές 
του ον(ίματος επεκράτησε και εως Ούάρου ποταμού και του 
Άδριατικού μυχού και τών "Αλπεων 'Ιταλία καλεΐσθαι. 

2. "Οτι τών 'Άλπεο)ν περιφερής ή υπώρεια έστι καΐ 
κολπώδης , τα κοΐλα έχουσα έστραμμένα προς τήν Ίτα- 
λίαν • του δέ κ($λπου τα μέν μέσα προς τοις Ιαλασσοϊς 

1. Strabon avait emprunté ce renseignement â Polybe. L'abré- 
viateur cite textuellement. 

2. Citation textuelle. 

3. Le texte de Strabon ne mentionne ni la Grande-Grèce, ni la 
lapygie. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. V. 397 

%9. Les Alpes produisent un animal d'une forme 
particulière; sa taille est celle du cerf, dont il n'a ni 
l'encolure, ni le poil : par là il ressemble au sanglier; 
il porte sous le menton une excroissance longue à peu 
près d'un empan, velue à son extrémité et grosse 
comme la queue d'un poulain ^ 

30. Polybe dit qu'on a trouvé près d'Akylèia des 
mines d'or, dans de si heureuses conditions, qu'après 
avoir enlevé deux pieds de terre à la surface du sol, 
on trouvait tout de suite le minerai. On n'avait pas à 
fouiller ensuite à plus de quinze pieds de profondeur. 
De cet or une partie était pure ; c'étaient des pépites 
de la grosseur d'une fève ou d'un lupin, qui, au feu, 
ne perdaient qu'un huitième ; le reste demandait à être 
davantage épuré au creuset, mais non sans donner de 
beaux profits ^ 

LIVRE V. 

1 . Anciennement on appelait Italie le pays compris 
entre la Grande -Hellade (la Grande -Grèce) d'au- 
jourd'hui, la lapygie et le golfe de Posidônie : plus 
tard, grâce à une heureuse fortune, ce nom devint 
dominant, et tout le pays jusqu'au Var, jusqu'au fond 
de l'Adriatique et aux Alpes, s'appela Italien 

2. Les Alpes à leur base forment une courbe, une 
sorte de golfe, ayant sa concavité tournée vers l'Italie : 
le milieu de ce golfe se trouve chez les Salasses ; ses 



1. Strab. ib. 10. 

2. Strab. ib. 12. 

3. Strab. V, 1, 1; supr. p. 170-171. 



398 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Ε. 

έστι, τα δ' άκρα έπιστροφήν λαμι.βάνει, τα ρ,εν (λέχρι της 
"Οκρας και του ρούχου του Άδρίου, τα δ' εις τήν Λιγυσ- 
τικήν τιαραλίαν (Ji-éypt Γένουας, των Λιγύων του έ[χπορείου, 
δπου τα Άπέννινα ορη συνάπτει ταΐς "Αλπεσιν^ 

3. "Οτι [ΛΟνη ή του Άδριατικου μι.υχου* παραλία της 
καθ' ήμας θαλάσσης [χιμι,εΐται τα του ωκεανού πάθη, 
ό[χοίως έκείνω πλη[Χ[Λύρουσά τε και άναρροιβδοΰσα καθ' 
έκάστην ήμι,έραν^ • ύφ' ών τό πλέον του πεδίου λιμνοθα- 
λάττης γίνεται [χεστόν. Διώρυξι δέ καΐ παραχώ[Λασι, 
καθάπερ ή κάτω χώρα της Αιγύπτου, διοχετεύεται • και 
τα [Λεν άνέψυκται και γεωργείται, τα δέ διάπλους έχει. 
Των δέ πόλεων αι [χέν νησιζουσιν , αΐ δ' έκ μέρους κλύ- 
ζονται. 

4. "Οτι ό περί τήν Ράβενναν αήρ καθαρώτατός έστι 
και υγιεινότατος. Τούτου δ' αίτιον ή πλη[Χ[Λυρίς τε της 
θαλάσσης και ή του Πάδου πλήpωσις^ παν το βορβορώδες 
άποκαθαίρουσα. Τα αυτά δέ γίνονται και περί Άλεξάν- 
δρειαν • ή γαρ του Νείλου άνάβασις τήν της λίμνης αφα- 
νίζει δυσωδίαν t/jV έκ του τέλματος. 

5. "Οτι εν Ραβέννη τα έΤ,η ποιουσι τάς αμπέλους καρ- 
πιμωτάτας καΐ ταχυφόρους • αλλ' εν πέντε ετεσι γηράσ- 
κουσαι φθείρονται ^ 

6. "Οτι Άδρία πόλις έστι περί τα μυχα του Άδρίου, 
άφ' ης ή ταύτη θάλασσα καλείται Άδρίας** • ην δέ το 
πάλαι επιφανέστατη. 

1. Extrait textuel. 

2. Strab ή τών Ενετών • πρόσεστι δέ ταΰτγ) καΐ τα της θαλάττης πάθη. 

3. Α partir d'ici, l'abréviateur cite textuellement. 

4. L'erreur n'est pas de Strabon : il ne nomme ici ni le Pade ni 
aucun autre fleuve. 

5. Strabon dit simplement φθείρεται δέ εν ^τεσι τέτταρσιν ?ι πέντε. 

6. Ce n'est pas tou1>-à-fait ce que dit Strabon , qui appelle cette 
ville *Ατρία. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. V. 399 

pointes s'infléchissent, l'une jusqu'à l'Ocra, et au fond 
de l'Adrias, l'autre vers la côte Ligystique, jusqu'à 
Génua , le marché des Ligyes, où les monts Apennins 
se rattachent aux Alpes ^ 

3. Le littoral du fond de l'Adriatique est le seul de 
notre mer qui imite les phénomènes que subit l'Océan, 
ayant comme lui des marées hautes et des reflux 
chaque jour ; ce qui fait que la plus grande partie de 
la plaine se couvre de lacs marins. Aussi a-t-elle été, 
comme le bas pays de l'Egypte, coupée de canaux et 
de digues, et, par suite, certaines parties ont été des- 
séchées et sont cultivées, d'autres offrent des voies 
navigables, et, parmi les villes, les unes sont comme 
des îles, et les autres en partie baignées par la mer*. 

4. A Ravenne, l'air est très-pur et très-sain. C'est 
l'effet des hautes marées et des débordements du Pade, 
qui en enlève toutes les boues : la même chose a lieu 
à Alexandrie, où le Nil, en ses crues, fait disparaître 
la mauvaise odeur du lac, provenant de la vase^ 

5. A Ravenne, les marais nourrissent des vignes 
qui donnent beaucoup de fruits et viennent vite : mais 
au bout de cinq ans elles sont vieilles et meurent ^ 

6. La ville d'Adria est située au fond du golfe 
Adrias, et c'est d'elle que la mer Adrias a pris son 
nom; elle a eu autrefois une grande célébrité ^ - 



1. Id. ibid. 3. 

2. Strab. ibid. 5. 

3. Strab. ibid. 7. — Supr. p. 180-181. 

4. Id. ibid. 7. — Supr. p. 180-183. 

5. Id. ibid. supr. 8. 



400 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Ε. 

7. "Οτι [χετά το Τ{[Λαυον, [χυχαίτατον ον του Άδρ{ου, 
ή των "Ιστρων έστΙ παραλία (/.έχρι Πόλας, ής και Καλλί- 
μαχος (χέ{Λνηται λέγων • 

άταρ κείνων γλώσσ' ονόμηνε Πόλας. 

Κτίσμα δέ έστι Κ(5λχων • καΐ αΐ Άψυρτίδες νήσοι επί- 
κεινται τη Π6λη'. 

8. "Οτι ή Λιγυστική εν αύτοΐς τοις Άπεννίνοις ορεσιν 
ιδρυται μεταξύ Τυρρηνίας τε και Κελτικής • τραχεία δ' 
έστι και πετρώδης*. 

13. "Οτι οι Τυρρηνοι, επιφανείς γενόμενοι, πολλά εν- 
δοζα επραζαν άλλα τε και τους Γαλατάς τους τήν Ρώμην 
έπι Φουρίου λαβόντας, ύπαντήσαντες περί Σαβίνους κατε- 
πολέμησαν, καΐ δ'σα χρήματα έκόντων Ρωμαίων έ'λαβον, 
πάντα ήνάγκασαν τους Γαλατάς άκοντας δούναι λύτρα 
των άλόντων υπ' αυτών ^. 



18. "Οτι ό 2τράβων είδε τους εργαζομένους τον σίδηρον 
τον εκ τής Αιθαλίας νήσου τής πλησίον Κύρνου κομι- 
ζόμενον 

19. 'Οτι ή Κύρνος νήσος ύπα Ρωμαίων Κορσίκα κα- 
λείται. Οικείται δέ φαύλως, τραχεία τε ούσα και τοις 
πλείστο ις μέρεσι δύσβατος τελέως • ώστε τους κατέχοντας 
τα όρη και από ληστηρίων ζώντας άγριωτέρους είναι 



t. Strabon ne nomme pas ici les îles Apsyrtides, mais au liv. Il, 
V, 20, et au liv. VII, v, 5. 

2. Le mot πετρώδης est de i'abréviateur. 

3. Gomp. Strabon : il y a ici d'intéressants détails qui ne sont 
pas dans le géographe. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. V. 401 

7. Après le Timave qui est tout à fait au fond de 
l'Adrias, c'est jusqu'à Pola la côte de l'Istrie, men- 
tionnée par Callimaque dans ce vers : 

Mais leur langue» l'a nommée Polae. 

C'est un établissement des Golches : les îles Absyrtides 
sont dans le voisinage de Pola^ 

8. La Ligystique est située dans les montagnes 
mêmes des Apennins, entre la Tyrrhènie et la Celtique ; 
c'est une contrée âpre et pierreuse ^ 

13. Les Tyrrhènes, au temps de leur illustration, 
entre autres actions glorieuses, se distinguèrent contre 
les Calâtes qui avaient pris Rome, à l'époque de 
Furius (Camille) ; ils marchèrent à leur rencontre dans 
le pays Sabin et, les ayant défaits, ils les forcèrent à 
donner pour la rançon de leurs prisonniers tout 
l'argent que les Romains avaient consenti à leur 
livrer ^ 

18. Strabon vit travailler le fer apporté d'^Ethalie 
(Elbe) dans l'île voisine de Cyrnos (Corse) ^ 

19. L'île de Cyrnos est appelée par les Romains 
Corsica : elle est peu habitable, à cause de la nature 
âpre de son sol , et parce qu'elle est dépourvue dans 
presque toutes ses parties de routes praticables. Aussi 
les indigènes, habitant les montagnes et vivant de 

1. La langue des Golches. 

2. Strab. ib. 9. — Supr. p. 188-189. 

3. Id. V, II, 1. 

4. Strab. V, ii, 3, supr. p. 198-199. 

5. Id. ib. 6. 

I 26 



402! ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ ς, Ζ. 

θηρίων • οί δ' άνδραποδισθέντες αυτών άγ(ί[Λενοι εΙς δου- 
λείαν ή ούχ ύπο[Λένουσι ζην ή άχρεΐοι τοις ώνησαμένοις 
ιΐσί. Μήκος δε της νήσου (χίλια ρξ', πλάτος δέ ο' 



ΒΙΒΛΙΟΥ ς". 



24. "Οτι ό ί^οδανος ποταιχάς, εις λίμι,νην μικράν έ(Λ- 
βάλλων, αμιγώς δι' αυτής διέρχεται^ 

42 Περί δέ του Διομήδους δυσφζ^ρως ίστρορεϊται • 

οί μέν φασιν, ό'τι μετάπεμπτος γενίίμενος έν "Αργεί έτε- 
λεύτησεν , οι δε αυτού έν "Αρποις τής Δαυνίας , οί δέ έν 
μια τών νήσων αύτου άφανισθήναι, οί δέ, δτι έν Ένετοϊς 
άπεθεώθη^. 



ΒΙΒΛΙΟΥ Ζ'. 



2. "Οτι Γερμανοί μικρόν έξαλλάττουσι του Κέλτικου 
φύλου τω τε πλεονασμώ τής άγριότητος και του μεγέθους 

1. Le mot μικράν n'est pas dans Strabon, dont voici d'ailleurs tout 
le passage : Μόλις γαρ έπ\ τοΟ Ροδανοΰ τούτο πιστεύομεν, ω συμμένει τό 
ρεΰμα δια λίμνη; Ιόν, όρατήν σώζον την ρύσιν * άλλ' έκεΐ μεν καΐ βραχύ 
διάστημα, χαΐ où κυμαινούσης της λίμνης 

2. Strab. Vi, m, 9 : Τέταρτον δέ θείη τις αν τον τών 'Ενετών (λύγον) • 

και γαρ εκείνοι παρά σφισί πως τήν καταστροφήν αΟτοΟ μυθεΰουσιν, ην 
άποθέωσιν χαλοΟσι. — Cf. ibid. quelques lignes plus haut la phrase 
où Strabon se réfère à ce qu'il a dit sur ce sujet, V, i, 9. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. VI, VII. 403 

brigandages, sont-ils plus farouches que des bétes 
sauvages. Réduits en esclavage, et emmenés hors de 
leur pays, ou bien ils ne supportent pas la vie, ou 
bien ils ne rendent aucun service à ceux qui les ont 
achetés. — La longueur de l'île est de 160 milles et 
la largeur de 70^ 

LIVRE VI. 



2lA. Le fleuve Rhodan, se jetant dans un lac de peu 
d'étendue, le traverse sans se confondre avec lui* 

42 Quant à Diomède, les récits diffèrent : les 

uns disent que, rappelé (par les siens), il mourut à 
Argos; selon d'autres, il ne quitta pas la Daunie et 
mourut à Arpi; on dit aussi qu'il disparut dans une 
de ses îles ; on dit enfin qu'il fut mis au rang des dieux 
chez les Énétes^. 



LIVRE VII. 



2. Les Germains diffèrent un peu de la race celtique 
par une nature plus sauvage, une taille plus grande, 
une chevelure plus blonde ; ils s'en rapprochent pour 

1. Id. ibid. 7, supr. p. 198-201. 

2. Strab. VI, ii, 4 : « Nous avons peine à le croire pour le Rhodan 
(ce qu'on dit de l'Alphée), dont le courant demeure distinct en 
traversant un lac, et qui maintient ses eaux bien visibles : et là, 
la distance est courte, et ce lac n'est pas agité » 

3. Strab. VI, m, 9. — Cf. supr. p. 184-187. 



404 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ Ζ. 

και της ξανθ6τητος, τάλλα δέ παραπλήσιοι και μορφαις 
και ήθεσι και ν($[Λθΐς • δθεν και Γερ[Λανοι ύπο Ρωμαίων 
καλούνται • δύναται δέ το όνομα γνήσιοι. 

3. "Οτι Μάρσοι και Ιούγαμβροι έ'θνη ιΐσΐ Γερμανικά 
δυσμικά. 

6. "Οτι Δρουσος ο Τιβηρίου παις πολεμοΪν και κατορ- 
θών περί τόν Ρήνον έτελεύτα. 

7. Ότι διέχει ο Ρήνος άπο του "Αλβιδος ποταμού 
στάδια ^γ εύθυπορουντι. 

31 Αι δ' "Αλπεις διατείνουσι μέχρι των Ίαπόδων, 

Κέλτικου τε άμα και Ιλλυρικού έθνους. Ή δέ "Οκρα 
ταπειν($τατον μέρος των "Αλπεων έστι, των διατεινουσών 
άπο της Ραιτικής μέχρι Ίαπόδων • εντεύθεν δ' εξαίρεται 
τα ορη πάλιν εν τοις Ίάποσι και καλείται "Αλβια 



33. "Οτι οι Ίάποδες ιδρυνται έπΙ τω Άλβίω ο'ρει, 
τελευταίο) ο'ντι των "Αλπεων και ύψηλω σφ(;δρα, τη μεν 
έπι τους Παννονιους και τον "ίστρον καθήκοντες, τη δ' 
έπΙ τον Άδρίαν. Κατάστικτοι δέ εισιν ομοίως τοις άλλοις 
Ίλλυριοις τε και Θραξίν*. 

37. "Οτι πολλά έ'θνη έξέλιπον και έκλείπουσι* • Γαλα- 
τών μέν ϋόϊοι και Ικορδίσται 



1. V. dans Strabon un détail intéressant retranché par l'auteur 
de ces Chrestomathies. 

2. έχλείπουσι est une addition de l'abréviateur. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. VII. 405 

tout le reste, pour la figure, les mœurs et les lois : 
de là le nom de Germains que leur donnent les 
Romains, et qui a le sens de γνήσιοι (frères)'. 

3. Les Marses et les Sugambres sont des peuples 
de la Germanie occidentale '. 

6. Drusus, fils de Tibère, mourut près du Rhin, 
tandis qu'il faisait la guerre avec succès dans ces 
contrées ^ 

7. La distance du Rhin à l'Albis (l'Elbe) est, en 
ligne droite, de 3000 stades. 

31 Les Alpes s'étendent jusqu'au pays des 

lapodes, nation tout à la fois celtique et illyrienne. 
— L'Ocra est la partie la plus basse des Alpes, — de 
celles qui de la Rhsetique s'étendent jusqu'au pays des 
lapodes : à partir de là les montagnes s'élèvent de 
nouveau chez les lapodes et prennent le nom d'Al- 
bies* 

33. Les lapodes sont établis près de l'Albie, très- 
haute montagne qui se trouve à l'extrémité des Alpes, 
et vont d'un côté jusqu'aux Pannonies et à l'Ister, de 
l'autre jusqu'à l'Adrias. ils sont tatoués tout contmie 
les autres Illyries et les Thraces^. 

37. Plusieurs peuples ont disparu et disparaissent; 
ainsi parmi les Galates, les Boies et les Scordistes* 



1. Id. supr. p. 208-209. — 2. Id. ib. supr. p. 210-217. 

3. Strab. Vlll, i, 3. 

4. Strab. VII, v, 1 et 2. — Supr. p. 214-217. 
δ. Supr. p. 218-219. — 6. Supr. ibid. 



406 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ ΙΒ. 

48. "Οτι υπο ί6 έκτον κλίμα κείται ή "Αλπις το ορός, 
καΐ προς ανατολάς σχεδόν έπ ευθείας διήκει ή ορεινή αυτή 

ράχις εως Αι μου ορούς Μεταξύ δέ της ράχεως ταύτης 

και του "Ιστρου κάθηνται έθνη ταύτα • Ραιτοι, Ουινδελι- 
κοι, Νωρικοι, Παννόνιοι οι άνω, Παννίίνιοι οι κάτω, 2κορ- 
δίσκοι, κ. τ. λ. 

ΒΙΒΛΙΟΥ ΙΒ. 



10 "Ε^ει δέ (Καππαδοκία) και μέταλλα, πλάκας 

τε ονυχίτου λίθου καΐ κρυστάλλου πλησίον Γαλατών ^ 



15. "Οτι διορίζει Παφλαγονίαν δ μέν Πόντος έκ Βορρά, 

ό δέ "Αλυς εξ ανατολών , ή δέ Φρυγία καΐ Γαλατία πράς 
νότον, ή δέ Βιθυνία προς δυσμάς 

16. "Οτι ή "Αμαστρις εκλήθη άπα γυναικός Άμάστρι- 
δος, συμβίου Διονυσίου του Ήρακλείας τυράννου, θυγατρός 
δέ Όξυάθρου, του Δαρείου αδελφού του καταπολεμηθέντος 
υπό 'Αλεξάνδρου*. 

17. "Οτι 2ήσαμος έκαλεΐτο πριν ή νυν "Αμαστρις 
π^λις • συνωκίσθη δέ από Κρώμνης καΐ Κυτώρου και Τίου 
και αυτής 2ησάμου. 

18. "Οτι Κύτωρος καλείται ή π($λις άπο Κυτώρου του 
Φρίξου παιδ<$ς. 

19. "Οτι οΟς καλεϊ "Ομηρος υψηλούς Έρυθίνους, 
δύο είσΐ σκ(ίπελοι ερυθροί το χρώμα • νυν δέ Έρυθρϊνοι 
καλούνται. 



1. Strabon semble présenter cette particularité comme acciden- 
telle. — 2. Gomp. supr. Anonyme, p. 336-7, et Strab. supr. p. 348-349. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. XII. 407 

48. Sous le sixième climat est situé le mont Alpis, 
et vers le levant, presque en ligne droite, s'étend l'arête 

même de cette montagne jusqu'au mont Hsemos 

Entre cette arête et l'Ister sont établis les peuples 
que voici : Rhsetes, Vindélices, Nôriques, Pannonies 
d'en haut, Pannonies d'en bas, Scordisques, etc. 

LIVRE XII. 



10 La Cappadocie a aussi des mines; on y 

trouve des plaques de pierre onychite et de cristal : 
c'est dans le voisinage des Galates'. 

15. La Paphlagonie est bornée par le Pont du côté 
de Borée , par l'Halys au levant , par la Phrygie et la 
Galatie au midi, et par la Bithynie au couchant' 

16. Amastris a reçu son nom d'Amastris, femme 
de Dionysios, tyran d'Hèraclée, fille d'Oxyathrès, frère 
du Darios qui fut défait par Alexandre. 

17. Sésamos était autrefois le nom de la ville 
appelée aujourd'hui Amastris : Amastris fut formée de 
la réunion de quatre bourgades : Crômne, Cytôre 
(Cytôros), Tium et Sésamos. 

18. Cytôre doit son nom à Cytôros, fils de Phrixos. 

19. Ce qu'Homère appelle « les hautes Er y thines, » 
ce sont deux promontoires de couleur rouge (ερυθροί) : 
on dit aujourd'hui les Erythrines. 

1. V. mpr. p. 224-225. 

2. Strab. XII, in, 9, — supr. p. 226-227. 



408 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ ΙΒ. 

%0. 'Ότι ή Άρμένη άκρον και λΐ{Λήν πλησίον 2ινϋ)πης 
τετειχισ[χένον, έ'ρη[Λον, περί ο5 παροιμία ελέχθη. 

"Ος έργον ουκ εΤχ', Άρμ,ένην έτείχισε • 

21 . "Οτι ή 2ινώπη τζόΧις Μιλησίων έστιν άποικος καΐ 
πολλά ίσχυσε πρΙν και εσχεν υπηκόους γο^ροι,ς 



2ι3. "Οτι [χαντειον ην εν 2ινώπη* 

24. "Οτι δ "Αλυς ποτάμιος έκ των άλών ώνό[Λασται, 
δι' ών ρεί • αΙ δέ πηγαι αυτού έκ της ριεγάλης Κατιπα- 
δοκίας της Ποντικής είσιν. 

25. "Οτι {χετά τόν "Αλυν ή Γαδιλωνίτις^ έστι, χώρα 
εύδαί[Λων πάσα και πεδιάς και παράφορος • έχει δέ και 
προβατείαν '^ποδιφθέρου* και μιαλακής έρέας. 

26. "Οτι Άμισος Μιλησίων έστι κτίσμα, χώραν έχουσα 
αγαθή ν. 

52. "Οτι οί έν 'Ασία Γαλάται μέτοικοί είσι τών Κελ- 
τικών Γαλατών καΐ έπεραιώθησαν είς τήν Άσίαν, Αιοννο- 
ρίου τίνος ηγουμένου αυτών. 

53. "Οτι μετά τήν Γαλατίαν προς νάτον ή λίμνη έστιν 
ή Τάττα, παρακείμενη τή μεγάλη Καππαδοκία 



1. Comp. les mêmes supr. p. 346-349. 

2. Ici l'abréviateur ajoute quelques mots qui ne se trouvent pas 
dans Strabon. 

3. On a vu plus haut, p. 226, note, que l'on a substitué à ce mot 
celui de Γαζηλονϊτις, d'après Pline. 

4. Comp. Strab. IV, iv, 3, — supr. p. 136-137. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. ΧΠ. 409 

20. Arménè est un promontoire et un port proche 
de Sinôpè, c'est une ville murée, déserte, d'où le 
proverbe : 

11 n'avait rien à faire, celui qui bâtit les murs d'Arménèi. 

21 . Sinôpè est une colonie des Milèsies ; elle fut 
puissante autrefois et eut d'autres contrées sous sa 
domination* 

23. Il y avait un oracle à Sinôpè^ 

24. Le fleuve Halys est ainsi nommé des salines 
que traverse son cours : ses sources sont dans la 
Grande Cappadocie, près de la Gappadocie Pontique^ 

25. Après l'Halys se trouve la Gadilônitide , heu- 
reuse contrée toute en plaines et très-fertile : elle 
nourrit des moutons dont la laine, que l'on couvre de 
peaux, est très-moelleuse^. 

26. Amisos est une fondation des Milèsies; le pays 
y est bon^ 

52. Les Galates d'Asie sont des colons des Galates 
Geltiques; ils passèrent en Asie, sous la conduite d'un 
certain Léonnorios'. 

53. Après la Galatie, au sud, se trouve le lac de 
Tatta, qui s'étend le long de la Grande Gappadocie* 



1. Anon. 16-20, supr. 346-349, Strab. Xll, m, 10, ibid. 

2. Strab. XII, iir, 11. 

3. Id. ibid. 

4. Id. ibid. 12. 

5. id. ibid. 13. 

6. Id. ibid. 16. 

7. Id. ibid. V, 1. 

8. Id. ibid. 4. 



41 ΣΤΡΑΒΩΝΟΣ ΧΡΗΣΤΟΜΑΘΕΙΩΝ ΙΓ. ΙΔ. 



ΒΙΒΛΙΟΥ ΙΓ. 

72. Έκ δε 'Αττάλου και Άντιοχίδος γεγονώς "Ατταλος 
διεδέξατο την αρχήν (ρ,ετά τον ΕΟμένην) • δς καΐ πρώτος 
βασιλεύς άνηγόρευτο, νικήσας Γαλατάς μάχη μεγάλη 



ΒΙΒΛΙΟΥ ΙΔ. 

221. "Οτι, ώσπερ εν Κυζίκω και έν Μασσαλία, ούτως 
και έν Ρό^ω έσπούδαστο κοινή ή οργανοποιία και ή 
μηχανοποιία^ 

1. Strab. XIV, ΙΙ, 5 : κάνταΟθα δέ, ώσπερ εν Μασσαλία χαΐ Κυζίκω, τα 
iztpi τους αρχιτέκτονας κα'ί τας οργανοποιίας κα\ θησαυρούς οπλών τε καί των 
άλλων έσπούδασται διαφερόντως, κα\ 'έτι γε των παρ' άλλοις μάλλον. 



STRABON : MORCEAUX CHOISIS, LIV. XIII, XIV. 411 



LIVRE XIII. 



7:2. Un fils d'Attale et d'Antiochis, Attale hérita du 
pouvoir (après Eumène) ; il porta le premier le titre 
de roi, après avoir vaincu les Galates dans une grande 
bataille' 



LIVRE XIV. 



22. Comme à Cyzique et à Massalie, on entretenait 
à Rhodes aux frais de l'État des ateliers pour la fabri- 
cation des instruments et des machines (de guerre)*. 



1. Strab. XIII, iv, 2, supr. p. 238-239. 

2. Strab. XIV, n, 5. — Gomp. supr. p. 76-77. 



LEXIGON GEOGRAPHIGUM^ 

I. Μαστρα[Λέλλη , Γαλλίας Ναρβωνησίας. Το έθνικάν 
Μαστραρι,ελληνός . 

Ματισκών, Γαλλίας Κελτικής. Το έθνικον Ματισκω- 
νήσιος. 

Μεδΐ($λανον , Γαλλίας της έντος των Άλπεων. Το 
έθνικον Μεδιολανήσιος. 

Μεδι6λανον, Γαλλίας Άκυτανικής. 

Μεδκίλανον, Γαλλίας Κελτικής. 

Μελ(ίδουνον, Γαλλίας Κελτικής. Ta έθνικον Μελοδου- 
νήσιος. 

Π. "Ισαρ, Γαλλίας Ναρβωνησίας. 

Καινές, Γαλλίας Ναρβωνησίας. 

Κανέντελος, Γαλλίας Άκυτανικής. 



1, Lexici Geographici Fragmenta a Fr. Lenormant édita (Philolog., 
t. XXV, p. 147 et suiv. an. 1867. 1 et II). 



ΤΕΛΟΣ TÛN ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΤΟΜΟΥ Α. 



LEXIQUE GÉOGRAPHIQUE" 



I. Mastramellè, Gallie Narbônèsie. — Ethnique : 
Mastramellène. 

Matiscôn, Gallie Celtique. — Ethnique : Matiscônèsie. 

Médiolanum, Gallie en deçà des Alpes. — Ethnique : 
Médiolanèsie. 

Médiolanum, Gallie Akytanique. 

Médiolanum, Gallie Celtique. 

Mélodunum, GalHe Celtique. — Ethnique, Mélodu- 
nèsie. 

IL Isar, Gallie Narbônèsie. 

Csene, Gallie Narbônèsie. 

Canentéle, Gallie Akytanique. 

1. Époque incertaine. 



FIN DE LA GEOGRAPHIE ET DU TOME I. 



TABLE CHRONOLOGIQUE 



DES AUTEURS*. 



Homère, 10^ siècle av, J.-G. (?) 

Hécatée de Milet, 550-580 av. 

J.-C. 
Eschyle, le tragique, 525-456. 
Hérodore d'Héraclée pontique , 

vers 515. 
Antiochus de Syracuse, 5• s. 
Hérodote d'Halicarnasse, 484- 

406. 
Euripide, le tragique, 480-402. 
Eudoxe de Cnide, fl. vers 370. 
Xénophon d'Athènes, 445-355. 
Aristote de Stagire, né vers 

384; 322. 
Pythéas deMassalie (Marseille), 

4e siècle. 
Euthymène de Massalie, 4^ s. 
Ephore de Gume en iEolie, 

363-300. 
Timée de Tauroménium , vers 

350. 
Glitarque, historien d'Alexan- 
dre, sous Ptolémée I. 
Ptolémée, fils de Lagus, roi 

d'Egypte, 323-283. 
Hécatée d'Abdère, tin du 4« s. 
Dèimaque, fin du 4^ siècle. 



Dicéarque de Messène, fl. 320 

av. J.-G. 
Patrocle, amiral de Ptolémée I 

et de Séleucus Nicator, vers 

300. 
Gallimaque de Cyrène, poète, 

historien, grammairien,mort 

en 270. 
PhiloStéphane, disciple de Gal- 

limaque, 3^ siècle. 
Euphorion de Ghalcis (?), bibl. 

a Antioche, v. 275. 
Zènodote d'Éphèse , sous Pto- 
lémée Philadelphe. 
Timosthène, amiral de Ptolé- 
mée H (285-247). 
Eratosthène de Cyrène, bibl. 

d'Alexandrie, v. 270. 
Hègésianax , d ' Alexandria - 

Troas, vers 220. 
Apollonius (Apollonios) de 

Rhodes, né à Naucratis en 

Egypte, 240 av. J.-G. 
Lycophron de Ghalcis, 2* siècle. 
Hipparque de Nicée en Bithy- 

nîe, de 160 à 124. 
Polybe, l'historien, 205-145. 



1. Les noms marqués d'ua * sont ceux des auteurs dont ce vol. contient 
des extraits. 



416 



TABLE CHRONOLOGIQUE 



Callisthène de Sybaris, env. 

156 av. J-G. 
Philon de Byzance (?), 151. 
Apollodore d'Athènes, v. 145. 
Le Chorographe (V. Apollo- 
dore). 
Artémidore, Olymp. 169, av. 

J.-G. 105. 
Posidonios, de la Syrie-Apa- 

mée, ami de Pompée. 
Cicéron, 106-43. 
César, Jules, 100-44. 
*Scymnus (Scymnos) de Ghios, 

90 av. J.-G. 
Varron, le Polygraphe, 116-26. 
*Denvs le Périégète, orig. de 

BÎthynie, 1" siècle av. J.-G. 
Polyhistor Alexandre, vers 85 

av. J.-G. 
Diodore de Sicile, sous Gésar et 

sous Auguste. 
Virgile, le poète, 70-19 av. J.-G. 
Horace, le poète, 66-9. 
Asinius PoUion, 77-3. 
Agrippa , gendre d'Auguste , 

64 av. — 12 apr. J.-G. 
Timagène d'Alexandrie ou de 

Syrie, contemp. d'Auguste. 
Inscriptions des trophées d'Au- 
guste dans les Alpes. 
Ovide, le poète, 43 av. — 17 

apr. J.-G. 
Tite-Live, l'historien, 59 av.— 

19 apr. J.-G. 
*Strabon, géographe, 50 av. J.-G. 

30 après. 
Actes des Apôtres. 
Saint Paul, 2 av. — 66 apr. 

J.-G. 
Ménippe de Pergame (V. Mar- 

cien), 1" siècle apr. J.-G. 
Trogue-Pompée, l" siècle apr. 

J.-G. (V. Justin). 
Pomp. Mêla, vers 50 apr. J.-G. 
Pline l'ancien, 23-79. 
Plutarque (Pseudo-Plutarque), 

48-120. 
Appien d'Alexandrie, commen- 
cement du 2e siècle. 
Parthénius ( Parthénios ) de 

Phocée,sousNervaetTrajan. 
Tacite, l'historien, 54-134. 



*Ptolémée, le géographe, flor. de 
125 à 135 apr. J.-G. 

Technique (le), ApoUonios Dys- 
cole, fin du l^' siècle, com- 
mencement du 2". 
*Arrien de Nicomédie, vers 140 
ap. J.-G. 

Aulu-Gelle (Aulus Gellius), 
sous Adrien et ses succes- 
seurs. 

Gharax de Pergame, même 
époque. 

Diogène Laerce, 190. 

Justin, l'historien, 2» siècle. 

Athénée, même époque. 

Itinéraire d'Antonin, commen- 
cé sous Antonin, continué 
jusqu'au milieu du 4^ siècle. 
*Agathémère, vers 214 ap. J.-G. 

Solin (G. Julius Solinus) , vers 
230. 

Hérodien, 3* siècle. 

Quadratus, sous Alexandre 
Sévère, vers 230. 

Dion Gassius, fl. v. 235. 
*Scylax, 3^ ou 4e siècle. 
*Anonymi grxci Totius Orbis 
Description 350 ap. J-G. 

Ausone (Decius Ausonius 
Magnus), 309-394. 

Eutrope (Eutropius Flavius), 
fl. vers 340. 

Ammien Marcellind'Antioche, 
320-390. 

Avien (Rufus Festus Avienus), 

fin du 4e siècle. 
*Marcien d'Héraclée, vers 400. 

Table de Peutinger ou Théo- 
dosienne, fin du 4" ou 1 "■* moi- 
tié du 5e siècle. 

Orose (Paulus Orosius), 4e et 
5* siècles. 

Stobée, 450 ou 500. 
*Étienne de Byzance, fin du 
5e siècle. 

Justinien, l'empereur, 483-565. 

Uranius (Uranios), postérieur 
à Gonstantin; sous Justi- 
nien (?). 

Vibius Sequester, 5* ou 7* s. 
*Ghrestomathies (Morceaux choi- 
eis) de Strabon, 7e ou 8e s. 



DES AUTEURS. 417 

Constantin Porphyrogénète , TzetzèsdeConstantinople,1120- 

911-959. 1183. 

Eudocie, milieu du lie siècle. *Nicépliore le Blemmide, 13^ 
*Eustathe, archevêque de Thés- siècle, 

salonique, 12* siècle. 



AUTEURS DE ΠΑΤΕ INCERTAINE. 



* Anonyme, ParaphrasedeDenys. par le Pseudo - Plutarque. 

*Anonyme (ou Agathémère). Hieroclès, cité par Etienne de 

*Anonyme [vulgo Arrien), pos- Byzance. 

térieur à Marcien. Maeandrios, historien, antérieur 

Anonyme de Boissonade. à Strabon. 

ApoUonios d'Aphrodisia en Scholiastes d'Euripide, de Lyco- 

Gilicie. phron, etc. 

Clitophon de Rhodes, cité *L•x^que géographique. 



27 



TABLE ALPHABÉTIQUE 



DES AUTEURS ^ 



*Agathémère, p. 336-337, 339 n. 
V. Anonyme (Agathémère?). 
Agrippa, 44 n. 
Ammien Marcellin, 132 n.; 267 

n.; 293 n. 
'Anonyme (Agathémère?) , 338- 

341. 
*Anonyme {vulg. Arrien), 344- 

353. 
Anonyme de Boissonade, 354 n. 
*Anonymi Grxci totius orbis 

Descriptio, 342-343. 
*Anonyme, Paraphr. de Denys, 

14-19. 
Antiochus de Syracuse, 206- 

207. 
ApoUodore d'Athènes, 228-229; 

240-241 ; 360-361 ; 374-375. 
Apollonius (ApoUonios) d'A- 

phrodisie, 358-359. 
Apollonius ( ApoUonios ) de 

Rhodes, 18-19. 
Apôtres (Actes des), 296 n. 
Appien d'Alexandrie, 54 n. 
Aristote de Stagire, 84-85 ; 364- 

365. 
*Arrien de Nicomédie, 26 n. ; 
215 n.; 244-245; 330-333. 



Artémidore d'Éphèse, le Géo- 
graphe, 56-57; 88-89; 94-95 
142-143; 198-199; 314-315 
332-333; 334-335; 368-369 
370-371 ; 372-373. 

Asinius (PoUion), 122-123. 

Athénée de Naucratis, 116 n. 

Aulu-GelleiAulus Gellius), 102 
n. 

Ausone (D. Ausonius Magnus), 
251 n.; 253 n. 

Avien (R. F. Avienus) , 66 n. ; 
275 n.; 309 w. 

Beatus Rhenanus, 323 n. 
Boissonade (Anonyme de), 354 

n. 
Bougainville, 57 n. 

Callimaque de Gyrène, 16-19. 
Gallisthène de Sybaris, 354-355 

n.; 356-357. 
César (Jules), 64-65; 110 n; 119 

n.; 121 n; 128 n. ; 131 n.; 

132 n.; 138 n.; 141 n.; 236 

n.; 257 n.; 259 n.; 261 n.; 

266 n.; 268 n.; 272 n. 
Ghambrun de Rosemont , 69 n. 



1. Les noms des auteurs dont nous donnons des extraits sont précédés 
d'un *, — La lettre n indique que la citation se trouve dans une note. 



TABLE ALPHABÉTIQUE DES AUTEURS. 



419 



Charax de Pergame, 370-371 : 

372-373. 
Chorographe (le), 200-201. 
*Chrestomqthies ou Morceaux 

choisis de Strabon, 376-411. 
Gicéron, 102 n.; 234 η . 
Clitarque, 210-211. 
Glitophon de Rhodes, 356-357 

et n. 
Constantin Porphyrogénète , 

293 n. 

Dèimaque, 34-35; 38-39. 
*Denys le Périégète, 1-5. — 44 n. 
Dicéarque de Messène , 40-41 ; 

42-43. 
Diodore de Sicile, 1 32 n. ; 140 n. 
Diogène Laerce, 1 38 n.; 364-365. 
Dion Gassius, 162 n.; 272 n. 
Duruy, 106 n. 

Ephore de Gume, 24 n.; 25 n.; 

28-29; 144-145; 210-211; 240- 

241 ; 348-349 n. 
Eratosthène de Gyrène, 30 n. ; 

38-39; 44-45; 56-57; 198-199; 

212 n.; 372-373. 
Eschyle, le poète, 84-87. 
*Étienne de Byzance, 356-375. 
Eudocie, 83 n. 
Eudoxe de Gnide, 40-41; 358- 

359. 
Euphorion de Ghalcis (?) , 362- 

363. 
Euripide, le poète tragique, 86- 

87. 
Eusèbe Pamphile, 362-363. 
*Eustathe, 4-15, 172 n.; 238 n. 
Euthymène de Massalie, 326- 

327. 
Eutrope, 164 n. 

Gruter, Inscriptions, 58 n.; 253 
n.; 276 n.; 278 n. 

Hécatée de Milet, 228-229; 368- 

369 (?). 
Hécatée d'Abdère, 368-369 (?). 
Hègésianax d'Alexandrie, 236- 

237. 
Hérodore d'Héraclée pontique , 

364-365. 



Hérodien, 144 n. 
Hérodote d'Halicarnasse, 1 1 . 
Hiéroclès, 293 n.; 295 n. 
Hipparque, 30-31; 32-33: 34-35; 

36-37; 42-43. 
Homère, 12-13; 28-29; 174-175; 

224-225; 228-229; 348-349 n.; 

380-381. 
Horace, 244 n. 

Inscriptions des trophées d'Au- 
guste, 164 n. V. Gruter, 
Spon, etc. 

Itinéraire d'Antonin, 112 n.; 
253 n.; 260 n.; 266 n.; 267 n.; 
268n.;272n.;277n.;278n.; 
289 n.; 295 n. 

*Junior philosophus (V. Ano' 

nymi totius orbis, etc.). 
Justin, 74 n.; 102 n.; 104 n. 
Justinien, 293 n. 

*L•xique géographique , 412-413. 
Lycophron, 6, scholiaste de Ly- 
cophron, 85 n. 

Mabillon, 255 n. 
*Marcien d'Héraclée, 314-335, 

cité 368-369. 
Maeandrios, 226-227. 
Meineke, 136 n. 
Mêla Pomponius, 58 n.; 84 n.; 
119 n.; 183 n.; 249 n.; 275 n.; 
291 n.; 309 n. 
Ménard, 274 n.; 283 n. 
*Ménippe de Pergame (V. Mar- 

cien), 326-335. 
Mionnet, 25 n. 

*Nicéphore le Blemmide, 18- 
21. 

Orelli, 110 n. 

Orose (Paulus Orosius), 102 n. 

Ovide, 244 n. 

Parthénios de Phocée, 368-369; 

371 n.; 374-375. 
Patrocle, 36-37. 
Paul (saint), 296 n. 
Perrot (Georges), 231 n. 



420 



TABLE ALPHABETIQUE DES AUTEURS. 



n.; 173 


n.; 179 n.; 180 n.; 


183 n.; 


185 n.; 219 n.; 231 


71.; 249 


n.; 254 n.; 257 n.; 


261 n.; 


273 n.; 275 n.; 277 


n.; 278 


n.; 281 n.; 283 n,; 


285 n.; 


289 n.; 291 n.; 293 


n.; 295 


n.; 297 n.; 299 n.; 


301 n.; 


303 n.; 308 n.; 309 


n.; 329 


n.; 336 n.; 347 n.; 



Peutinger (Table de), 253 n.; 
254 n.; 259 n.; 267 n.; 268 
n.; 295 n.; 309 n. 
Philon de Byzance, 358-359; 

360-361. 
PhiloStéphane de Gyrène, 18-19. 
Pline l'Ancien 44 n.; 66 n.; 74 
n.; 82 n.; 110 n.; 112 n.; 119 
n.; 1' 
185 n 
n.; 2i 
273 71 
n.; 21 
289 7î 
n.; 2< 
303 n 
I n.; 3; 
348 n.; 349 n. 
*Plutarque (Pseudo-), 244 n.; 

354-357. 
Polybe, 40-41; 42-43; 44-45; 
56-57; 86-87; 110-111; 132 
n.; 168-169; 184-185; 206- 
207; 360-361. 
Polyhistor, 362-363. 
Posidonios de Syrie, 38-39 ; 40- 
41; 56-57; 84-85; 86-87; 104- 
105; 106-107; 140-141; 142- 
143; 184-185; 210-211. 
Ptolémée, fils de Laeus, 214- 

215. 
*Ptolémée, le géographe, 246- 

309. 
Pythéas de Massalie, 28 n.; 30- 
31; 32-33; 34-35; 38-39; 46- 
47; 56-57; 110-111; 112-113; 
130-131; 212-213; 326-327. 

Quadratus, 370-371. 



Scaliger (Joseph), 136 n. 
Scholiaste d'Euripide, 174 n. 
Scholiaste de Lycophron, 85 n. 
*Scylax, 310-313. 
*ScYmnos de Ghios, 22-27 ; 312- 

M3 n.; 344-345 n.; 346-347 

n.; 358-359. 
Sequester (Vibius), 119 n.; 309 

n. 
Smith (Valentin), 263 n. 
Solin (G. Jul. Solinus), 83 n. 
Spon, Inscriptions, 287 n. 
Stobée, Florileg. 354 n. 
*Strabon, 28-243 ; cité 240-241 ; 

273 n.; 293 n.; 310-313 n.; 

348-349 n.; 358-359; 362- 

363; 368-369; 374-375; 402- 

403 n.; 410. V. Chrestomathies. 

Tacite, Vie d'Agricola, 78 n. 
Timagène de Syrie, 104-105 

132 n.; 356-357. 
Timée de Tauroménium, 26-27 

86-87; 368-369. 
Timosthène, 38-39; 240-241 

358-359. 
Tite-Live, 295 n. 
Trogue-Pompée(V. Justin), 104 

n. 
Tzetzès, 84 n. 

Uranios, 370-371. 

Varron, le polygraphe, 44 n. 
Virgile, 185 n. 

Xénophon, 290. 

Zénodote, 226-227 ; 228-229. 



ERRATA. 



Pages 


lignes 


au lieu de 


lises 


8 


27 


généralement, 


quelquefois. 


13 (et ailleurs) 


8 


Adrie ou Adria, 


Adrias. 


54 


20 


Τουρδιτανία, 


Τουρδητανία. 


71 et 95 


passim 


Voconces, 


Voconties. 


80 


10 


Sétium, 


Sétius ou Sétie. 


111 


18 


Vibisces, 


Oïsces, comme à la 1. 16. 


115 


note 


Rhodez, 


Rodez, 


137 


33 


saies et salaisons, 


de saies et de salaisons. 


142 


9 


κοτεχομένας, 


κατεχόμενα;. 


247 


14 


43, 


44. 


250 


25 


ç'V, 


ς"γ. 


252 


12 


δι, 


δ. 


ib. 


14 


μί, 


μς-• 


ib. 


23 


ς", 


ς"δ. 


328 


5 


χορίου, 


χωρίου. 


384 


22 


ίστι βώλοι, 


Ιστι κα\ βώλοι. 



Imprimerie Gouverneur, G. Daupeley à Nogent-le-Rotrou. 



\ Ψ*^ τ^ 



ν '-^^'^ 



'.v/'.r::;-: 









,» τ^ kr-> »... . ν** ' 



University of Toronto 
Libraiy 




\ 



Acme Library Gard Pocket 
LOWE-MARTIN CO. Limited 



>• >' 



ί*» r/' 






r - ' ^ 






4 '